عىلىمى مەن ءبىلىمى دامىپ, ادەبيەتى ادامتانۋدىڭ الىپ مۇحيتىنا قۇيىلعان ەلدەردىڭ رۋحاني يگىلىگى ۋاقىت وتە كەلە ءوز ۇلتىنىڭ عانا جەمىسى بولۋدان قالىپ, ادامزاتقا ورتاق قازىناعا اينالادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اشىلعان «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇلى اقىن مۇراسىن بۇگىنگى قوعامنىڭ دامۋىمەن ساباقتاستىرا قاراستىرۋدى مىندەتىنە الىپ وتىر.
اقىننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قۇرىلعان ينستيتۋت ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» جانە «اباي – رۋحاني رەفورماتور» باعدارلامالىق ماقالالارىنا سايكەس «اباي – مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەلەسى, جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى», «اباي قۇنانباي ۇلى جانە قازىرگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ باسىمدىقتارى», «اباي – الەمدىك مادەنيەتتىڭ تۇلعاسى» باعىتتارى بويىنشا تالدامالىق, الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ەلىمىزدە ابايتانۋمەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن اكادەميانىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرۋدى عىلىمي تۇرعىدان ۇيلەستىرىپ وتىر.
ابايتانۋدا ۇلكەن سەرپىلىس بولعان 2020 جىلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ تىكەلەي قارجىلاندىرۋىمەن «اباي اكادەمياسىندا» ارنايى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. وسىنىڭ اياسىندا «اباي اكادەمياسى» ارنايى سەرياسىمەن 20-دان استام اكادەميالىق باسىلىم وقىرماندارعا ۇسىنىلدى.
ال 2021 جىلى اكادەميا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسى نەگىزىندە «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ مۇراسى قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار اسپەكتىسىندە» جانە «قازىرگى زامانعى قازاقستان جانە اباي قۇنانباي ۇلى» اتتى ەكى كەشەندى جوبانى ىسكە اسىردى. سونىمەن قاتار ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى قىزمەت باعىتتارىن قازاقستاندىق قوعامدى جاڭعىرتۋ باسىمدىقتارىمەن قامتۋ اياسىندا «اباي مۇراسى جانە قازاقستان قوعامىنىڭ مادەني قۇندىلىقتارى», «ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى جانە قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە قالىپتاسۋ جولدارى», «اباي دۇنيەتانىمى جانە قازىرگى قوعامداعى ءدىننىڭ ءرولى», «اباي شىعارماشىلىعى جانە قازىرگى قازاقستاننىڭ مادەنيەتارالىق ىنتىماقتاستىعى», «ابايدىڭ قوعامدىق-ساياسي كوزقاراستارى جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى», «اباي مۇراسى كونتەكستىندە قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ», «اباي شىعارماشىلىعى جانە قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋى», «ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق كونتەكسى», «اباي ءتىلى جانە قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى», «ابايدىڭ ەكونوميكالىق كوزقاراستارى جانە قازاق حالقىنىڭ شارۋاشىلىق قۇرىلىمى», «اباي مۇراسى جانە تۇركى الەمىنىڭ وركەنيەتتىك نەگىزدەرى» اتتى ارنايى سەريالارىمەن 24 عىلىمي-تانىمدىق كىتاپ ازىرلەندى. اتالعان ارنايى سەريالار بويىنشا ە.سىدىقوۆ, ج.دادەباەۆ, ش.يبراەۆ, س.نەگيموۆ, ت.جۇرتباي, ت.شاپاي, ق.مادىباەۆا, س.انانەۆا, ج.ايمۇحامبەت, ا.كەمەلباي, گ.مۇراتوۆا, ا.دوعالوۆ, ى.پالتورە, ب.قورعانبەكوۆ, م.الپىسبەس, ق.بيبەكوۆ, ە.تىلەشوۆ, س.قوراباي, ا.مىرزابەك, ق.باتتالوۆ, ءا.قايشاتاەۆا, ا.سماعۇلوۆا, ا.قاليەۆا سياقتى بەلگىلى زەرتتەۋشىلەردىڭ تىڭ ەڭبەكتەرى جارىققا شىقتى.
2022 جىلدى دا اكادەميا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسى نەگىزىندە «قازىرگى قازاقستان جانە اباي قۇنانباي ۇلى مۇراسى قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا» اتتى جوبانى ىسكە اسىردى.
ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى قىزمەت باعىتتارىن قازاقستان قوعامىن جاڭعىرتۋ باسىمدىقتارىمەن قامتۋ ارنايى سەريالارمەن جىل سايىن 24 ء(ۇش جىلدا بارلىعى 70 جۋىق) عىلىمي-تانىمدىق كىتاپ, الەۋمەتتانۋلىق ساۋالنامالار جۇرگىزىلدى, «اباي – الەمدىك مادەنيەتتىڭ تۇلعاسى» باعىتىندا الىس-جاقىن شەتەلدەگى جانە رەسپۋبليكالىق باق-تا اباي مۇراسى قوعامدىق-گۋمانيتارلىق, الەۋمەتتىك-ساياسي, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق, تاريحي-ەتنوگرافيا جانە ت.ب. باعىتتاردا جاڭاشا پايىمدالعان 50-دەن استام تانىمدىق ماقالالار جارىق كوردى.
وزىندىك ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمەن, سالت-ءداستۇرى, تابيعي جاراتىلىسىمەن سار دالاداي دارحان بولمىسى ارقىلى ادامزاتتىڭ ۇلى كوشىنىڭ كوركىنە اجار قوسىپ, قوعامدى ىزگىلەندىرۋگە قالامىن تەربەگەن قازاق ادەبيەتىنىڭ وسى كوشتەن الارى دا, قوسارى دا مول. كوركەم ونەرى گۇلدەنىپ, ءورىسى ۇلعايعان سايىن وزگە حالىقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن سۇيىسپەنشىلىگىن تۋعىزىپ وتىراتىنى بەلگىلى. ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ قازاقى كوشىن ابايعا باستاتۋىمىزدىڭ دا باستى سەبەبى دە سول بولماق. بۇل جەردە الدىمەن ءوزىمىزدى تانىپ بولدىق پا, جوعىمىزدى تاپتىق پا, وتكەنىمىزدى اقىلمەن سارالاپ, پاراساتپەن پايىمداي الامىز با؟! ارينە, كوپ سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەنۋمەن تابامىز. تولىمدى ىزدەنىستەردىڭ ءبىرى رەتىندە «اباي قۇنانباي ۇلى جانە تاريحي ۇدەرىس ء(حىح عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى-حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى)» ەڭبەگىن ايتار ەدىك. بۇل ەڭبەكتىڭ وتكەنىمىزدى تاريحتىڭ وتارشىل ەلدىڭ سياسىمەن جازىلعان تاريحتى قايتا قاراپ ءوز مۇددەمىزدى ايشىقتاۋىمەن ەرەكشە. ابايدىڭ XIX عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىندا قازاق دالاسىندا سىرتتان كۇشتەپ ەنگىزىلگەن اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسى ارناسىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك جانە قايراتكەرلىك كوزقاراستار ەۆوليۋتسياسىنا ءمان بەرىلگەن. XX عاسىردىڭ باس كەزىندەگى الاش قوزعالىسى مەن الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ جانە سەمەي-شىڭعىستاۋ وڭىرىنەن شىققان قازاق بايلارى مەن بەدەلدى تۇلعالارىنىڭ ۇستانىمى تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە تالداۋ جاسالعان. سونىمەن قاتار كەڭەستىك ءداۋىردىڭ العاشقى جىلدارىنداعى بولشەۆيكتىك «كۇشتەۋ» ساياساتىنىڭ ايماقتىڭ تۇلعالارىنا قاتىستى جاساعان سوققىسى جانە ونىڭ تاريحي سالدارى قوسا قاراستىرىلعان. وسىنداي تاعدىرلى ۇدەرىستى قاتار الۋىمەن بىرگە حالقىن ويلاپ قان جىلاعان ابايدىڭ بەينەسى اشىلادى.
ينستيتۋت جارىققا شىعارعان كىتاپتاردىڭ اراسىنان وقىرماندار نازارىن ابايدىڭ قاعيداتتارى تۋرالى قالام تەربەگەن بەلگىلى عالىم سەرىك نەگيموۆتىڭ «اباي قاعيداتتارى» زەرتتەۋىنە اۋدارعان بولار ەدىك. اۆتور اباي قاعيداتتارىن پاتريوتتىق, ۇلتتىق, جالپىادامزاتتىق, كوشباسشىلىق يدەيالارعا باي دانالىق وي-تۇجىرىمدارى, وسيەت, عيبرات, ءجون-جوسىق, ۇلگى-ونەگە, كەمەڭگەرلىك كەڭەس رەتىندە ۇسىنادى.
وسىلايشا, «اباي اكادەمياسى» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپالى ءارى جوعارى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلۋىنا ەلىمىزدىڭ ابايتانۋشى عالىمدارى, زەرتتەۋشىلەر, عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسورلار مەن اكادەميكتەر ءوز ۇلەستەرىن قوستى.
جالپى, الەمدىك تاجىريبەدە ادەبيەتى ارقىلى ەلىن تانىتۋ ەجەلدەن بار. اعىلشىندار شەكسپيردى, نەمىستەر گەتەنى, ورىستار پۋشكيندى, تۇرىكتەر يۋنۋس ەمرە, يسپاندىقتار سەرۆانتەستى, قىتايلار كونفۋتسيدى ۇلىقتاسا, اباي اكادەمياسى دا اباي ارقىلى وسى جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ وتىر.
ينستيتۋتتا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدەگى ابايتانۋمەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ءىس-قيمىلىن عىلىمي تۇرعىدان ۇيلەستىرۋگە قاتىستى بىرلەسكەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەگى «اباي» ورتالىقتارىمەن دە بىرلەسكەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. 2022 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا تۇركيانىڭ ءىرى قالالارىنىڭ ءبىرى الانيادا «وتانداستار قورىنىڭ» ۇيىمداستىرۋىمەن جەتىنشى «Abai uii» مادەني-ىسكەرلىك ورتالىعىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا «اباي اكادەمياسى» عزي ديرەكتورى جاندوس اۋباكىر قاتىسىپ, اباي مۇراسىن زەرتتەۋگە ارنالعان عىلىمي كىتاپتاردى سىيعا تارتتى. سونىمەن قاتار مەرەيتويلى جىلدا الەمنىڭ كوپتەگەن استاناسىندا اقىن ءبيۋستى اشىلىپ, قازاق ەلىنە, قازاق ادەبيەتىنە قۇرمەت كورسەتىلدى.
ۇلى اقىننىڭ تىلسىمى تەرەڭ مۇحيتتاي تۋىندىلارىنا ءوزىمىز عانا تامسانىپ قويماي, ونى الەمگە تانىتۋ ءىسى جالعاسىن تاپپاق. كۇندەردىڭ كۇنىندە الەمدىك تاجىريبە سياقتى تەك قانا ادەبيەتىمىزدىڭ عانا ەمەس, قازاق ءتىلىنىڭ, قازاق ونەرىنىڭ ۇلكەن شاڭىراعىنا اينالاتىن «اباي اكادەمياسى» العاشقى كۇندەردەن-اق ءوز قارىمىن كورسەتتى.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى,
ادەبيەت سىنشىسى