سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ازىرلەنگەن زاڭ جوبالارىن تالقىلادى.
سەناتورلار قاراعان زاڭ جوباسىنىڭ ءبىرى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكەلەگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى». زاڭ جوباسىنداعى نورمالار كوپتەگەن سالاداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايقاندا, وڭىرلەردىڭ قارجىلىق دەربەستىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. تۇزەتۋلەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى باسەكەلەستىك ورتانى كەڭەيتەدى جانە وسى سالاداعى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتادى. زاڭ جوباسى مونوپوليا وپەراتورلارىن رەتتەۋ مەحانيزمىن قايتا قاراۋدى جانە مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىكتى ىسكە اسىرۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋدى دە قامتيدى.
«مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر ءبىر كوزدەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ نەگىزدەرىن قىسقارتۋدى كوزدەيدى. ماسەلەن, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بارىنشا ازايتۋ جانە باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ماقساتىندا كەيبىر نىسانداردى ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋ قۇقىعى الىپ تاستالادى.
زاڭ جوباسىندا «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ ساتىپ الۋ قاعيدالارىن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن كەلىسۋدىڭ مىندەتتىلىگى كورسەتىلگەن. ءونىم بەرۋشىلەردىڭ ساتىپ الۋ تاسىلىنە قاراماستان ساتىپ الۋعا شاعىم جاساۋ قۇقىعى دا قاراستىرىلعان. قوردىڭ حولدينگىشىلىك كووپەراتسياسى شەڭبەرىندە ساتىپ الۋ ءتاسىلىن الىپ تاستاۋ نورماسى كوزدەلگەن.
بۇدان باسقا زاڭ جوباسىندا قوردىڭ جالعىز اكتسيونەرىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامىن ايقىنداۋى بويىنشا جانە قور قىزمەتىنە اشىقتىقتى ەنگىزۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر بار», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ.
سالا باسشىسى رەفورمانىڭ نەگىزگى ماقساتى وڭىرلەردىڭ قارجىلىق دەربەستىگىن كۇشەيتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا, سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن, ولاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن جيناقتالۋ قاعيداتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى دەڭگەيگە بەرۋ ۇسىنىلادى.
«بۇدان باسقا زاڭ جوباسىندا جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردىڭ ەسەپتەۋلەرىنە بەرىلەتىن اقپاراتتىڭ نەگىزدىلىگى, انىقتىعى ءۇشىن بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كورسەتىلەدى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ترانسفەرتتەردى ەسەپتەۋى كەزىندە قابىلدانعان كورسەتكىشتەرگە بيۋدجەتتىك مونيتورينگتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ءتيىستى بيۋدجەتتىك باعدارلامانىڭ ورىندالۋى تۋرالى تالدامالىق ەسەپتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قارجى مينيسترلىگىنە بيۋدجەتتىك مونيتورينگ ناتيجەلەرىن ۇسىنۋ كوزدەلەدى.
مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق فۋنكتسيالارىن جەكە مونوپوليالىق وپەراتورلاردىڭ جۇزەگە اسىرۋىنا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت 100 پايىز قاتىساتىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ عانا مونوپوليالىق فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋىن كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر ۇسىنىلادى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىن اينالىپ ءوتۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جوبالارىنىڭ ايرىقشا كريتەريىن ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سونداي-اق نىسان جەكەمەنشىكتە قالاتىن جوبالاردىڭ قاتارىندا بولسا, سونىمەن قاتار جەكە سەرىكتەسكە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلسە جانە ول كوممەرتسيالىق كىرىس اكەلسە, وندا مۇنداي جوبالار بويىنشا ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردىڭ وتەماقىسىن تولەۋ الىپ تاستالادى.
بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋ بويىنشا شەكتەۋ 1,5 ملن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اساتىن جوبالار ءۇشىن ەنگىزىلەدى. بۇل رەتتە بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋ ينۆەستيتسيالاردىڭ 30 پايىزىنان اسپاۋعا ءتيىس. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ جەكە ارىپتەستەر رەتىندە قاتىسۋىنا كەدەرگىلەر بەلگىلەنەدى.
سەناتورلار تالقىلاۋ بارىسىندا زاڭ جوباسىن قولدادى. الايدا قۇجاتتى قاراۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار وعان بىرقاتار وزگەرتۋ ەنگىزۋدى ۇسىندى. سوعان بايلانىستى سەناتورلار ۇسىنعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, زاڭ جوباسىن ماجىلىسكە قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلگە 2022 جىلعى 1 قىركۇيەككە دەيىن اكەلىنگەن ءرۋلى وڭ جاقتا ورنالاسقان اۆتوكولىكتەر بويىنشا باستاپقى تىركەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ ۇسىنىلدى. بۇل 20 مىڭعا جۋىق ازاماتىمىزعا ءوز كولىكتەرىن زاڭداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق سەناتورلار ازاماتتاردىڭ بانكتىك, سالىقتىق قۇپياسىنا قول جەتكىزۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ۋاكىلەتتى ورگاندارعا نەگىزسىز كەڭ وكىلەتتىك بەرەتىن جەكەلەگەن ەرەجەلەردى الىپ تاستادى. وسى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى. سەناتورلار بۇل قۇجاتقا سوت جۇيەسىنىڭ جانە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى وزگەرتۋلەر ەنگىزۋدى ۇسىندى. ناتيجەسىندە, سەناتتىڭ تۇزەتۋلەرى ەنگىزىلىپ, زاڭ جوباسى ماجىلىسكە قايتارىلدى.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. ولگا بۋلاۆكينا وڭىرلەردەگى ەنەرگەتيكالىق جابدىقتار مەن تازارتۋ نىساندارىنىڭ ابدەن توزعانىن ايتىپ, الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, كوكشەتاۋ, ەكىباستۇز, سەمەي جانە ريددەر قالالارىنداعى كارىز قۇبىرىنىڭ 90 پايىزى توزعان. ولگا بۋلاۆكينا ۇكىمەتتى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن شەشۋگە شاقىردى.
«ەلىمىزدەگى كارىزدەردى تازارتۋ قوندىرعىلارى وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن بولاتىن. ولار سودان بەرى جاڭارتىلعان جوق. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇرشىم اۋىلىنداعى تازارتۋ قۇرىلىسىنىڭ جۇمىس ىستەمەگەنىنە 10 جىلدان اسىپ كەتتى. قازىرگى كەزدە تازارتۋ قۇرىلىسىنىڭ ورنىندا قيراندىسى عانا قالدى. اۋدان ورتالىعىنىڭ شايىندى سۋى تىكەلەي كۇرشىم وزەنىنە, ودان ءارى ەرەكشە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ترانسشەكارالىق ەرتىس وزەنىنە قۇيىلادى», دەدى ولگا بۋلاۆكينا.
سەناتور مۇنداي جاعداي ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان بويىنشا قالىپتاسىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. مىسالى, تارازدا كارىز تازارتۋ قوندىرعىسى مۇلدەم سالىنباعان. وندا ۋاقىتشا تۇندىرعىشتار ارقىلى قالالىق اعىندى سۋ بىردەن سۇزگى الاڭىنا توگىلەدى, ال تۇندىرعىشقا تولعان اعىن سۋ ىرگەلەس كوستوبە جانە جامبىل اۋىلدارىنداعى ارناعا قۇيىلادى. ءسويتىپ, قورشاعان ورتا زياندى شىعارىندىمەن لاستانىپ جاتىر. بۇل ماسەلە سەناتتا بۇرىن دا كوتەرىلگەن بولاتىن.
«ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەپيدەميالار مەن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تۋىنداۋ قاۋپىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قالالار مەن اۋدانداردىڭ كارىز تازارتۋ قۇرىلىسىنىڭ نىساندارىن جاعدايى وتە اۋىر ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ ءاۋديتى تىزبەسىنە ەنگىزۋ قاجەت. تازارتۋ قۇرىلىستارىن سالۋ, جاڭعىرتۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن كارىز تازارتۋ قۇرىلىستارىن جوبالاۋ كەزىندە سارقىندى سۋدى تازارتۋعا ارنالعان جوعارى تەحنولوگيالىق زاماناۋي جابدىقتى پايدالانۋدى ەسكەرە وتىرىپ بىرىڭعاي جۇيەلى ءتاسىلدى ازىرلەۋدىڭ ماڭىزى زور», دەدى دەپۋتات.
سەناتور عالياسقار سارىباەۆ ەلىمىزدىڭ پرەمەر-مينيسترىنە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ پروبلەمالارى تۋرالى ايتىپ بەردى. بيىل الماتى جانە جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ شەكارالارى بەلگىلەندى. الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا جەر ۋچاسكەلەرىن قايتا تىركەۋگە جانە ءتيىستى قۇجاتتاردى قايتا رەسىمدەۋگە شامامەن 3,5 ملرد تەڭگە قاجەت بولادى. مۇنداي شىعىندار كاسىپكەرلەر مەن فەرما باسشىلارىنا قارجىلىق اۋىرتپالىق تۇسىرەدى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, قازىر جەتىسۋ وبلىسىندا قايتا تىركەۋگە جاتاتىن 238 مىڭنان استام نىسان بار. جەر تەلىمدەرىنە قايتا رەسىمدەۋ جاسالماعان جاعدايدا اۋىل تۇرعىندارى مەملەكەتتەن وڭىرلەردى دامىتۋعا باعىتتالعان سۋبسيديا الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلۋى مۇمكىن.
«مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمىمەن ەلدى مەكەندەردىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى نەمەسە شەكارالارى وزگەرگەن جاعدايدا, جەر ۋچاسكەلەرى ەلدى مەكەندەر شەگىنە قوسىلعان كەزدە جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ سايكەستەندىرۋ قۇجاتتارىن اۋىستىرۋ بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسادى. وسىعان وراي, سىزدەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى بيۋدجەت كودەكسىنىڭ 46-بابى 2-تارماعىنىڭ 1-تارماقشاسىنا سايكەس 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان جالپى ترانسفەرتتەر شەڭبەرىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋىڭىزدى سۇرايمىز», دەدى سەناتور.