شىعىس قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – قۇرىلىسى ساعىزداي سوزىلعان وسكەمەن – تالدىقورعان, ومبى – مايقاپشاعاي باعىتىنداعى كۇرە جولدار. سونداي-اق وسكەمەن – التاي اراسىنداعى اسۋعا سالىنىپ جاتقان توتە جولدىڭ اياقسىز قالعانىنا دا الاڭدايدى ەل. بۇقتىرما سۋ قويماسىنداعى كوپىر قۇرىلىسى مەرزىمىندە پايدالانۋعا بەرىلە مە دەگەن كۇماندى وي جانە بار.
حالىقتىڭ كۇمانمەن قارايتىن جوندەرى دە جوق ەمەس. وعان سەبەپ كوپ. قايسىبىرىن ايتامىز. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن قۇزىرلى ورگانداردىڭ تاراتقان مالىمەتىندە وسكەمەن – تالدىقورعان تاسجولى 2020 جىلى اياقتالادى دەلىنگەن. ودان پاندەميا دەپ جۇمىس سايابىرسىدى, سان ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىلدى. كەيىن 2021 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەگەن رەسمي اقپاراتتى تاعى كوزىمىز شالعان. 2022 جىلمەن دە قوش ايتىستىق... ەكىنشى, وسكەمەن مەن التاي اراسىنداعى توتە جولدىڭ جىرى. بۇل جول اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلسە, وبلىس ورتالىعى التايعا, كاتونقاراعايعا ءبىرتابان جاقىندار ەدى. الايدا مەجەلى جۇمىستار قاشان اياقتالادى؟ جوعارىدا اتالعان سۇراقتاردى جاۋاپتى مەكەمە باسشىلارىنا جولداعانبىز.
كۇرشىم كوپىرى باقىلاۋدا
اۋەلى كوپشىلىكتى, اسىرەسە كۇرشىم, مارقاكول تۇرعىندارىن الاڭداتىپ قويعان بۇقتىرما سۋ قويماسىنا سالىنىپ جاتقان كوپىر قۇرىلىسىنا توقتالايىق. الاڭداتىپ دەپ وتىرعان سەبەبىمىز, جۋىقتا سەنات دەپۋتاتى باقىتجان باياحمەتوۆ پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ۋاقتىلى ءارى ساپالى ورىنداۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2023 جىلى 20 ملرد تەڭگە, 2024 جىلى 21,8 ملرد تەڭگە قارجى كەرەگىن تىلگە تيەك ەتكەن. حالىقتىڭ كوبى الدا-جالدا بۇل قارجى بولىنبەي, كوپىر قۇرىلىسى تۇرالاپ قالار ما ەكەن دەستى.
– پرەزيدەنت كۇرشىمگە كوپىر سالىنادى دەگەندە, ەل بولىپ قۋاندىق. قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ساقىلداعان سارى ايازعا قاراپ تۇرعان ەشكىم جوق. كوپىر باسىندا 6 كران تۇر. باسقا دا تەحنيكالاردا تىنىم جوق. ۋچاسكە باسشىسىن دا تانىپ الدىق. قىسقاسى, جۇمىس توقتامايدى. ءبىرى تۇسكى اسقا كەتسە, ەكىنشىسى جۇمىستى جۇرگىزەدى. اقساقالدار كەڭەسى, قوعام بەلسەندىلەرى بولىپ, ەكى ايدا ءبىر بارىپ تۇرامىز. مارقاكول مەن كۇرشىم جۇرتىنىڭ ەلۋ جىلدان بەرى ارمانداپ كەلگەن كوپىرى ۋاقتىلى اياقتالسا دەيمىز. شىنىن ايتساق, تىلەۋىن تىلەپ ءجۇرمىز, – دەدى كۇرشىم اۋىلدىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى داۋلەتحان توقتىباەۆ.
ەسكە سالا كەتسەك, ەكى جولاقتى اۆتوموبيل كوپىرىنىڭ ۇزىندىعى 1 316 مەتر, ەنى 12,2 مەتر بولادى. كوپىر كۇرشىم اۋدانى قۇيعان اۋىلىنىڭ جانىنداعى بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ ەڭ تار ۋچاسكەسىندە سالىنىپ جاتىر. سونىمەن قاتار كوپىردىڭ ارعى-بەرگى باسىنا جيىرما شاقىرىمعا جۋىق اسفالت جول تۇسەدى. ايتا كەتەرلىگى, جوبا قۇنىنا 2021 جىلى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن. سەبەبى مەتالل جانە ارماتۋرالىق بۇيىمدار مەن تەمىربەتون كونسترۋكتسيالارىنىڭ باعالارى وزگەرگەن. سونداي-اق جوبادا تەحنولوگيالىق كوپىر مەن نەگىزگى كوپىرگە دەيىنگى جول قۇرىلىسى قاراستىرىلماعان ەكەن.
– 2022 جىلى كورشى ەلدەردەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە جانە ارالىق قۇرىلىستى دايىنداۋ مەن مونتاجداۋ ءۇشىن, سونداي-اق كوپىر وتكەلىنىڭ تەمىربەتون كونسترۋكتسيالارىن سالۋ ءۇشىن قاجەتتى مەتالل بۇيىمدارى باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما تۇزەتىلدى. جوبا تۇزەتىلگەننەن كەيىن قۇرىلىس قۇنى قىمباتتادى, – دەيدى وبلىستىق جولاۋشى كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرجان ءجۇمادىلوۆ.
2022 جىلعا دەيىن جوبا بويىنشا 3,9 ملرد تەڭگە يگەرىلدى. بىلتىر 12,9 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ونىڭ 10 ملرد تەڭگەسى يگەرىلگەن. 2022 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا 2,6 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلاندى. 2023 جىلعا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 20 ملرد تەڭگە بولۋگە بيۋدجەتتىك ءوتىنىم بەرىلدى. بىراق بۇگىندە 2 ملرد تەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن.
كوپىر قۇرىلىسىنا كەلەر بولساق, قازىر 21 تىرەكتىڭ 10-ى تۇرعىزىلدى. قۇرىلىس الاڭىنا ۋاقىتشا جول سالۋ, قۇرىلعىلاردى ورناتۋ سەكىلدى جۇمىستار اياقتالدى. اينالما جانە تەحنولوگيالىق جولدار, ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى, ۋچاسكە قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان ەكى جاتاقحانا سالىندى, سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارى ورناتىلدى. ۋاقىتشا كوپىر ءتۇستى. بيىل تىرەكتەردى ورناتۋ, كىرمە جولداردى سالۋ جۇمىستارى جالعاسادى. جولاۋشىلار دا سىرتتاي جۇمىستىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ءبولىسىپ وتىر. ويتكەنى پاروم ءدال قۇرىلىستىڭ جانىمەن قاتىنايدى.
پاروم دەگەننەن شىعادى. 6 جەلتوقسان كۇنى مۇز ۇستىندە قايعىلى جاعداي ورىن الدى. وتكەلدە پارومدى كۇتپەستەن «مەرسەدەس-بەنتس» ماركالى جەڭىل اۆتوكولىگى ءالى قاتا قويماعان مۇز بەتىنە شىعىپ, جاعادان 800 مەتر قاشىقتىقتا سۋعا كەتتى. كولىكتە بولعان بەس ادامنىڭ تورتەۋى شىعىپ ۇلگەرگەن. ال 72 جاستاعى ايەل ادام كولىكتەن شىعا الماي سۋعا باتىپ كەتتى. وقيعا ورنىنا كۇرشىم اۋدانىنىڭ سۇڭگۋىرلەرى جەتىپ, بىرنەشە كۇننەن كەيىن عانا دەنەنى تاپتى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, بۇقتىرما سۋ قويماسىنا كوپىر سالىنىپ بىتپەي, قايعىلى وقيعا قايتالانا بەرمەسىنە كىم كەپىل؟! سوندىقتان دا حالىق كوپتەن كۇتكەن كوپىرگە قۇرىلىس باسىندا جۇرگەن ءار مامان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە, نىسان پرەزيدەنتتىڭ قاداعالاۋىندا.
كۇرە جولدار كۇرمەۋى
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا ۇزىندىعى 454 شاقىرىم تالدىقورعان – قالباتاۋ – وسكەمەن اۆتوموبيل جولدارى جانە 415 شاقىرىم قالباتاۋ – مايقاپشاعاي باعىتىنداعى جولدار مەملەكەتتىك ەمەس قارىز ەسەبىنەن قايتا جاڭارتىلىپ جاتىر. دالىزدەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى – 869 شاقىرىم.
«قازاۆتوجول» ۇك اق ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, اباي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى اۋماعىنان وتەتىن تالدىقورعان – قالباتاۋ – وسكەمەن 615-1073 شاقىرىمدارىنداعى اۆتوموبيل جولىنىڭ 353 شاقىرىمىنا اسفالت توسەلگەن. ياعني جۇمىستاردىڭ 77 %-ى اياقتالعان. قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارىنا «CITIC Construction» كومپانياسى جانە بەس قوسالقى مەردىگەر تارتىلدى. اتاپ ايتساق «استانااۆتوستروي» جشس, «گوردورستروي» جشس, «استاناەنەرگومونتاج» جشس, «ليدەرستروي-2002» جشس جانە «سينەميداسستروي» جشس جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر.
قالباتاۋ – مايقاپشاعاي باعىتىنداعى 906-1 321 شاقىرىمدارىنداعى اۆتوموبيل جولىنىڭ 172 شاقىرىمىنا اسفالت توسەلدى. پايىزعا شاقساق, جۇمىستىڭ 41%-ى اياقتالعان. مۇندا قىتايلىق «سينسين» كومپانياسىنان بولەك «كازسترويتەحنيك» جشس مەن «سەمەي جولدارى» جشس قوسالقى كومپانيا رەتىندە جۇمىس اتقارىپ ءجۇر. كەلىسىمشارت بويىنشا, 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى اتالعان جولداردا تولىق اياقتالاتىن كورىنەدى. اياقتالۋعا ءتيىس تە. سەبەبى بولىنگەن قارجى ماقساتتى جۇمسالسا, از ەمەس. تالدىقورعان – قالباتاۋ – وسكەمەن اۆتوموبيل جولىنىڭ قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى بويىنشا ورىندالعان قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ مولشەرى 77 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ال قالباتاۋ – مايقاپشاعاي اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا 49 ملرد تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان.
ەندىگى ماسەلە – توتە جول. وسكەمەن مەن التايدىڭ اراسى. بۇل تۇستا ايگىلى سەرپانتين بار. بۇرالاڭ جول. بۇرالاڭ جول بولعان سوڭ قوزعالىس قيىن. قىستىڭ كۇنى تىركەمەسى بار جۇك كولىكتەرىنىڭ جۇرۋىنە تىيىم سالىنادى. تىركەمەسىز جۇرگەن سوڭ اسىرەسە كاتونقاراعاي وڭىرىندە كومىر باعاسى قىمباتتايدى. كومىر عانا ەمەس, شالعاي جاتقاندىقتان بولار, ازىق-ت ۇلىك تە قىمبات. قىمباتشىلىق قىسىپ تۇرعان اۋدانداردىڭ ءبىرى. ەگەر توتە جول تەز ارادا تۇسسە, بالكىم جولاقى دا ارزاندار ما ەدى.
– اۋدان وسكەمەننەن الىس. قىستىگۇنى قاتىناۋ قيىنداي تۇسەدى. سەرپانتيندە جول-كولىك وقيعالارى دا از بولمادى. مىناۋ توتە جولدى باستاعاندا قۋانىپ ەدىك, اياقسىز قالدى. بىلتىر كۇزدە تەندەر جاريالانادى دەپ ەستىپ ەدىك, ول دا جالعان بولىپ شىقتى. بىزدەگى ءىستىڭ سيىرقۇيمىشاقتانىپ كەتەتىنى وكىنىشتى, – دەيدى تاكسي جۇرگىزۋشىسى رينات بولات ۇلى.
بۇل ءبىردىڭ پىكىرى عانا ەمەس. اسىرەسە, جول تاقىرىبىن قوزعاساق, جۇرگىزۋشىلەر تارتىنباي سويلەيدى. سەبەبى جۇرگىزۋشىلەر جولدىڭ ماشاقاتىن كورىپ ءجۇر, ءتوزىپ ءجۇر.
«قازاۆتوجول» ۇك اق ءباسپاسوز قىزمەتى جولداعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, وسكەمەن – التاي باعىتىنداعى جولدى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى كەزىندە 56-72, 72-88 شاقىرىمدارىندا بىرقاتار ماسەلە تۋىنداعان. ناقتىراق ايتساق, مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرىنە جول سالۋ بارىسىندا قاعاز جۇمىستارى كەدەرگى بولعانعا ۇقسايدى. مەملەكەتتiك ورمان قورى ۋچاسكەلەرiن اۆتوكولىك جولى رەتiندە ەسەپكە الۋ مەرزiمدەرi سوزىلعان, سونىڭ سالدارىنان ورمان قورى ۋچاسكەلەرiندە قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگiزۋ مۇمكىن بولماعان. تاعى ءبىر پروبلەما – جول-قۇرىلىس ماتەريالدارى قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى. سوعان بايلانىستى 2019 جىلى مەردىگەر «ابك-اۆتودور نس» جشس-مەن كەلىسىمشارت ءوزارا بۇزىلدى. ايتپەسە, اتالعان اۋماقتىڭ جالپى ۇزىندىعى 27,7 شاقىرىم عانا. 2020 جىلى مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ جەرلەرىن اۋىستىرۋ راسىمدەرى اياقتالىپ, تۇراقتى جەر تەلىمىنە مەملەكەتتىك اكتىلەر الىندى. قۇجاتتارى رەتتەلگەن سوڭ, مەردىگەردى انىقتاۋ ءۇشىن كونكۋرستىق راسىمدەر جۇرگىزىلدى. بىراق كونكۋرس قورىتىندىسى بويىنشا مەردىگەر انىقتالمادى. بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى تۇزەتۋدى بەكىتتى. قازىرگى ۋاقىتتا ۋچاسكەنىڭ سمەتالىق قۇجاتتاماسىن تۇزەتۋ اياقتالىپ قالدى. ەكىنشى ۋچاسكەنىڭ سمەتالىق قۇجاتتاماسىن تۇزەتۋ 2023 جىلى باستالادى. بۇل جۇمىس اياقتالعاننان كەيىن جوبا ۆەدومستۆودان تىس ساراپتامادان وتەدى. سودان كەيىن عانا وسكەمەن – التاي اۆتوجولىنىڭ 56-72, 72-88 شاقىرىمدارىنداعى ۋچاسكەلەرىندە جول سالۋ بويىنشا تەندەر وتكىزىلەدى. دەمەك, توتە جولدىڭ قۇرىلىسى قاشان باستالىپ, قاشان اياقتالارى ءالى بەلگىسىز. ناقتى مەرزىم جوق.
اتالعان جۇمىستار تولىعىمەن اياقتالمايىنشا, بۇل ماسەلەلەر ۇنەمى حالىقتىڭ, قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ, جۋرناليستەردىڭ نازارىندا بولارى ءسوزسىز. قۇزىرلى ورگاندار دا قاداعالاپ وتىرعانى ءسوزسىز. سوندىقتان دا بۇل تاقىرىپقا ورالىپ وتىرامىز.
شىعىس قازاقستان وبلىسى