بۋرابايداعى قىستىڭ كەرەمەتى

قىسقى ءتۋريزمنىڭ ءساتتى قادامى

دەمالۋشىلار ەڭ الدىمەن قىز­مەت كورسەتۋ ساپاسىنا نازار اۋدارادى. وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسى, «بۋراباي دامۋ» سەرىك­تەستىگى, «Kazakh tourism» ۇك جانە «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق بىرلەسىپ اۋقىمدى جوبانى قولعا الدى. جۋىردا بۋرابايعا قاتى­نايتىن استانا – كوكشەتاۋ ەلەكتر پويىزىنا تىركەلگەن ەكى مەرەكەلىك ۆاگون جولعا شىقتى. جاڭا جىل قارساڭىندا بۋرابايعا شىققان پويىز ۆاگوندارىن قول­ونەرشىلەر ۇلتتىق ناقىشتا بە­زەندىرگەن. ەندى قىسقى دەمالىس­تا بۋرابايعا ساياحاتتاۋدى ويلاس­تىرعان قوناقتاردىڭ تاڭعى ساعات 06:03-تە «نۇرلى جول» ۆوكزالىنان شىعىپ, 09:57-دە بۋراباي كۋرورتىنىڭ ستانساسىنا جەتۋگە مۇمكىندىگى بار. تۋريستەرگە ار­نالعان پويىز سول كۇنى 19:15-تە كەرى قايتىپ, استانا-1 ستانساسىنا ساعات 22:18-دە, «نۇرلى جول» ۆوكزالىنا 23:00-دە كەلەدى. ياعني پرەزيدەنت ءىس باسقارماسىنىڭ «بۋراباي دامۋ» ۆەدومستۆولىق كاسىپورنى باسشىلىعى ەلوردا جانە اقمولا وبلىسىنىڭ تۋريستىك وپەراتورلارىمەن بىرلەسىپ قوناقتارعا ءتيىمدى ساپار ۇيىمداستىردى. بۇل باستاما تابىستى ىسكە اسسا, كەلەشەكتە تۋريستىك پويىز باعىتى كەڭەيىپ, تۇرعىنداردىڭ دەمالىسقا تاپتىرمايتىن ەلدى مەكەندەرگە بارۋىنا جول اشۋى مۇمكىن. ازىرگە بۋرا­بايداعى اياز اتا اۋىلىنا بارىپ, جاڭا جىل قارساڭىنداعى قىزىقتاردى تاماشالاي الاسىز. التى ۆاگونى بار پويىز قاۋىپسىز ءارى بيلەت قۇنى دا جەڭىل كولىكتەن ەكى ەسە ارزان. وعان پرەزيدەنت ءىس باسقارماسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ءبىر توپ جۋرناليسكە بۋرابايدىڭ قىسقى تابيعاتىمەن, سونىڭ ىشىندە بالالارعا ارنالعان جاڭا جىلدىق باعدارلامامەن تانىستىرعاندا كوز جەتكىزدىك.

مارال شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى

ساپار بارىسىندا الدىمەن اۋدان ورتالىعىنان شامامەن 10 شاقىرىم قاشىق جاتقان پرەزي­دەنت ءىس باسقارماسى «بۋراباي» ۇلتتىق پاركىنىڭ مارال وسىرەتىن شارۋاشىلىعىنا ايالدادىق. مۇن­داعى شاعىن, اسىرەسە كيىز ءۇي پىشىندەس قوناقۇيلەر كوزگە وتتاي باسىلدى. وتباسىمەن كەلگەن قوناقتار وسىندا قونىپ, اۋماق­تىڭ تابيعاتپەن ۇندەسكەن تىرشىلىگىن سەزىنىپ, شاڭعى تەبۋىنە بولادى. اسىرەسە ءمۇيىزى مەن ءسۇتى مىڭ دا ءبىر سىرقاتقا ەم مارال شارۋاشىلىعىنىڭ تىنىس-تىر­شىلىگى كوپتى قىزىقتىرا تۇسەدى.

شارۋاشىلىقتاعى ماماندار­دىڭ ايتۋىنشا, وسى ماڭدى مەكەن­دەيتىن مارالدىڭ تارعىل بۇعى تۇقىمداسى قىزىل كىتاپقا ەنگەن. مارالدىڭ بۇل ءتۇرى باياۋ كو­­بەيەتىندىكتەن ەرەكشە كۇتىم كەرەك. جىلىنا ورتا ەسەپپەن 30 باس قوزىقا تۋادى. ورمانشىلار ءجۇ­رىسى قيىنداپ, قالجىراعان مارال­دى توپتان ءبولىپ, جاعدايىن باقى­لاي­دى. ءسويتىپ قىستان شىعىپ, جاز­عا جەتكەندە مارالدىڭ ءمۇيىزىن كەسەدى.

– 2014 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاتونقاراعاي اۋدانى­­نان بۋرابايعا 150 باس مارال جەت­­كىزىلدى. قازىر ونىڭ سانى 200-گە جەتتى. مارالدىڭ جىلدام كو­بەي­مەۋىنە بىرنەشە سەبەپ بار. ورتا ەسەپپەن 100 انالىق مارالدىڭ 50-ءى بۋاز بولسا, ونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاپ, قو­زىقاسىن تاستايتىندارى بار. سونىمەن قاتار جاسى جەتپەگەندەرى بار. جىل سايىن شامامەن 30-35 باس مارالدىڭ اياققا تۇراتىنى سودان. مارال – دالا جانۋارى. بىر­اق كەيىنگى جىلدارى جويىلىپ بارا جاتقان اڭداردىڭ قاتارىندا بولعان سوڭ ونى قورعاۋعا باسىمدىق بەرىلدى. سوندىقتان مارالدارعا ءشوپ سالاتىن استاۋدان بولەك, قىستاعى بوراننان بوي تاسالايتىن باستىرما ورناتتىق. ولار بۋرابايدىڭ دارۋمەنى مول سان الۋان شۇيگىن شوبىمەن قورەكتەنەدى. شارۋاشىلىقتا اۋماعى 600 گەك­تارلىق بەس پارك بار. مارالدىڭ ءمۇيىزىن سانيتارلىق كەسۋمەن قاتار جىل سايىن 200 ميلليگرامم قان الۋدىڭ دا پايداسى بار. وسى شارۋانىڭ بارلىعىن 10 ادام اتقارادى, – دەيدى شارۋاشىلىقتىڭ ۆەتەرينار-دارىگەرى ميحايل يونوۆ.

مارال شارۋاشىلىعىنىڭ ماڭىندا بۇعى مۇيىزىنەن دايىندالاتىن پانتىمەن ەمدەۋ ورتالىعى بار. ورتالىق ماماندارى ەمگە قاجەت ءونىمدى وزدەرى وندىرەدى. وسىلايشا, مارال مۇيىزىنەن جا­سالعان ءونىم ادام اعزاسىنا پايداسى كول-كوسىر دارىلىك پرەپاراتقا اينالادى. مۇنى پانتىمەن ەمدەۋدە 10 جىلدىق تاجىريبەسى بار وڭالتۋشى دارىگەر ەرلان جەتىمكارىموۆ ايتىپ وتىر.

– مارال شارۋاشىلىعى ال­تاي تاۋلارىنىڭ اۋماعىندا دا­مىعانى بەلگىلى. بۋرابايدا دا وسى شارۋاشىلىق جىلدان-جىلعا دامىپ كەلەدى. ەم-شاراعا ادەتتە مارالدىڭ جاس ءمۇيىزى پاي­دالانىلادى. ەمدەۋ-ساۋىق­تىرۋ ورتالىعى تىرەك-قيمىل اپ­پاراتى زاقىمدانعان ناۋقاس­تارعا, بۋىن, ومىرتقا اۋرۋىنا شال­دىققاندارعا بارىنشا كومەك كورسەتەدى. ونكولوگيالىق اۋرۋ­لارعا, جۇكتى ايەلدەرگە ەم-شارا­نىڭ بۇل ادىسىنە جۇگىنۋگە بولمايدى. ءداستۇرلى ەم ناۋقاستىڭ يممۋ­نيتەتىن كۇشەيتىپ, قان اينالىمىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى. سونىمەن قاتار دەنەدەگى سۋىقتى شىعارۋعا پايداسى زور, – دەدى ول.

مارالدىڭ كيەسى تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەر ەل اراسىندا بۇگىنگە دەيىن ايتىلادى. تابيعاتتىڭ كوز تارتاتىن سۇلۋلىعىمەن ۇندەسكەن مارالدى تاماشالاۋعا بالالار دا كوپ كەلەدى ەكەن. ولارعا ماماندار بالاۋىزدان مايشام جاساۋدى, ەكولوگيالىق تازا ماتادان سومكە تىگۋ سىندى شەبەرلىك ساباقتارىن وتكىزەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بالا­لاردىڭ دەمالىسى كۇن تارتىبىنە ساي ۇيىمداستىرىلادى.

قاسقىر كوبەيسە قايتەدى؟

«بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلت­تىق پاركىنە قاراستى 10 ورمان شارۋاشىلىعى بار. سونىڭ ىشىن­دە «ميرنىي» ورمان شارۋا­شىلىعىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول ماڭنان بۇعى, ەلىك سىندى اڭدارعا ازىق دايىنداپ جۇرگەن ورمانشىلارمەن جولىقتىق. راسىمەن دە ورمان شارۋاشىلىعىندا قىزىل كىتاپقا ەنگەن وسىمدىكتەر مەن جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان اڭ-قۇستى قورعاۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ويتكەنى قاسقىر سەكىلدى جىرتقىش اڭدار كوبەيسە, وزگە جانۋارلاردىڭ سانىن ازايتۋى مۇمكىن.

– بۇعى مەن ەلىكتىڭ قىسقى ازى­عىنا جازدا 70 توننا ءشوپ قامدادىق. شارۋاشىلىقتا ءشوپ جي­نايتىن تەحنيكالارمەن قوسا ونى ساقتايتىن باستىرما دا بار. قار تۇسكەننەن كەيىن اۋماقتاعى 16 استاۋعا كۇنارا ءشوپ جەتكىزەمىز. ءدال وسى ورمان شارۋاشىلىعىندا 750 بۇعى, 273 ەلىك, 260 قابان بار. بىزدەگى 18 394 گەكتار القاپتى ينس­پەكتورلار ۇدايى باقىلاپ وتىرادى. مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنداعى ايماق بولعان سوڭ, بيىل زاڭسىز اڭ اۋلاۋعا بەكىنگەندەردى كەزىك­تىرمەدىك. ءيا, قاسقىرلار شامادان تىس كوبەيسە, ازايتۋعا كىرىسەمىز. وندا دا كارى, ءالجۋاز جىرتقىشتى اۋلايمىز. وقىستان جاراقات العان اڭداردى ەمدەيمىز, – دەدى ورمانشى باۋىرجان مۇقانوۆ.

ورماندا قابان, قويان, قاسقىر, سىلەۋسىن دە بار ەكەن. سونداي-اق وسىمدىكتىڭ 300-دەن استام ءتۇرى بولسا, ونىڭ ىشىندە قىزىل كىتاپقا ەنگەنى دە كەزدەسەدى. بالىق شارۋاشىلىعى دا قارقىندى دامىعان. 250 مىڭ گەكتار اۋماق ەرەكشە قورعالعان. ياعني وسى اۋماقتاعى اڭدى اتۋعا, اعاشتى زاڭسىز كەسۋگە, وت جاعۋعا, قوقىس تاستاۋعا, ەمدىك شوپتەر مەن جيدەكتەردى جيناۋعا تىيىم سالىنادى. زاڭدى بەلدەن باسىپ, ەرەجە بۇزعاندار سول ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى. ۇلتتىق پاركتەگى 10 شارۋاشىلىقتا 300 ورمانشى جۇمىس ىستەيدى. «بۋراباي دامۋ» سەرىكتەستىگىنىڭ قىزمەتشىسى ديما افاناسەۆ تا كەيىنگى ەكى جىلدا قىسقى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن ايتتى.

– بۋرابايعا جازعى ماۋسىمدا كەلەتىن تۋريستەر جىلدان-جىلعا ارتۋدا. مىسالى ءوزىم ءباا, قىتاي, ءۇندىستاننان كەلەتىن قوناقتاردى كوپ كەزىكتىرەمىن. مۇندا قىزىل كىتاپقا ەنگەن جانۋارلاردىڭ شاما­مەن 120 ءتۇرى بار. بۇعىلاردىڭ جالپى سانى 1 400-گە جەتەعابىل. سىلەۋسىندەردىڭ دە سانى ارتىپ كەلەدى. فوتوتۇزاققا ءتۇسىپ جاتقان سىلەۋسىندەر كوپ. سول فوتوتۇزاق ارقىلى براكونەرلەردى انىقتاۋ دا ءبىرشاما جەڭىلدەدى. ورمان شارۋا­شىلىعىنىڭ اۋماعىن ۇلعايتۋ باعىتىنداعى شارۋالار ۇي­لەسىم تاپقان. اۋماقتىڭ تازالىعى باقىلاۋدا. قازىر ورماننىڭ شامامەن 70 پايىزىندا قاراعاي بولسا, 30 پايىزى – قايىڭ, – دەيدى مامان.

بۋرابايدىڭ ورمان شارۋا­شىلىعىمەن تانىسقان سوڭ, جاڭا جىل مەرەكەسىنە وراي ۇيىمداس­تىرىلعان تۋريستىك باعدارلامادا قامتىلعان «BurabayLand» ويىن-ساۋىق ساياباعىنداعى اياز اتا­نىڭ رەزيدەنتسياسىنا باعىت بۇر­دىق. مۇندا بۇعى جانە «حاسكي» تۇقىمداس يت جەككەن شانامەن سىرعاناپ, اتپەن سەرۋەندەۋگە بولادى. سنوۋبورد, شاڭعى تەبۋدى قۇپ كورەتىندەرگە دە جاعداي جا­سال­عان. سونىمەن قاتار مۇز قالا­شىعى مەن «باقسى اۋىلى» دا بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. مۇندا بالدىرعاندارعا عاجايىپ كوڭىل-كۇي سىيلايتىن «BurabayLand» وتباسىلىق پار­كىنىڭ الەۋەتى جوعارى. ۇيىمداس­تىرۋشىلار كەشەندە بالالارعا بىرنەشە ەلدىڭ مادەنيەتى مەن تاري­حىنان حابار بەرەتىن بىرنەشە بولمە جاساقتاعان. وسىلايشا, بالالاردىڭ تانىمىن كەڭەيتەتىن ساياحاتتىڭ سوڭى بالالاردىڭ اياز اتاعا حات تابىستاپ, سىيلىق الۋمەن تۇيىندەلەدى.

جاڭا جىل قارساڭىندا ەلوردا­دان بۋرابايعا قاتىنايتىن مە­رەكەلىك ەلەكتر پويىزىنىڭ ەكى ۆاگونى تۋرمەن كەلگەن قوناقتارعا قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ساپالى قىزمەت كورسەتەدى. ۇيىمداس­تىرۋشىلار وسى پويىزدىڭ ەكى ۆاگونىن ناۋرىز ايىندا ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىپ, قوناقتارعا قىزمەت كورسەتۋدى مەيلىنشە ۇز­بەۋگە بەكىنىپ وتىر.