قاعاننىڭ التىن اقشالارى

ءبىرىنشى التىن اقشا

كوشپەلى موڭعول ۇلىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن بريتاندىق شىعىستانۋشى لەين پۋل مىنا تيىن-جادىگەردى ۇزاق ۋاقىت زەرتتەپ, 1881 جىلى «بۇل التىن اقشا شىڭعىس قاعاننىڭ زامانىندا سوعىلعان» دەگەن تۇجىرىم جاساپتى. مونەتانىڭ وڭ بەتىنە, قىلىش كوتەرىپ ات ۇستىندە تۇرعان ادام بەينەسى سالىنىپ, كەلەسى بەتىنە جىل قايىرۋدىڭ 12 جانۋارى ويمىشتالىپتى. وسىندا جىل يەسى جانۋارلاردىڭ ءبىرى ەرەكشە كورىنىس تاپقان. ونى زەرتتەۋشىلەر اقشا سوعىلعان جىلدىڭ بەلگىسى دەگەن پايىم جاساپتى.

ەكىنشى التىن اقشا

الەم امىرشىسىنە تيەسىلى تاعى ءبىر اقشا 1996 جىلى پاكىستان جەرىنەن تابىلعان ەكەن. اتالعان اقشانى قولىمەن ۇستاپ زەرتتەگەن موڭعول عالىمى ب.نياماانىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, ولار گازنا قالاسى ماڭىنان تابىلعان كورىنەدى. بارلىعى 58 دانا. جادىگەردىڭ وڭ بەتىندە «الەم ءامىرشىسى شىڭعىس قاعان» دەگەن جازۋ بادىزدەلىپ, كەلەسى بەتىنە قۇران ءسوزى, ياعني مۇسىلماندار كوپ ايتاتىن «كاليما شاھادات» دۇعاسى جازىلىپتى.

ءۇشىنشى التىن اقشا

شىڭعىس قاعانعا ءتان ءۇشىنشى التىن اقشا تۇركىستان قالاسىنداعى «ازىرەت سۇلتان» قورىق مۋزەيىنىڭ نۋميزماتيكالىق جادىگەرلەر كوللەكتسياسىندا تۇر. بۇل مۇرا مۋزەي قورىنا 2006 جىلى كەلىپ ءتۇسىپتى. سالماعى – 5.90 گرامم, ديامەترى – 22.2 ح 21 مم.

جادىگەردىڭ دە وڭ بەتىنە «كاليما شاھادات» جازىلىپ, كەلەسى بەتىنە ءتورت ءسوز بادىزدەلگەن. وسىنداعى ءتورت ءسوزدىڭ ءبىرى «جەڭگيز» ءسوزىن زەرتتەۋشىلەر «شىڭعىز» ياعني, «شىڭعىس حان» بولۋى كەرەك دەگەن تۇجىرىم جاساپتى.

راسىندا, ورتاعاسىرلىق جازبالاردا «شىڭعىس» ءسوزىن «جەڭگيز» دەپ جازۋ شىڭعىستانۋشىلار ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. وسى اتاۋعا سۇيەنىپ كەيبىر زەرتتەۋشىلەر تەمۇجينگە اۋەلدە «جەڭگيز» اتاعى بەرىلگەن. بۇل قازىرگى تىلدىك قورىمىزداعى «جەڭىمپاز» ءسوزىنىڭ ەرتەدەگى بالاماسى بولۋى مۇمكىن دەسە, تاعى بىرەۋلەر «جەڭگيز» ول «تەڭىز» (تەڭىزدەي شەكسىز بيلىك يەسى) دەگەندى بىلدىرسە كەرەك دەگەن دە وي ايتىپ ءجۇر.