قۋات ەسىمحان ۇلى – ءيسى قازاققا اتى كەڭىنەن تانىمال تۇلعا. بويىنا بىتكەن شەشەندىگى دە, كوسەمدىگى دە باعزى بابالاردىڭ بۇگىنگە جەتكەن سارقىتىنداي كورىنەتىن. ۇلتتىق رۋحانياتتى ۇلىقتاپ, ۇمىت قالعان تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن قايتا جاڭعىرتىپ, حالقىمەن قاۋىشتىرۋداعى اتقارعان ەڭبەگى ءبىر توبە.
بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اسىل ازامات قۋات ەسىمحان ۇلى تاعدىردىڭ جازۋىمەن جەتپىسكە قاراعان كەمەل شاعىندا ومىردەن وزعان-دى. قۋات تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا اقىن مۇزافار الىمباەۆتىڭ تومەندەگىدەي جىر جولدارى ويعا ورالادى:
«ماڭقيعان ماڭعاز دالا بايسالدىلىق,
مىلقاۋدى دا سايراتارداي
وي سالدىرىپ.
دالادا تۋعانداردىڭ جانى دا كەڭ,
جاراتقان جاراتىلىس
جايساڭ قىلىپ».
ءيا, ءبىزدىڭ قۋات ەسىمحان ۇلى دا جاراتىلىسىنان جايساڭ ەدى. ول ءماندى دە, ءساندى دە, ماعىنالى دا ءومىر ءسۇردى. قوس اناسىنىڭ شۋاقتى مەيىرىمىنە شومىلىپ وسكەن قۋات بويىنا بار ىزگىلىكتى جينادى. باتىر باباسى مالايسارىنىڭ قاھارماندىعىن قاستەرلەپ وسكەن ول قايسار دا قايراتتى, وجەت, جىگەرلى بولىپ ءوستى. قاشان دا ەڭسەسىن تىك ۇستادى. داناگوي بابالارىمىزدىڭ شەشەندىگى مەن قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلدىگىن ۇلگى ەتكەن دوسىمىز ءاربىر ءسوزدىڭ قادىرىن ەرەكشە باعالايتىن. سول سەبەپتى دە ويى دا, ءسوزى دە جۇيرىك ەدى. ادىلدىكتىڭ تۋىن اركەز جوعارى اسقاقتاتا ءبىلدى.
سارىارقانىڭ سامالىمەن, ەرتىستىڭ ەركە تولقىنىمەن, قازاقتىڭ اۋەزدى اندەرىمەن تەربەتىلىپ وسكەن ول سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ونەرلى, سەزىمتال بولدى. تابيعات بەرگەن بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ساليقالى, ەلگە سىيلى ازاماتى بولىپ قالىپتاستى. جاستايىنان باسشىلىق قىزمەتكە ارالاسىپ, ەل ىشىندە ەسەيدى, كەمەلدەندى. اسىرەسە كەرەكۋدىڭ اقسۋ وڭىرىندە, شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ەل باسقارعان جىلدارى ومىرىندەگى ۇلكەن, جارقىن بەلەس بولدى. كەڭەس كەزىندەگى ەرماك قالاسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ, ەسكەرتكىشىن تۇعىردان تايدىرۋى دا ەسىمحان ۇلىنىڭ ەرلىككە پارا-پار ەڭبەگى ەدى. قالتقىسىز قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا ەل ىشىندە ابىرويى, بەدەلى ءوستى, ءوزىن ەل قامىن ويلايتىن باسشى, سونىمەن قاتار ناعىز ەل پەرزەنتى ەكەنىن كورسەتكەن ەدى. اتالعان وڭىرلەردىڭ ەلى ونىڭ اتقارعان ىستەرىن ءالى كۇنگە دەيىن جىر قىلىپ ايتادى.
ول جىل وتكەن سايىن ءوزىنىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگىن دە ارتتىرا ءتۇستى. ومىرىندە وزىندىك ۇستانىمى, ءتول قاعيداسى قالىپتاستى. سولاردىڭ ءبىرى ومىردەن وتكەن بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن جاڭارتۋ, دارىپتەۋ بولدى. بۇل باعىتتا اتاقتى ادامدارعا ەسكەرتكىش ورناتقانى, زيرات باسىنا قۇلپىتاس تۇرعىزعانى, ولار تۋرالى كىتاپتار شىعارعانى بارشاعا بەلگىلى. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ۇلكەن شارۋانى تىندىردى. ناتيجەسىندە, ماحابباتتان تۋىنداعان ەستاي اندەرىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس بولىپ قورلاننىڭ زيراتىنىڭ باسىندا بەلگىتاس تۇر ق ۇلىندىدا. اقسۇڭقار ساكەن سەيفۋلليننىڭ قاناتىنان ءۇزىلىپ تۇسكەن ءبىر قاۋىرسىنداي اياننىڭ باسىندا بەلگى تۇر ارقادا.
قازاقتىڭ بۇلب ۇلى كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ جەتىسۋ جەرىنە كەلىن بولىپ تۇسكەن قادامىنا شاشۋ ىسپەتتەس قانابەك ەكەۋىنىڭ داستارقان جايعان جەرىندە بەلگى تۇر جەتىسۋدا, ارقارلى اسۋىندا. وسىنداي قۋات قويدىرعان بەلگىلەر بارشىلىق قازاق جەرىندە. ولاردىڭ بارلىعى ونىڭ جان دۇنيەسىنىڭ بايلىعىن, سەزىمتالدىعىن كورسەتەدى, ۇرپاقتارعا ۇلگى بولادى.
«اسەمپاز بولما ارنەگە,
ونەرپاز بولساڭ ارقالان,
سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە,
كەتىگىن تاپ تا, بار قالان»
دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, قۋاتجاننىڭ ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعى ەرەكشە ەدى, سودان تۋىنداعان تالعامى بيىك-تۇعىن. ول اۋەلەتىپ, مانەرلەپ ءان ايتقاندا قاتتى سۇيسىنەتىنبىز. ول ءان ايتۋدى جاقسى كورۋشى ەدى, ال ءبىز ودان ادەمى ءان سۇراپ, ونەرىن تاماشالاۋدى جاقسى كورۋشى ەدىك. ءسويتىپ كوڭىلدەرىمىز جاراسۋشى ەدى. يمانجۇسىپتەن «ابىلاي اسپاس ارقانىڭ سارى-اي بەلى» نەمەسە «سارىارقا مەنىڭ جەرىم-اي, ساۋىقشىل قايران ەلىم-اي» دەپ شىرقاعاندا, نەمەسە اقان سەرىنىڭ «بالقاديشاسىن», ءبىرجان سالدىڭ «تەمىرتاسىن», ەستايدىڭ «قورلانىن», ء«بىر مىسقالىن», مۇستافانىڭ «بۇركىتبايىن» اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداعاندا جانىمىزدى تەبىرەنتىپ, قۇلاعىمىزدىڭ قۇرىشىن قاندىرۋشى ەدى-اۋ. ال ەندى «قوش امان بول, سارىارقا, وسكەن جەرىم, كىر جۋىپ, كىندىگىمدى كەسكەن جەرىم» دەپ تولعانعاندا, وسى ءان دوسىمىزدىڭ اينالاسىمەن قوشتاسۋى ىسپەتتەس, ومىرىندەگى سوڭعى اندەرىنىڭ ءبىرى بولادى دەپ كىم ويلاعان!
قۋاتتىڭ بولمىسىنا, ونەرىنە, ازاماتتىعىنا سۇيسىنگەن ەلدىڭ تىلەگىن اقىندار جىر ارقىلى بىلدىرگەن ەدى. ومىردەگى جاقىن اعاسى, اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ:
«بەستى اساۋ قۇر اتتاي,
كورىندىڭ قۋات كوزىمە.
قۇزارتتان اققان بۇلاقتاي,
قۇمارتتىم اسقاق سوزىڭە»
دەسە, زامانداس دوسى نەسىپبەك ايت ۇلى:
«جىگىتتىڭ وزا شاپقان ك ۇلىگىسىڭ,
ەشكىمگە ەڭكەيمەيسىڭ كۇنىڭ ءۇشىن.
كۇنى-ءتۇنى قاۋعا سالسا لايلانباس
شىڭىراۋدىڭ شىمىرلاعان
تۇنىعىسىڭ» دەيدى.
ال ەسكى دوسى قوراباي شاكىروۆ:
«بيلىككە ارالاستىڭ بالا جاستاي,
الپىسقا كەلىپ جەتتىڭ اسپاي, تاسپاي.
قالادى ەل ەسىندە يگى ىستەرىڭ
ومىردە ءوزىڭ قويعان قۇلپىتاستاي» دەپ جىرلادى.
قۋات ەسىمحان ۇلىنىڭ جەتپىس جىلدىعىندا ەلى ءۇشىن اتقارعان ونەگەلى ىستەرىن ەسكە الا وتىرىپ, ونىڭ قايراتكەرلىگى, ادامگەرشىلىگى, ەلشىلدىگى جاستارعا جۇعىستى بولسا ەكەن دەيمىز. اللاعا شۇكىر, قۋاتجاننىڭ سوڭىندا وشپەس ءىز قالدى, جۇبايى باقىت ەكەۋى ارىستاي ۇلدار ءوسىردى, نەمەرە ءسۇيدى, شوبەرەنىڭ قولىنان سۋ ءىشتى, ماي جالادى. ونىڭ ەسىمى حالىق جادىنان وشپەك ەمەس.
سەرىك احىمبەكوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى