زەينوللا قابدولوۆ تۋرالى جازۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن بىلەمىن. الايدا اتىنا بالا كۇنىمنەن قانىق ءبىرتۋار عالىم تۋرالى ءوز ويىمدى وقىرمانمەن بولىسكىم كەلدى. ماعان ءسوز ونەرى جايىندا قابدولوۆتان ارتىق مولدىرەتە جەتكىزگەن ادام جوق سياقتى كورىنەدى.
ۇستازدىق پەن عالىمدىقتى, زەرتتەۋشiلiك پەن سىنشىلىقتى قاتار دامىتقان تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعىمەن, ادامي بولمىسىمەن وقۋشى كەزدەن تانىسپىن. ءوزىم – قاراقالپاق قىزىمىن. كەڭ-بايتاق قاراقالپاق دالاسىنىڭ قالىڭ قازاق جايلاعان اۋىلىندا تۋىپ-وسكەندىكتەن قازاق سىنىبىندا وقىدىم. قازاق ءتىلى مەنىڭ ەكىنشى انا تىلىمە اينالدى. قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە عاشىق بولىپ ءوستىم. 8-سىنىپتا قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى پانىنەن وليمپياداعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنعا يە بولعانىم تاعى بار. العاشقى جەتىستىگىمە بالاداي قۋانعان قازاق تىلىنەن ءدارىس بەرەتىن ۇستازىم بالتاباي ايداراليەۆ زەينوللا قابدولوۆتىڭ ء«سوز ونەرى» اتتى كىتابىن سىيلادى. سودان باستاپ اتاقتى عالىم مەنىڭ رۋحاني سەرىگىمە, ۇستازىما اينالدى.
ز.قابدولوۆتىڭ مەكتەپتە ءجۇرىپ اقىندار ايتىسىنا قاتىسقانى, عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەك جازۋعا تالپىنعانى تۋرالى مالىمەتتى وقىپ قاناتتانا ءتۇستىم. مەن دە ولەڭ, ماقالا جازا باستادىم. جازۋشىنىڭ «ۇشقىن», «جالىن», سوڭىنان 1974 جىلى ء«بىز جانباساق» دەگەن ورتاق اتاۋمەن قايتا باسىلعان كىتابىن جاستانا وقىدىم. مۇنايلى ولكەنىڭ مول تىنىسى, قاجىرلى ادامدارى, قيىندىققا مويىمايتىن جىگەرى, تابيعاتتىڭ قاتالدىعىنا قاراماستان, قازىنانى يگەرگەن ناعىز باتىر ادامدارى ماعان ەتەنە جاقىن جاندارداي سەزىلەتىن.
عالىم زەينوللا قابدولوۆپەن ديدارلاسۋ باقىتى ماعان ستۋدەنت كەزىمدە بۇيىردى. وتكەن عاسىردىڭ 1980-1990 جىلدارى قازاق عالىمدارىنىڭ نوكىس پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيلولوگياسى ءبولىمى ستۋدەنتتەرىنە كەلىپ ءدارىس وقۋ ءداستۇرى بار ەدى. وداق ىدىراعان سوڭ اتالعان ءداستۇر ءۇزىلىپ قالدى. زەينوللا اعايدىڭ قوڭىر ادەمى داۋىسى, ك ۇلىمدەگەن ءجۇزى ءالى كوز الدىمدا. ونىڭ لەكتسياسىن تىڭداپ وتىرعاندا بۇكىل اۋديتوريانىڭ اتموسفەراسى ەرەكشە وزگەرىپ شىعا كەلەتىن. الماتى كوشىپ كەلگەندەي جايراڭداپ سالا بەرەتىنبىز, ويىمىز شارىقتاپ قازاق دالاسىن كەزىپ كەتەتىنبىز... عالىمنىڭ شەشەندىگى سونداي, اۋزىنان شىققان ءاربىر ءسوز سۇلۋ ساز سياقتى جانىمىزدى تەربەيتىن.
سىرتتاي ەتەنە تانىس, شىعارمالارىنا سۋسىنداپ وسكەنىممەن, زەينوللا اعامەن جاقىن تانىسپاعانىما ءالى وكىنەمىن. اعايىمىزدى ءالى تالاي كورەمىز عوي, لەكتسيالارىن تىڭدايمىز عوي دەگەن وي بولاتىن, بىراق العاشقىسى دا, سوڭعىسى دا سول بولارىن بىلسەمشى, اتتەڭ...
ز.قابدولوۆ جازۋشى, عالىم, تەورەتيك, تالاي عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەن وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى, اكادەميك, تاجىريبەلى ۇستاز رەتىندە عانا ەمەس, ازاماتتىقتىڭ بيىك يدەالى رەتىندە سانامىزدا قالدى. ونىڭ ۇستازدارى مۇحتار اۋەزوۆ, قاجىم جۇماليەۆ تۋرالى مارقايىپ, ماقتانىپ ايتاتىن سالماقتى پىكىرلەرى ۇلكەن تاربيە مەكتەبى ەكەن. جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتۋ, ۇلىلارىن ۇلىقتاۋ ناعىز ازاماتتىڭ ءىسى دەپ ويلايمىن.
ءسوز زەرگەرىنىڭ «ادەبيەت تەورياسىنىڭ نەگىزدەرى», «جانر ەرەكشەلىگى», ء«سوز ونەرى» اتتى ەڭبەكتەرىنە وسى كۇنگە دەيىن سۋ استىنان مارجان ىزدەگەندەي قىزىعا وقيمىز. ەڭبەكتەرىنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, كوركەم ادەبيەت تۋىندىلارى ىسپەتتەس وزىنە ەرىكسىز تارتىپ, ادامدى ولجاسىز قالدىرمايدى. جاڭا ءبىر تىڭ پىكىرلەر مەن يدەيالارعا جول سىلتەپ وتىرادى, عالىمنىڭ جازعانىنىڭ, ەڭبەگىنىڭ ەرەكشە قۇندىلىعى وسى ەمەس پە!
ز.قابدولوۆتىڭ «جەبە» دەپ اتالاتىن جەكە تومدىعىندا ادەبيەتتىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرى, شەبەرلىك جايىندا زەرتتەۋلەرى مەن تالداۋلارى, تولعانىس-تەبىرەنىستەرى, تۇستاستارى مەن ۇستازدارعا ارنالعان ەستەلىك-سىرلارى, زامانداس تۇلعاسى تۋرالى پاراساتتى ويلارىن تاماشا ورنەكتەيدى. سول ارقىلى ءوزىنىڭ دە سول ۇلىلاردىڭ ساپىنا قوسىلعانىن دالەلدەپ تۇرعان سياقتى. «مەنىڭ اۋەزوۆىم» اتتى شىعارماسىنىڭ بولمىسى دا ەرەكشە. ونىڭ الەمى سۇلۋ, ادەمى, كەلىستى. ز.قابدولوۆ الەمىنىڭ ەستەتيكالىق كاتەگوريالارى − مادەني-الەۋمەتتىك قۇندىلىقتاردىڭ اسىل قورىنا قوسىلعان مازمۇندى دا ءماندى ينتەللەكتۋالدىق بايلىق.
ءبىر كەزدەرى زەينوللا قابدولوۆ ءدارىس وقىعان مىنبەردەن قازىر ءبىز ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقيمىز. زەينوللا اعايمەن ۇزەڭگىلەس, زامانداس بولعان, ءتىپتى وعان شاكىرت بولعان ۇستازدارىمىز ج.قايىرباەۆ, ە.مەرگەنباەۆ, ق.جۇماجانوۆ, ق.ارالباەۆتار دا بۇگىن ارامىزدا جوق. حح عاسىرداعى تۇلعالار كەرۋەنى بابالاردىڭ ۇلى كەرۋەنىنە ۇلاستى.
ءبىز – جاڭا عاسىردىڭ عالىمدارىمىز. كوشىمىز دە, كولىگىمىز دە جاڭا. بىزگە تاريح قالاي باعا بەرەدى, ارينە, ول كەلەشەكتىڭ ەنشىسىندە. بىراق سول بۇرىنعى ۇستازدار باستاعان ءداستۇردى جالعاستىرۋ, ەكى حالىق, ۇلت اراسىنداعى دوستىق, ادەبي بايلانىستاردى نىعايتۋ, كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋ بورىشىمىز ەكەنىن سەزىنەمىن.
شىرىن سمامۋتوۆا,
بەرداق اتىنداعى قاراقالپاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ فيلوسوفيا دوكتورى(PhD)