كەشە ەلوردا تورىندە تۇڭعىش رەت ورتالىق ازيا مەديا فورۋمى جۇمىسىن باستادى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان اۋقىمدى ءىس-شاراعا شەتەلدەردەن كەلگەن ەكس-پرەزيدەنتتەر, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, مەديا سالاسىنىڭ مايتالمان ماماندارى مەن تانىمال تۇلعالار قاتىسىپ جاتىر.
فورۋمنىڭ ماقساتى – بىرىڭعاي مەديا پلاتفورمانى قالىپتاستىرۋ. ياعني ەكى كۇنگە سوزىلاتىن ءىس-شارادا سپيكەرلەر جاڭا مەديانى دامىتۋ, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن مەديادا قولدانۋ, ورتالىق ازياداعى كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ دامۋى, پوست-شىندىق كەزەڭىندەگى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, مەديا سالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ترانفورماتسياسى, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتاعى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ورنى, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋداعى گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ ءرولى, وڭىرلىك جانە جاھاندىق كووپەراتسيا مۇمكىندىكتەرى سياقتى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى تالقىلاماق.
فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ورتالىق ازيا مەديا فورۋمى قاتىسۋشىلارىنا جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.
«قۇرمەتتى جيىنعا قاتىسۋشىلار! سىزدەردى ءبىرىنشى ورتالىق ازيا مەديا فورۋمىنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتايمىن. بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيالار قارقىندى دامىعان قازىرگى زاماندا مەديا سالاسىندا تاجىريبە الماسۋ جانە وڭىردەگى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋى ەرەكشە ماڭىزدى. ايماقتاعى تانىمال جۋرناليستەردىڭ, ساراپشىلار مەن مەديا مەنەدجەرلەردىڭ باسىن قوسقان فورۋم – مامانداردىڭ كاسىبي پايىمدارىن بىرلەسە تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرەگەي پىكىرتالاس الاڭى. وسى ولكەدەگى مەملەكەتتەردىڭ جان-جاقتى ىقپالداستىعى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ باي تاريحى مەن ورتاق رۋحاني مۇراسىنا نەگىزدەلگەن. بيىل اعايىن ەلدەردىڭ اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناعانىنا 30 جىل تولىپ وتىر. XXI عاسىردا قازاقستان ورتالىق ازيامەن بىرلەسە دامۋدى كوزدەيتىن دوستىق تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويۋ ءراسىمىن وسى مەرەيلى جىلعا باستاۋىنىڭ زور سيمۆولدىق ءمانى بار. ستراتەگيالىق قۇجات ءبىزدىڭ جان-جاقتى سەرىكتەستىگىمىزدى نىعايتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن», دەلىنگەن قۇتتىقتاۋ حاتتا.
ەرلان قارين ءوز سوزىندە سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس نىعايا تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. «قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيا وزىندىك ماڭىزى بار ايماققا اينالدى. بۇل – وڭىرلىك بىرەگەيلىكتى تانىتۋعا, ورتاق مادەني كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ جەمىسى. ونى ودان سايىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن مەديا سالاسىندا, مادەني-رۋحاني باعىتتا, قوعامدىق-ساياسي ومىردە بايلانىستاردى نىعايتۋ قاجەت. وسى رەتتە تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان ورتالىق ازيا مەديا فورۋمى ايرىقشا ءرول اتقارادى دەپ ويلايمىن. مۇنداي جيىندار ارقىلى ىنتىماقتاستىعىمىز بەكي تۇسەدى. قازاقستان بۇل باعىتتاعى باستامالاردى قولداۋعا ارقاشان دايىن. مەديا فورۋمنىڭ استانادا ءوتۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. فورۋمدا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق مۇددەسىنە ساي كەلەتىن كەلەلى وي پىكىرلەر ايتىلادى دەپ سەنەمىن», دەدى ەرلان قارين.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى فورۋم مەديا سالاسىنىڭ دامۋ تەندەنتسيالارى مەن پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلاۋعا, تاجىريبە الماسۋعا ارنالعان بىرەگەي الاڭ بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
– بيىل شولپان-اتا قالاسىندا وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازيا اۋماعىندا ورتاق اقپاراتتىق كەڭىستىك قۇرۋ تۋرالى ايتقان بولاتىن. سول ماقساتتا ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان فورۋمدا وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانادى دەپ ويلايمىن. قۇرمەتتى مەيماندار – تۇركيانىڭ 11-ءشى پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل مەن موڭعوليانىڭ 3-ءشى پرەزيدەنتى نامبارىن ەنحباياردىڭ مەديا فورۋمعا ارنايى شاقىرىلۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار. ماسەلەن, موڭعوليانىڭ بۇرىنعى باسشىسى نامبارىن ەنحبايار جۋرناليستيكادان جەتىلىپ شىققان قايراتكەر تۇلعا بولسا, تۇركيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل مىرزا فوتوجۋرناليستيكامەن اۋەستەنەتىن, جاڭا مەدياعا جانى جاقىن تۇلعا.
ءىس-شارانىڭ حەدلاينەرى – امەريكالىق «New York Times»-تىڭ 4 مارتە بەستسەللەر يەگەرى, قازاق قىزى, بۇركىتشى ايشولپان جايلى جازىلعان «Eagle Huntress» كىتابىنىڭ اۆتورى ليز ۋەلش, YouTube جەلىسىندە 18 ميلليارد قارالىم جيعان دۇنيە جۇزىندەگى بالالارعا ارنالعان ەڭ تانىمال dBillions جوباسىنىڭ اۆتورى ەرنيس ۋمەتاليەۆ جانە پۋليتتسار سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى. سونىمەن قاتار, ءىس-شاراعا بۇۇ, يۋنەسكو, يۋنيسەف, UNFPA, تۇركسوي, اوسشك, ەقىۇ-نىڭ قازاقستانداعى وكىلدىكتەرى, تمۇ, يىۇ, تپا وكىلدەرى قاتىسىپ جاتىر, – دەدى دارحان قىدىرالى.
العاشقى پلەنارلىق سەسسياعا قاتىسقان تۇركيانىڭ 11-ءشى پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل ءوز سوزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەنگىزگەن دەموكراتيالىق رەفورمانىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
– قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلكەن وكىلەتتىكتەردى پارلامەنتكە بەرۋ, جۇرتشىلىقپەن جانە ۇكىمەتپەن قارىم-قاتىناستى ارتتىرۋ, قازاقستاندىق ينستيتۋتتارعا ۇلكەن وكىلەتتىكتەر بەرۋ, شەشىمدەر قابىلداۋدا تەجەۋ مەن تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن ورناتۋدا تاڭعاجايىپ رەفورماعا باستاماشى بولدى. بۇل رەفورمالار مونوپوليالاردىڭ الدىن الۋعا اكەلەدى, ارينە, حالىقتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار ولار ءارتۇرلى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باق – حالىقتىڭ داۋىسى. وسىلايشا, ءبىز ادامداردىڭ ۇمتىلىسىن كورسەتەتىن رەفورماعا شاقىرا الامىز, – دەدى ا.گۇل.
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى سۋيۋنبەك كاسمامبەتوۆ قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆتىڭ ورتالىق ازيا مەديا فورۋمى قاتىسۋشىلارىنا جولداعان ىستىق سالەمىن جەتكىزدى.
– ورتالىق ازياداعى ەكونوميكا, ەكولوگيا جانە ءتۇرلى اپاتتى ماسەلەلەر مەن جاعدايلاردى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتىپ, ولاردىڭ سەرىكتەستىگىن ارتتىرا ءتۇسىپ, جانداندىرۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە قادام باسۋىمىز, مادەني-تاريحي وركەنيەتىمىزدى وركەندەتۋىمىز اسا ماڭىزدى. وسى تۇرعىدا جاڭا مەديانى پايدالانا وتىرىپ, ورتاق وركەنيەتىمىزدى تانىتۋ كەرەك, – دەدى س.كاسمامبەتوۆ.
موڭعوليانىڭ 3-ءشى پرەزيدەنتى نامبارىن ەنحبايار ءوز سوزىندە ورتالىق جانە سولتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىكتىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
– ءبىز پوستمودەرنيزم داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل داۋىرگە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا, ساياسي پارتيالارعا, ءىرى كومپانيالارعا, اسىرەسە ترانسۇلتتىق كومپانيالارعا, عىلىمعا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا – بارىنە دەرلىك دەگەن سەنىمنىڭ جوعالۋى ءتان. پوستمودەرن ءداۋىرى پوست-شىندىق دەگەن تەرمينمەن دە سيپاتتالادى. پوست-شىندىق ءداۋىرى كوپشىلىگىمىزگە, سونىڭ ىشىندە كەڭەس وداعىندا ءومىر سۇرگەن جانە وقىعان ادامدارعا مۇلدەم جاڭا نارسە بولىپ تا كورىنۋى مۇمكىن. كسرو قۇبىلىس رەتىندە جاي عانا ەل بولعان جوق. ول وتىرىكتىڭ شىندىققا, ال شىندىقتىڭ وتىرىككە اينالعان كەڭىستىگى مەن ۋاقىتى بولدى, – دەگەن نامبارىن ەنحبايار ءححى عاسىردا ءارتۇرلى ايماقتاعى ەلدەر اراسىندا كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ورتالىق ازيا مەديا فورۋمى شەڭبەرىندە پلەنارلىق سەسسيالار ۇيىمداستىرىلدى. ماسەلەن, «مەديا جانە think tanks: ساراپتامانىڭ مەديا ترانسفورماتسياسى» پىكىرتالاس بولىمىندە ساراپشىلار قازىرگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان ماسەلەلەردى دە تالقىلادى. ولار بۇگىنگى اقپاراتتىق زاماندا ساراپتامالىق كونتەنت ءوتىمدى, سونداي-اق جاڭا مەديا ءداستۇرلى باق-تىڭ ورنىن باسا المايدى دەگەن پىكىر توڭىرەگىنە توقتالدى. ال اقپاراتتىق كەڭىستىكتە كەزدەيسوق ساراپشىلاردىڭ كوپ ەكەنى مەديا ماماندارىن الاڭداتىپ وتىر.
– قازىرگى كۇنى اقپارات كوپ, سايكەسىنشە مەديا كوزدەرى دە ارتىپ كەلەدى. ارقايسىسى وزىندىك كونتەنت قۇرىپ, ءوز الدىنا قىزمەت ەتەدى. بۇگىندە ءبىر رەداكتسيانى ۇستاپ وتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى اقپاراتتى ءبىر اقپارات كوزىنەن الىپ, ءوز بەتىنشە جازىپ, ونى وقىرمانعا ۇسىنۋ مۇمكىندىگى زور. ماسەلەن, 90-جىلداردىڭ باسىندا قولدانۋشى كۇنىنە 20-30 حابارلاما السا, بۇگىندە ول 2-3 مىڭ اقپارات الۋى مۇمكىن. الايدا ونىڭ بارلىعى بىردەي بەلگىلى ءبىر وقيعانى قاز-قالپىندا بەرە المايدى, ويتكەنى قانشاما وزگەرىستەن وتكەن. سوندىقتان قولدانۋشى اقپاراتتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, كۇماندىسىن اجىراتا باستايدى. وسى جەردە مەديا ساۋاتتىلىقتىڭ ماڭىزى زور, – دەدى پرەزيدەنت جانىنداعى «ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى اسقار وماروۆ.
ونىڭ سوزىنشە Covid-19 پاندەمياسى فەيك اقپاراتتارمەن كۇرەسۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ, ساۋاتتى ساراپشىلاردىڭ قاجەتتىگى ارتا تۇسكەن كورىنەدى.
– پاندەميا كەزىندە گەرمانيادا گازەتتەردىڭ تيراجى ارتقان. قازىر ءباسپاسوز ينتەرنەتكە اۋىسىپ جاتىر, ءتىپتى كەيبىر ساراپشىلار باسىلىمدار جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر دەگەندى ايتادى. بىراق گەرمانيانىڭ مىسالىندا ءبىز گازەتتىڭ قاجەتتىگى ارتىپ وتىرعانىن اڭعارامىز. سونداي-اق پاندەميا ساراپشىلاردىڭ دا قاجەتتىگى مەن دەڭگەيىن انىقتاپ بەردى. ادامدار قاتەرلى ۆيرۋسپەن كۇرەسىپ جاتقاندا بەلسەندى «سپيكەر-ساراپشىلار» اقپارات ايدىنىندا ەركىن ءجۇزىپ, حالىقتى اداستىرۋعا تىرىستى. وسى ورايدا, باق پەن اناليتيكالىق ورتالىقتار بىرىگىپ, مەديا ساراپشىلاردى دايارلاۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن, – دەدى اسقار وماروۆ.
ال «ۆالداي» حالىقارالىق پىكىرتالاس كلۋبىن دامىتۋ جانە قولداۋ قورىنىڭ باسقارما توراعاسى اندرەي بىستريتسكي: «بۇگىندە اقپارات كوزدەرىنىڭ وتە كوپ بولۋى سەبەبىنەن ولاردى يگەرۋ مۇمكىن ەمەس. شىنايى اۋديتوريا سۇرانىسى دا ۇلكەن پروبلەما. ونىمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن تۇبەگەيلى تۇسىنە الماي ءجۇرمىز», دەيدى. جالپى, ساراپشى مەديا سالاسىندا پروبلەما شاش ەتەكتەن ەكەنىن ايتادى.
– الدىمەن دەرەككوزدىڭ كوپتىگى بىزگە باعىت-باعدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. بۇل – قيىن پروبلەما. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەديا اراسىنداعى ايىرماشىلىق جويىلىپ بارادى. ءبىر عانا مىسال, گازەت, جۋرنالدار اۋديتوريا جيناۋ ءۇشىن ساراپتامالىق سالماقتى دۇنيە جازىپ, ايتارلىقتاي ەڭبەكتەنىپ جاتسا, كەشە عانا اشىلعان گازەت نە جۋرنال بولماشى دۇنيە جازىپ, وقىرمان جيناپ الادى. تەڭدىك, ەڭبەكتى باعالاۋ قايدا؟ نەگىزى ساراپتامالىق دۇنيە جازاتىن, ساپالى دايىندايتىن ادامنىڭ جۇمىسى كوپ. ال قازىر اقپاراتتى قولداناتىنداردىڭ مىندەتى – باعدارلاماسىنا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ, اۋديتوريا سانىن ۇلعايتۋ. مىنە, بۇگىندە قوعامدا وسىنداي قوردالانعان ماسەلە كوپ, – دەدى اندرەي بىستريتسكي.
«Qazaqstan» رترك» اق باسقارما توراعاسى ءلاززات تانىسباي ساراپتامالىق تەلەحابارلارعا كورەرمەننىڭ سۇرانىسى ارتا تۇسكەنىنە توقتالدى.
– قازىر ءبىز دەرەكتى حابارلاردا, ارنايى جوبالاردا, توك-شوۋلاردا اناليتيكالىق كونتەنتتى قولدانىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى تاريحي سەريالداردى دا ساراپتامالىق جانردا ءتۇسىرىپ, كورسەتىپ كەلەمىز. كورەرمەننىڭ ىڭعايىنا قاراي ويىستىق دەسەك بولادى. وسىدان ونداعان جىل بۇرىن تەلەحابارلار كەستەسى ءبىزدىڭ ۋاقىتقا سايكەس قويىلدى, كورەرمەن سول ۋاقىتقا قاراي بەيىمدەلدى. قازىر ءبارى كەرىسىنشە. ويتكەنى ادامداردا ۋاقىت جوق, سوندىقتان ءبىز مۇنداي حابارلاردى كەشكى ۋاقىتقا ىعىستىرىپ, باعدارلاما كەستەسىنە جۇمىستان سوڭ كورەتىندەي ەتىپ ەنگىزدىك. بۇل كورەرمەننىڭ سانىن ارتتىرماسا, كەمىتكەن جوق. ارينە, قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسى كۇردەلەنە ءتۇستى. كورەرمەن ءبىر باعدارلامانى ۋاقىتىندا كورە الماي قالسا, ونىڭ ينتەرنەتتەگى نۇسقاسىن قاراي الاتىن مۇمكىندىگى زور, – دەپ ءبولىستى ءوز تاجىريبەسىمەن تەلەراديوكورپوراتسيا باسشىسى.
سونداي-اق ءلاززات تانىسباي تەلەكونتەنتكە حالىق سەنىم ارتىپ, كورەرمەن سانى كوبەيىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
– يۋسايد تاپسىرماسىمەن ينتەرنيۋس وتكىزگەن زەرتتەۋگە سايكەس حالىقتىڭ 54 پايىزى تەلەكونتەنتكە سەنەدى. ارينە, ولار الەۋمەتتىك جەلىنى دە قاداعالاپ وتىرادى, الايدا ناقتى, سەنىمدى اقپارات كوزى رەتىندە وتاندىق باق-تى قاراپ, وقيدى. سول سەبەپتى كەيبىر ساراپشىلاردىڭ تەلەۆيزيانىڭ بولاشاعى جوق دەگەن پىكىرلەرى قازىرگى كورسەتكىشكە سايكەس كەلمەيدى, – دەدى ول.
سونىمەن قاتار فورۋم سپيكەرلەرى «پوست-شىندىق كەزەڭى: فەيك جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك» تاقىرىبىندا پىكىر الماستى. لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى رەسەي حالىقارالىق قاتىناستار جانە سىرتقى ساياسات كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, كيبەرقاۋىپسىزدىك جانە كيبەرقورعانىس سالاسىنىڭ مامانى اندرەي مانويلو فەيك, ياعني جالعان اقپاراتتىڭ ەموتسياعا تولى اسەر قالدىراتىنىن ايتتى.
– فەيك اقپاراتتارمەن كۇرەس ماڭىزدى. ونىمەن كۇرەسۋ كەرەك. جىلى جاۋىپ قويۋعا بولمايدى. ەگەر جالعان اقپارات حالىق اراسىنا تاراپ كەتسە, قۇزىرلى ورگان, مەكەمە سول بويدا ناقتى اقپارات تاراتۋى كەرەك, شىنايى فاكتى مەن ساندىق كورسەتكىشتەر كورسەتىلۋگە ءتيىس. قۇزىرلى مەكەمە اتىنان بەرىلسە جانە ناقتى كورسەتكىشى بار اقپاراتقا حالىق كوبىرەك سەنەدى. جالعان اقپاراتپەن وسىلاي كۇرەسۋگە بولادى. الايدا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ, بيلىكتىڭ باستى قاتەلىگى – ولار كەش قيمىلدايدى. جالعان اقپارات تاراپ كەتسە, سول مەزەتتە ەمەس, بىرنەشە ساعاتتان سوڭ, ءتىپتى بىرنەشە كۇننەن سوڭ جاۋاپ بەرىپ جاتادى. ال ول كەزدە اقپارات ماڭىزىن جويىپ, حالىققا دا قاجەتى بولماي قالادى. اقپاراتتىق الاڭدا فەيك اقپاراتپەن كۇرەس ناتيجەسىز بولىپ كورىنەتىنى دە وسىدان, – دەگەن ماسەلە كوتەردى رەسەيلىك ساراپشى.
وسى سەكتسيادا ءسوز العان پۋليتتسەر سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, فوتوگراف, Associated Press اگەنتتىگىنىڭ بۇرىنعى ءفوتوجۋرناليسى ليۋ حەن شينگ ءوزىنىڭ ەڭبەك جولى مەن ءوزى تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەرگە شولۋ جاساپ, قازىرگى فوتوجۋرناليستيكانىڭ ماسەلەسىن قوزعادى. «بۇرىنعىعا قاراعاندا قازىر كونتەنت تە, فوتوقۇرالدار دا سان الۋان. الايدا فوتونى ءتۇسىرۋدىڭ دە ءوز ءمانى مەن كونتەنتى بار. وقىرمان فوتوسۋرەتتەن ماقالانىڭ جاي-جاپسارىن, مازمۇنىن بىردەن اڭعارۋى قاجەت. اقش-تا جۇمىس جاساۋ وڭاي بولدى دەپ ايتا المايمىن, بىراق مازمۇندى فوتوسۋرەتتەردى سول ەلدە قىزمەتتە جۇرگەندە ءتۇسىردىم. تاريحي فوتوسۋرەتتەرىم كوپ. ءاربىرىنىڭ ءوز تاريحى بار», دەدى ليۋ حەن شينگ.
ورتالىق ازيا مەديا فورۋمى اياسىندا ورتاق اقپاراتتىق مەديا پلاتفورما قۇرۋ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى.
الەمدىك مەديانىڭ بەلدى وكىلدەرى باس قوسقان فورۋمعا وزبەكستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلدور اريپوۆ, ازەربايجاننىڭ مەديانى دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى احمەد يسمايلوۆ, «مير» مترك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەكاتەرينا ابراموۆا, TV9 باس اتقارۋشى رەداكتورى باتتۋر پۋرەۆسۋرەن, قازاقستان پرەزيدەنتى تەلەراديوكەشەنى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تىلەگەن ابىشەۆ قاتىستى. سپيكەرلەر بىرىڭعاي پلاتفورماعا قاتىستى وي-پىكىرلەرىمەن, ءوز ەلدەرىندەگى اقپاراتتىق ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىمەن تانىستىردى. پانەلدىك وتىرىسقا قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى «ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى اسقار وماروۆ مودەراتورلىق ەتتى.
العاش بولىپ ءسوز العان وزبەكستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەلدور اريپوۆ وڭىرلىك بىرەگەيلىكتىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ورتالىق ازيا مەديا فورۋمىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى وتە ماڭىزدى. بۇل ءىس-شارا تۇراقتى تۇردە وتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز, ۇنەمى كەزدەسىپ, ءوڭىرىمىزدى تولعاندىراتىن ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاي الامىز. مەنىڭ ويىمشا, بىرىڭعاي مەديا پلاتفورما قۇرۋ ماسەلەسى ورىندى. ول بۇكىل ايماق ءۇشىن ورتاق, ءبىرتۇتاس سيپاتقا يە بولادى. بۇل يدەيا ءبىر مىندەتكە – ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك بىرەگەيلىكتىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, مەديا سالاسىندا كۇش بىرىكتىرمەي شەشە المايتىن وتە ماڭىزدى مىندەت, – دەدى ە.اريپوۆ.
سونداي-اق سپيكەر ورتاق مادەني قۇندىلىقتار مەن داستۇرلەر نەگىزىندە ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ اناعۇرلىم ءتيىمدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ورتالىق ازيا تۋرالى وبەكتيۆتى زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن ەۋروپا عالىمدارىنىڭ توبى بار. ولار ەمپيريكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ورتاق مادەني قۇندىلىقتار, داستۇرلەر بولىسەتىن ەلدەر ءوزارا ءىس-قيمىلدا, ىنتىماقتاستىقتا جانە ساۋدا سالاسىندا, ەكونوميكالىق قاتىناستا, ينۆەستيتسيادا الدەقايدا ءتيىمدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. نەلىكتەن بۇلاي؟ ءبىر عانا سەبەپ – سەنىم فاكتورى. سەنىم فاكتورى وتە ماڭىزدى. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە كىمگە سەنەمىز؟ ەڭ الدىمەن, وتە جاقسى بىلەتىندەر مەن تۇسىنەتىندەرگە سەنىم ارتامىز. سوندىقتان ايماقتىق سايكەستىك وتە ماڭىزدى. ورتالىق ازياداعى ءاربىرىمىز ءوز ەلىمىزدىڭ ءبىر بولىگىن عانا ەمەس, جالپى ءوڭىردىڭ – ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ءبىر بولىگىن دە سەزىنە باستاعانىمىز ماڭىزدى.
وزبەكستان پرەزيدەنتى «ورتالىق ازيا – ءبىر تاريح – ورتاق بولاشاق» دەگەن تۇجىرىمداما ۇسىندى. بىزدە شىنىمەن دە مىقتى مادەني مۇرا بار. الايدا العا ۇمتىلعىمىز كەلسە, كەز بولاتىن ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, بىرگە شەشۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءبىز عاسىرلار بويى قاتار ءومىر سۇردىك, بىراق, وكىنىشكە قاراي, ءبىر-ءبىرىمىزدى جەتە تۇسىنبەي كەلەمىز. مۇنى ەڭسەرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, وبەكتيۆتى اقپاراتتى كوبىرەك تاراتىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتۋ قاجەت. ءبىزدىڭ قازاقستاندىق دوستارىمىز ۇسىنعان بۇل يدەيا ءوزىنىڭ ۇلكەن ميسسياسىن ورىنداي الادى, – دەدى ە.اريپوۆ.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ تەلەراديوكەشەنى» كەاق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تىلەگەن ابىشەۆ «بىرىڭعاي مەديا پلاتفورما – كەز كەلگەن سۇرانىسقا ساي بولۋعا ءتيىس» دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالدى.
– ەلدەگى وقيعالار الەمگە اشىق ايتىلىپ, جەتكىزىلۋى كەرەك. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدەگى ۇستانىم ۋاقىت وتكەن سايىن الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ وتىر. جاڭعىرۋ مەن جاڭارتۋعا قادام جاساعان سايىن قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلاتىن قازىرگى الەمدە مەديا سالاسىنا دەگەن تالاپ پەن تىلەك كۇشەيىپ كەلەدى. سوندىقتان ءبىز وسى تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ايماقتىڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, «كوزى, قۇلاعى ءھام تىلىنە» اينالۋدى كوزدەيمىز. ءبىزدىڭ ماقسات – قازاقستاننىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى جاھاندىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاي وتىرىپ, ءار ۇلت پەن ەلگە قىمبات, ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن ارنا بولۋ. ءبىز الەمگە جاڭا قازاقستاندى تانىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەندەشە, وسى جايلى بارىنشا شىنايى ايتىلعانى ءجون دەپ سانايمىز.
جوسپارعا قويىلعان ارنايى پلاتفورما حابار تاراتۋشى مامانداردىڭ بىرلەسە جۇمىس جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ رەفورمالارى ءبىر باعىتتا بولۋى بيلىك وكىلدەرىنىڭ عانا ەمەس, ازاماتتىق قوعامنىڭ دا قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسۋى قاجەت. بۇل باعىتتا اقپاراتتىق اگەنتتىكتەر بەس تىلدە جاڭالىق تاراتۋعا كوشۋى كەرەك, – دەدى ت.ابىشەۆ.
ازەربايجاننىڭ مەديانى دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ا.يسمايلوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەديا سالاسىندا كۇش بىرىكتىرمەي, مادەني قۇندىلىقتى ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس.
– مەديا سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستى دامىتۋ بىزگە ۇلكەن كۇش بەرەدى. سونىمەن قاتار جالعان اقپاراتتارمەن جۇمىس ىستەۋ جەڭىلدەيتىن بولادى. سەبەبى بۇل ماسەلەنى جەكە-دارا شەشۋ مۇمكىن ەمەس. باۋىرلاس مەملەكەتتەر بىرىگە وتىرا ماڭىزدى دەكلاراتسيا قۇرۋ ارقىلى جاڭا دەڭگەيگە كوشەمىز. وقىرماننىڭ سانا سەزىمىن وزگەرتۋ كورشىلەس مەملەكەتتەر اراسىندا سەنىمدى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ا.يسمايلوۆ.
«مير» مترك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەكاتەرينا ابراموۆانىڭ پايىمداۋىنشا, باق-تا كونتەنتتى جاڭارتۋمەن بىرگە تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر جاساۋ ارقىلى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءباسپاسوز وكىلدەرىمەن تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك مول.
– سوڭعى 30 جىلدا مەديا نارىق وتە قارقىندى دامىدى. جۇرتشىلىق كورشى ەلدەگى جاڭالىقتاردان تەلەارنا مەن راديو نەمەسە ءباسپاسوز ارقىلى حاباردار بولىپ وتىردى. بۇعان قوسا, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قارىشتاپ دامۋى اسەرىنەن عالامتور ارقىلى دا نەشە ءتۇرلى اقپاراتتى وقيدى, كورەدى. بۇگىندە ورتالىق ازيادا 10 ەلگە ورتاق اقپارات قۇرالدارى جۇمىس ىستەيدى. وسىنداي ورتاق الاڭنىڭ بولۋى قۋانتادى. ولاردىڭ دەنى ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە.
سونىمەن قاتار ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءباسپاسوز وكىلدەرى ءوزارا اقپاراتتىق بايلانىس ورناتقان. رەداكتسيالىق ساياساتتا مەملەكەتارالىق ماسەلەلەردى قامتۋدىڭ ءوز قاعيداسى بار. ءبىز 10 قۇرىلتايشى ەلدىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ شەشىم قابىلدايمىز. بىرىنشىدەن, كورەرمەنگە باعالاۋدى ەمەس, فاكتىلەردى عانا ۇسىنامىز, ادامنىڭ وقيعالاردى ءوز بەتىنشە باعالاعانىن قالايمىز. ەكىنشىدەن, قاقتىعىس نەمەسە قولايسىز جاعداي ورىن السا, ءار تاراپقا تەڭ ۇلەسپەن كوڭىل بولۋگە ءمان بەرەمىز. ەگەر بۇل مۇمكىن بولماسا, وندا تاقىرىپتى كوتەرمەۋدى ءجون كورەمىز. كورەرمەن قوعامداعى احۋالدىڭ بارلىق قىرىن كورۋى كەرەك, – دەدى ە.ابراموۆا.
ءىس-شارانىڭ العاشقى كۇنىن قورىتا كەلسەك, ورتالىق ازيا مەديا فورۋمى تۇراقتى مەديا پلاتفورماعا اينالادى دەگەن سەنىم مول. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىنىڭ ايتۋىنشا, تۇركى الەمىنىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە ورتاق جوبالار جاسالىپ, تەلەحيكايا, انيماتسيالىق فيلمدەر ءتۇسىرۋ, ورتاق اقپاراتتىق سايت اشۋ جوسپاردا بار.
جالپى, ەكى كۇنگە سوزىلاتىن فورۋم بارىسىندا 100-دەن استام سپيكەر مەديا سالاسىنداعى پروبلەمالاردى, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى باياندى بايلانىس جايلى اڭگىمە وربىتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
قاتىسۋشىلار لەبىزى
ابدۋللا گۇل,
تۇركيانىڭ 11-ءشى پرەزيدەنتى:
– ورتالىق ازياداعى ادامي جانە تابيعي رەسۋرستار ۇلكەن الەۋەتكە يە. جاڭا داۋىردە ىشكى جانە حالىقارالىق ماسەلەلەرمەن ناقتى اينالىسۋ قاجەت. ول ءۇشىن نەعۇرلىم اشىق, ەسەپ بەرەتىن, ىنتىماقتاستىققا بەيىم جانە جاھاندىق دەڭگەيدە يكەمدى بولۋ قاجەت. وسى تۇستا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بيلىكتىڭ ۇلكەن تەتىگى رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. ويتكەنى اقپاراتتىق داۋىردە زاماناۋي تسيفرلىق ترانسفورماتسيانى ەسكەرە وتىرىپ, كەز كەلگەن اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار.
تسيفرلىق ورتا بىزگە مونيتورينگ جۇرگىزۋگە, مونيتورينگكە قاتىسۋعا كۇش بەرەدى. ناتيجەسىندە, ءبىز بەلگىلى ءبىر ەلدەردەگى وقيعالاردىڭ ناقتى كورىنىسىنە كۋا بولامىز. مۇنىڭ ءبارى ءسوز بوستاندىعىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسادى. سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءيميدجدى قالىپتاستىرۋعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ماسس-مەديا مەملەكەتتىڭ دە, ۇكىمەتتىڭ دە اشىق بولۋىنا جانە ەسەپ بەرۋىنە ىقپال ەتەدى. مەديا تۋرالى ايتاتىن بولساق, بۇل – مەملەكەتتى دۇرىس باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى سەكتور.
نامبارىن ەنحبايار,
موڭعوليانىڭ 3-ءشى پرەزيدەنتى:
– بۇگىندە ەلدەردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى عانا دامۋعا بولادى. وسىنداي قيىن كەزەڭدە ءوز مۇددەمىزدى جالعىز قورعاۋ قيىندىق تۋعىزادى. كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋ ارقىلى عانا العا نىق قادام باسا الامىز. بۇل تۇرعىدا تۇركىتىلدەس ەلدەر رەتىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى ءبىر-بىرىمەن ىنتىماقتاستىعىن بەلسەندى جالعاستىرىپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى موڭعوليا سولتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى توبىنىڭ بەلسەندى مۇشەسىنە اينالدى. بىراق بۇگىندە ءارتۇرلى ايماقتاعى ەلدەر اراسىندا كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى زور دەپ ەسەپتەيمىن. وسى تۇستا ورتالىق جانە سولتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى اراسىنداعى جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن دامۋىن دا ايتۋعا بولادى.
گاسان گاسانوۆ,
ازەربايجاننىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى:
– ءاربىر مەملەكەتتىڭ تاريحشىلارى ءار تاريحي كەزەڭدى ءدال جازۋى قاجەت. 1991 جىلى جەلتوقسان ايىندا ناتو-نىڭ جينالىسى وتكەن كەزدە تۇركى مەملەكەتتەرى تاۋەلسىزدىگىن قابىلداۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلدى. الايدا تاۋەلسىزدىك الۋ جولىندا ۇلكەن تاريحي قاسىرەتتى وقيعالار ورىن العانىن ۇمىتپاعان ءجون. 30 جىل ۋاقىت ارالىعىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرادى. قازاقستان تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە بىزگە ۇلگى بولا بىلگەن مەملەكەت.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان ۋاقىتتا قازاق حالقىنىڭ سانى از ەدى. قازىر ونىڭ سانى ۇلكەن دەڭگەيگە كوتەرىلىپ وتىر. قانشاما ۇلتتىڭ ازاماتتارىن ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ ۇستاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن كۇش. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن شىمكەنت قالاسىندا بولعان ەدىم. سول ۋاقىتتا تۇركىستان جەرىندە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى كورۋ ءۇشىن ساپارعا شىققانىمدا جولدىڭ ماشاقاتىن قاتتى سەزىندىك. قازىر ول ەڭ اسەم قالالاردىڭ بىرىنە اينالىپتى. وسى مىسالدان-اق قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك ىسكە سەنىممەن قارايتىنىن اڭعارۋعا بولادى. بۇرىنعى تاريحي كەزەڭ قايتالانباس ءۇشىن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ ارقىلى دامۋىمىز قاجەت.
حيكمەت چەتين,
تۇركيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, مەملەكەت قايراتكەرى:
– قازاقستاندى وسىنداي حالىقارالىق ءىس-شارانى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. تەك ورتالىق ازيا عانا ەمەس, بۇگىندە بۇكىل الەم تەكتونيكالىق قوزعالىس الدىندا تۇر.
الەمگە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق قاجەت. ءبارىمىز ءبىر بايتەرەكتىڭ بۇتاقتارىمىز. قازاقستان مەن تۇركيا ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ, اعارتۋ ىسىندە دە, مەديا سالاسىندا دا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماڭىزدى.
تۇركيا 1991 جىلى كەڭەس وداعى قۇلاپ, تۇركى ەلدەرى ءوز الدىنا جەكە مەملەكەتتەرگە اينالعان كەزدە, بارلىق ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مويىندادى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. ورتالىق ازيا ەلدەرى قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇل ءۇشىن ۇلكەن كۇش پەن بىرلىك كەرەك. وسى تۇرعىدا باۋىرلاس ەلدەر وزدەرىنىڭ قامقورلىعىن جاقسى كورسەتتى. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تۇركيا باۋىرلاس ەلدەرگە كومەك كورسەتۋدەن ايانىپ قالعان جوق.
ورتالىق ازيا ەلدەرى كوپتەگەن مادەني-ساياسي, قوعامدىق ۇيىمدارعا مۇشەلىك ەتەدى. سوندىقتان تاتۋلىق پەن بىرلىكتى الدىڭعى ورىنعا قوياتىن ەلدەردىڭ ورتالىعىنا اينالدى. ءالى ەسىمدە, استاناعا العاش كەلگەنىمدە جازىق دالا بولاتىن. ال قازىرگى تاڭدا مۇلدە باسقا قالاعا, كورىكتى دە اسقاق شاھارعا تاڭعالىپ وتىرمىز.
ورالحان احماديا,
گۇلنار جولجان,
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»