زاقاش كاماليدەنوۆ: ءوزىڭدى ءوزىڭ الداي المايسىڭ...

– قۇرمەتتى زاقاش كاماليدەن­ ۇلى! مەن ءومىربايانىڭىزدىڭ كۇن­گەيلى تۇستارىنىڭ ءبارىن جاقسى بىلەمىن. ونى «دوروگامي سۋدبى» كىتابىنان وقىدىم, ءتيىستi مالىمەت­تەردى رەتتەپ الدىم. مەنىڭ سۇراق­تارىم تاعدىرىڭىزدىڭ كو­لەڭكەلى, جۇرتقا بەيمالىم تۇس­تارى تۋرالى بولماق.

وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن بip توپ دەپۋتات – ا.ايتالى, م.جۇي­­رىكتاەۆا, ج.قاليەۆ جانە مەن لون­دوندا بولعان ەدىك. ال­ماعايىپ, سول كۇندەردىڭ بىرىندە كسرو-نىڭ سوڭعى پرەزيدەنتى م.س.گورباچەۆ مىرزامەن بىرگە شاي دا, شاراپ تا ىشتىك. ءسوز ارا­سىندا ساياساتقا سوقپاي كەتە المادىق. سوندا مي­حايل سەرگەەۆيچ گورباچەۆتەن «قا­زاق ۇلت­شىل­دىعى» تۋرالى كوكپ ور­تالىق كوميتەتى ساياسي بيۋ­رو­سىنىڭ اتىشۋلى قاۋ­لىسى قا­لاي قابىلداندى؟» دەپ سۇ­را­عانبىز.

وعان م.گورباچەۆ: «وي, ونى ۇسىن­عان دا, قاۋلى جوباسىن جا­­ساعان دا قازاقستاندىق يدەو­لوگ­­تاردىڭ ءوز­ى عوي...» دەپ جاۋا­پ قاي­تار­دى.

زاقاش كاماليدەن ۇلى, گور­با­چەۆ­تىڭ لاقتىرعان تاسى سىزگە قا­راي اتىلعانداي. وسىعان از-كەم تۇ­سىنىك­تەمە بەرە الاسىز با؟

– بالەنىڭ ءبارى گورباچەۆتىڭ ءوز باسىندا تۇر. جەلتوقسان وقيعاسى گورباچەۆ ساياساتىنىڭ سالاقتىعى مەن ولاقتىعىندا جاتىر. ول باس حاتشى بولىسىمەن بەدەلدى دە, بەدەرلى, شىنايى حالىقتىڭ قۇرمەتىنە يە بولعان ادامداردى قۋدالاي باستادى. سولاردىڭ بipi – ديمەكەڭ, ديماش احمەت ۇلى قوناەۆ. ول الپاۋىت ادامنىڭ بipi ەدى. بىراق گورباچەۆ ونى كوزگە iلمەدi. قازاقستان تۋرالى, ونىڭ باسشىسى تۋرالى ءبىر اۋىز جىلى لەبىز ايتپادى.

ءTىپتى قوناەۆ جولداستى ورنىنان العاندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاتارداعى حاتشىسى رازۋموۆسكي كەلگەن جوق پا؟ وسىنداي جاعدايدا گورباچەۆ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءوزى ايتقان اتىشۋلى قاۋلىسىن بىزگە سەنىپ تاپسىرا ما؟

كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسى 1987 جىلعى 11 ماۋ­سىمدا الماتى وقيعالارىنا قاتىستى ءوزىنىڭ ساياسي باعاسىن بەرگەن بولاتىن. سوعان قاراماستان ارادان بip اي وتپەي جاتىپ, 4 شىلدەدە «قازاق ۇلتشىلدىعى» شولتاڭ ەتىپ شىعا كەلدى. وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام. ونىڭ اۆتورى دا, وتكىزۋشىسى دە – م.س. گورباچەۆ.

ساياسي بيۋرودا قارالعان كەزدە «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن بip اۋىز ءسوز ايتىلماعانىنا كەپىلدىك بەرەمىن.

قازاقستان كومپارتياسى ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ بىردە-ءبىp قىز­مەت­كەرى كوكپ ورتالىق كومي­تە­تىنىڭ قاۋلىسىن دايارلاۋعا قاتىس­تىرىلعان جوق. ونى جاسىرىن تۇردە دايىنداعان گورباچەۆتىڭ اپپاراتى ەكەنىن اشىق ايتقان ءجون. شىڭىراۋدان شىققان شىندىق وسى.

– كسرو ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى فيليپپ دەنيسوۆيچ بوب­كوۆتىڭ «كگب ي ۆلاست» دەگەن كىتابىنداعى دەرەكتەر جەل­توق­­سان كوتەرىلىسىنە جانە جوعا­رىداعى كوكپ ورتالىق كومي­تەتىنىڭ قاۋلىسىنا وراي ءارتا­مىر­لى دەرەكتەردىڭ ۇشىعىن شى­­عا­راتىن سەكىلدى. ماسەلەن, فيليپپ بوبكوۆتىڭ جازۋىنشا, قوناەۆ ءوزىنىڭ ورنىنا قازاقستان مينيستر­لەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.نازارباەۆ پەن بۇرىنعى ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعا­لىعىنان قايتادان قازاق­ستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ ورالعان ز.كاماليدەنوۆتى دايىندادى. بىراق زاقاش كۇردەلى كەمشىلىك جىبەردى. ول ءوزىن ورىستاردان گورى ورىس ەتىپ كورسەتۋگە تىرىستى. ال ن.نازارباەۆ باسقا باعىتتاعى ادام بولدى. كا­­ماليدەنوۆكە قا­راعاندا ول بىلىكتى ەكونوميست, ۇتىمدى ءوندى­رىس ۇيىمداستىرۋشى ءeدى. ونىڭ اياعى جەردە نىق تۇر­عان... دەگەنمەن, زاقاش كاما­لي­دەنوۆكە قوناەۆتىڭ مەيىرىمى بولەكتەۋ ەدى دەگەندەي پىكىر بار. سوعان قاراعاندا قازاقستان كوم­پار­تياسى ورتالىق كوميت­ەتى­نىڭ ىشىن­دە ءۇنسىز تاق تالاسى ءجۇرىپ جات­قان بولىپ شىقتى عوي.

– ءيا, بوبكوۆتىڭ مەنىڭ باستىعىم بولعانى دا, جوعارىداعىداي كىتاپ جازعانى دا راس. اۋەلى, بوبكوۆتىڭ مىنا ءسوزىن دە قاپەرگە سالىپ كويايى­ن. قازاقستاندا بولعان وقيعالار ول تاريحتان اتىلعان اۆتومات وعى. ونى الەكساندر نيكولاەۆيچ ياكوۆلەۆ ايتكان-دى. سونى العا تارتا وتىرىپ, بوبكوۆ «ۋديۆيتەلنو, چتو تاكايا ۆوت اۆتوماتنايا وچەرەد ستالا زنامەنەم ناستوياششەگو, يبو توت دەن وبياۆيلي ۆ كازاحستانە دنەم نەزاۆيسيموستي», دەپ جۇرەگى قارس ايرىلعانىن قايتەرسىڭ.

– دەگەنمەن, «جەل بولماسا ءشوپ­تىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەن حالىق دانالىعى بار. وسى جەردە قالاي دا جۇرت بىلە بەرمەي­تىن بip سىر بار سىڭايلى. شىن­دىق ءۇشىن, اقيقات ءۇشىن سول بip كۇندەرگە قايتا ورالساق كايتەدى؟

– ورالساق – ورالايىق. 1986 جىلدىڭ قازانىندا كوكپ ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ بولىمىنە شاقىرىلدىم. قازاقستان سەكتورىنىڭ جەتەكشىسى ميششەنكو كۇنۇزاق ەكەۋارا اڭگىمە وتكىزدى. قازاقستانداعى قالىپتاسقان جاع­داي, ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جۇمىسى, كادر ساياساتى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي سۇرادى. ەرتەسىندە كوكپ ورتالىق كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين نيكولاەۆيچ موگيلچەنكونىڭ قابىلداۋىندا كۇنى بويى بولدىم. ەڭ سوڭىندا ء«سىزدىڭ كانديداتۋراڭىزدى قو­ناەۆتىڭ ورنىنا ۇسىنۋعا قالاي قارايسىز؟» دەدى. مەن مۇنداي اڭگى­مەنى مۇلدەم كۇتپەگەن ەدىم, نە دەرىمدى بىلمەدىم. دەگەنمەن, ءسال تولقىپ بارىپ ديماش احمەت­ ۇلىنداي ادامدى اۋىستىرۋ دا, ونى الىپ ءجۇرۋ دە وڭاي ەمەس, دەنساۋلىعىمنىڭ مۇنداي اۋىر جۇمىسقا شىدامايتىنىن ءارى ءوزىمنىڭ مۇمكىندىگىم مەن قابىلە­تىمنىڭ دەڭگەيىن ءبىلe وتىرىپ, كور­سەتىلگەن سەنىمنەن باس تارتۋعا بەكىنگەنىمدى ايتتىم.

– مەن بۇل جۇيەنى ءبىرشاما بىلەم عوي. ءسىزدىڭ سوزىڭىزگە ورتا­لىق كوميتەت كونە سالدى ما, الدە باسقا بip ۇسىنىس ايتىلدى ما؟

– وعان شەك كەلتىرمەيمىن. سەنىم ارتىلسا ءوز جۇمىسىمدى جالعاستىرۋعا رۇقسات سۇرادىم. ال ول ورىندى قالاي دا اۋىستىرۋ قاجەت بولسا, وعان لايىقتى بip-aق ادامنىڭ بار ەكەنىن – ول مينيستر­لەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.ءا.نازارباەۆ ەكەنىن قاداپ ايتتىم. باي تاجىريبەسى ءارى ەكونوميكانى جەتىك بىلەتىنىن ەسكەرتتىم.

كەشكى 20-22 ارالىعىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى رازۋموۆسكي قابىلدادى, مەن جوعارىداعى ءۋاجىمدى ايتتىم. ءار ادام ءوز ءالىن ءبىلۋى كەرەك. ء«الىن بىلمەگەن – الەك» دەيدى حالقىمىز.

– حوش دەلىك. اڭگىمە وسىلاي ءتامام بولسىن. بىراق جاقسىلىق­تىڭ دا, جاماناتتىڭ دا اتى تەز تارايدى. قازاقستانعا كەلگەندە قوناەۆ ءسىزدى قالاي قابىلدادى. قابىلداۋىنا كىرىپ بولعان وقي­عانى باياندادىڭىز با, ۇكىمەت باس­شىسى ن.ءا.نازارباەۆپەن كەزدەسىپ, سويلەسە الدىڭىزدار ما؟

– جوعارىدا بولعان اڭگىمەنىڭ ءبارى تومەنگە سەن كەلگەنشە جەتىپ جاتادى. سوندىقتان دا كىنالى ادامداي, «سىر ايتىپ جاتۋعا» پارتيالىق ەتيكا جول بەرمەيدى. بىراق بىلسەڭ دە بىلمەگەن بولىپ, ەستىسەڭ دە ەستىمە­گەن بولىپ جۇرە بepeciڭ. پارتيالىق ويىننىڭ ءتارتىبى وسى.

– ونىڭ ەسەسىنە جەلتوقسان كوتەرىلىسى بۇرق ەتە ءتۇستى عوي.

– ءيا, مەن ءۇشىن جەلتوقسان كوتە­رىلىسى ءارى اۋىر تاقىرىپ, ءاpi شيرەك عاسىر وتكەن سوڭ شىندىققا جا­قىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وقيعا. سوندىقتان دا جاندى جارالاردى تىرناماي جۇرە بەردىم, جۇرە بەردىم. جالعىز ۇلىم ارتۋردان, بip جانارىمنان ايىرىلدىم.

– زاقا, 17-18 جەلتوقسان تاريحى ءبىراز جازىلدى. م. شاحا­نوۆتىڭ كوميسسياسى جۇمىس ىستەدى, كىتاپتار شىقتى, فيلم ءتۇسىرىلدi. ول حا­لىققا ءبىرشاما, تانىس. سوندىق­تان دا ونى قوزعاماي-اق قوي­سام دەپ وتىرمىن. مەنىڭ سۇرا­عىم تومەندەگىدەي. جاستارعا قار­سى ارميانى قولدانۋ كىمنىڭ يدەياس­ى جانە ول قالاي جۇزەگە اسىرىلدى؟

– «قينالعان جامبىل جەرى وسىنىڭ» كepi بولىپ وتىر.

 – وندا مەن ءسىزدىڭ جۇگىڭىزدى جەڭىلدەتەيىن. بۇل سۇراققا جاۋاپتى ف.بوبكوۆتىڭ جوعارىدا اتال­عان كىتابىنان تاۋىپ وتىرمىن. مازمۇنداپ قانا ايتقاندا, رەس­پۋبليكا جەتەكشىلەرى بۇل ب ۇلىكتى باسۋدىڭ ءبىر-اق جولىن كورگەن ەكەن. ول – ارميانى پايدالانۋ ەدى. بوبكوۆ ارميا-گەنەرالى ۆ.ن.لوبوۆ كەلگەندە «مەن ءىستىڭ ناسىرعا شاباتىنىن ءبىلدىم. سوندىقتان دا ارميا حالىققا قارسى شىقپاۋعا ءتيىc», – دەدىم دەپ جازىپتى.

– راس. حالىق جاساقشىلارى ءتارتىپتى رەتتەي المادى. ول جاساق­شىلاردىڭ ءباpi ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەدى دە, قۋعىن-سۇرگىن كورىپ جۇرگەن تەك قازاقتىڭ ۇل-قىز­دارى بولدى. كسرو قورعانىس ءمينيس­ترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ارميا گەنەرالى پ.گ. لۋشەۆ كەلگەن سوڭ دا, اۋەلدەن دە بيلىك ورتالىققا وتكەن. سول ف.بوبكوۆ بىلاي دەپ جازباي ما؟ «رۋسسكيە ۆىستۋپالي پروتيۆ كازاحوۆ. پريشلوس پويتي نا حيتروست. رەشيلي پرودەمونستريروۆات كاك بى پودگوتوۆكۋ ۆوورۋجەننىح سيل, پوكازات, چتو ارميا سپوسوبنا پرەسەچ بەسپوريادكي. زاسەدانيە ناشەي گرۋپپى, كوتورايا رەشالا ەتوت ۆوپروس, پروحوديلو نە ۆ زداني تسك, ا ۆ شتابە نا پلوششادي. مى پرينيالي رەشەنيە وتكرىتو ي توچنو نازناچيلي ۆرەميا, كوگدا سولداتى پريستۋپيات ك دەلۋ».

– قاندى قىرعىن وسىلاي باستالىپ, قىزدارىمىزدىڭ بۇ­رىمى تارقاتىلىپ, مۇزعا سۇي­رەتىپ, ساپەر كۇرەكتەر قىز-جىگىت­تەردىڭ جوتاسىن قان ءتىلىم ەتىپ جاتتى...

– جيىرما بەس جىل بويى تۇسىڭنەن شوشىپ وياندىرار قاندى كورىنىس ءدال وسىنداي. توتاليتارلىق جۇيەنىڭ جانتۇرشىگەرلىك سالقىنى جانىمدى ءالى ەزگىلەيدى.

– قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى سافۋان شايمەردەنوۆ قازاق­ستان جازۋشىلار وداعىندا وتكەن كولبينمەن كەزدەسۋدەگى سوزىندە:

«...17 جەلتوقسان كۇنى, كەشكىسىن جاڭا الاڭداعى شەرۋدىڭ كۋاگەرى بولعانىمدى جاسىرا المايمىن... سول ساتتە كاماليدەنوۆتىڭ داۋىسىن ەستىدىم. ول: «توقتاڭدار! جا­تاق­قا كەتىڭدەر! ويتپەگەن كۇندە قارۋ قولدانامىز!» دەپ قازاقشا سام­پىلداپ تۇر, – دەگەن-ءدى. بۇل ءسىزدىڭ بارىنەن بەيحابار ەدىك دەگەن سوزىڭىزبەن قابىسپاي تۇر عوي.

– كىم بىلەدى, جاستاردىڭ ايتەۋىر بip اۋىر سوققىعا جىعىلارىن سەزگەن بولارمىن. سوندىقتان دا ولاردى ءۇيدى-ۇيلەرىنە, جاتاقحانالارىنا قايتارۋعا كۇش سالعانىم راس-تى. سامساعان سولداتتاردىڭ تۇرعانىن جاستار دا كورىپ تۇردى عوي. ۇرەيدى ۇرەي تۋعىزادى. سوندىقتان دا جاس­تاردى جاماناتتان اراشالاۋ ءۇشىن ايتسام ايتقان شىعارمىن. بىراق ارميانى ايداپ سالدى, بۇيرىق بەردى دەيتىندەي پيعىلداعى سوزدەرگە مۇلدەم قارسىمىن جانە اققا كۇيە جاعۋعا بولمايتىنىن قاداپ ايتقىم كەلەدى.

سول كۇندەردە ب ۇلىكتى باسۋ ءۇشىن وپەراتيۆتى شتاب قۇرىلعان بولاتىن. ونى گ.ۆ. كولبين, م.س. سولومەنتسەۆ, ە.ز. رازۋموۆتار باسقاردى. وعان بىردە بip رەت شاقىرىلعان ەمەسپىن. شتاب جۇمىسىنا كنيازەۆ (مۆد), ميروشحين (كگب) قاتىستىرىلدى. ورتالىق كوميتەت بيۋروسىنىڭ مۇ­شەسi بولا تۇرا ءوزىمنىڭ شتاب جۇ­مىسىنا قاتىستىرىلماۋىمدى مەنى كۇدىكتى ادامداردىڭ لەگىنە قوسقانى بولار دەپ توپشىلايمىن.

اسكەردى اكەلۋ, سولدات تاياقتارىن پايدالانۋ, ءورت سوندىرگىش ماشينالارمەن سۋىق سۋ اتقىلاۋ سياقتى وپەراتسيالار وتە قۇپيا وتكىزىلدى. ودان ءبىز بەيحابار بولدىق. ونى تەك كولبين, ورتالىقتان كەلگەن باسشىلار مەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىك كوميتەتىنىڭ اكىمشىلىك ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆ.م. ەفيموۆ قانا بىلگەن-ءدى.

سافۋان شايمەردەنوۆ اعامىز سول جازۋشىلار وداعىنداعى سوزىندە قوناەۆتى رۋشىل دەپ جەر-جەبىرىنە جەتىپ, ءتىپتى «بەيشارا ادام» دەپ باعالاعانىن, كولبين­گە «شىنىمدى ايتسام, مەنى ءسىزدىڭ مىسىڭىز باسادى. ءسىزدىڭ قارا­پايىم­دىلىعىڭىز, ادامدارمەن قا­تىناستاعى تابيعيلىعىڭىز سۇي­سىن­تەدى» دەپ ايتقانىن نەگە ۇمى­تاسىزدار...

– تاعى دا ف.بوبكوۆقا ورا­لايىك. ونىڭ ايتۋىنشا, ءتار­تىپ بۇزۋشىلىقتىڭ باسىندا و.سۇ­لەي­مەنوۆ تۇرعان سىڭايلى. حالىق ونىڭ جۇرت الدىنا شى­عىپ, ءوز ءسوزىن ايتۋىن تالاپ ەتكەن. بىراق بوبكوۆقا ءسىز «ول قالادا جوق ەكەن, ەشكىم تابا المادى» دەگەن كورىنەسىز. «وسىعان قاراعاندا رەسپۋبليكانىڭ كەيبىر باسشىلارى ول جەردە ءتارتىپ ورناتۋعا مۇددەلى ەمەس سياقتى» دەپ وي تۇيەدى كگب گەنەرالى. بۇعان نە ءۋاج ايتاسىز؟

– سەنىڭ سۇراعىڭنان قىسپاققا الىنعان ادامنىڭ كەيپىنە تۇس­كەن­دەيمىن. ايىپتاۋ باسىم. بوب­كوۆتىڭ سوزىنە يمانداي سەنەتىن سياقتىسىڭ؟...

– زاقاش كاماليدەن ۇلى, مەن تەرگەپ, ءسىز تەرگەلىپ وتىرعان جوق­سىز عوي. ءTۇبi بip شىندىق ايتىلۋى كەرەك ەمەس پە؟ مۇنداي ايىپتاۋلاردى وتىرىك بولسا سىدىرىپ تاس­تاپ, جۇرەگىڭىزدى دە, حالىق ال­دىن­داعى بەت-بەينەڭىزدى دە قال­پىنا كەلتىرۋىڭىز كەرەك قوي. ءCىز كىتابىڭىزدا «مەنى ورتاق توبىردىڭ ىشىنە قوسىپ, ايىپتاۋعا دەيىن بارىپ ءجۇر. ولار ءوز سوزدەرىنە جاۋاپ بەرەر» دەگەن ەكەنسىز. سوندىقتان دا سىز­دەن بۇكپەسىز شىندىقتى سۇراپ وتىرمىن.

– شيرەك عاسىردان كەيىن بارلىق دەتالدى ەستە ۇستاۋ قيىن. بىراق ەكi نارسە ايقىن. ءبىرى حالىقتىڭ سۇيىكتى كوسەمى د.ا. قوناەۆتىڭ جاستار الدىنا شىكپاعانى. كەيىن ول كici «مەنى شاقىرمادى» دەپ اقتالدى. ەكىنشىسi, اتاعى دۇرىلدەگەن و.سۇلەيمەنوۆتىڭ تەلەفوندى كوتەرمەي, جاستار الدىنان كورىنبەۋi. قانداي, قالاي دەپ eكەۋىن دە ايىپتاي المايمىن. ول كەزدە اركىمنىڭ باسىنا تۇرىمتاي ورناعان كەزى ەدى.

– ءسىزدىڭ 1988 جىلى 7 شىلدەدە اكتيۆتە, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى رە­تىندە                سويلەگەن سوزىڭىزدە و.و.سۇ­لەي­مەنوۆكە دەگەن كوزقارا­سى­ڭىز مەن­مۇندالاپ تۇر ەمەس پە؟ مىسال كەلتىرەيىن.

«ۇلتتىق ماسەلەنىڭ باستاماسىن بۇرمالاپ ءتۇسىنۋدى ماداقتاۋعا كەيبىر ادەبيەت قايراتكەرلەرى دە ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ولار ۇلتتىق جالعان نامىستى دارىپ­تەۋگە تىرىسىپ, «قازاقستان – بەينە ءبىر وزىندىك كوممۋنيستىك بايقوڭىر. ودان ءبىزدىڭ پارتيامىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ كوپتەگەن قايراتكەرلەرى ۇشىپ شىقتى», – دەپ جىرتىلا ماقتانۋمەن بولدى. وسى جولداردىڭ اۆتورى, قازىر بۇكىلوداقتىق ءحىح پارتيا كونفەرەنتسياسىنا دەلەگات بولىپ سايلانىپ ۇلگەرگەن ولجاس سۇلەيمەنوۆ «كومسومولسكايا پراۆدانىڭ» كە­شەگى نومىرىندەگى سۇحباتىندا «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى, بىرىگىڭدەر!» دەگەن ۇراننىڭ قازىرگى زامانعا ساي ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرەدى. ونىڭ ويىنشا, بۇل ۇران ەندىگى جەردە ءماندى وقىلمايدى, تولعاندىرمايدى; بويعا قۋات, ويعا ءنار بەرمەيدى. ال قالاي دەگەندە دە بۇل ۇران كوكپ ورتالىق كومي­تەتىنىڭ بيىلعى 1 مايعا ارنال­عان ۇراندارىندا ەكىنشى بولىپ تۇر».

– ءيا, ساياساتتان گوpi ولەڭمەن كوبىرەك اينالىسۋعا كەڭەس بەرگەنىم ecىمدە. يدەولوگيالىق شەكتەۋدەن شىعا الماي قالعان ءومىردىڭ وكىنىشتى ءساتى عوي. نە دەيىن؟..

– جاقسى. جارانىڭ اۋزىن تىر­نامالىق. دەگەنمەن, ءسىز «ديماش احمەت ۇلىنىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىنا بولەنگەن جان ەدى» دەگەن سوزگە قالاي قارايسىز؟

– ارينە, ديماش احمەت ۇلى – قازاقتان شىققان ipi ساياسي تۇلعا. ل.ي.برەجنەۆپەن دوستى­عىن قازاق­ستاننىڭ گۇلدەنۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانعان, ۇلكەن ۇيىم­داس­تىرۋشى, جانى تازا, جوعارى ينتەللەكتۋالدى ipi ساياسي تۇلعا ەدى. دەگەنمەن, بيلىكتىڭ سوڭعى جىلدارىندا ديمەكەڭدى الدەبىر پىسىقايلار يەكتەپ الدى. سى­بىرلاقتار مەن جىبىرلاقتار كابينەتىنەن شىقپادى. جاسى ۇلعايعاندىقتان با, بۇرىن مۇنداي «جىبىرلاق» سوزدەرگە تىپتەن ءمان بەرمەيتىن. ديماش احمەت ۇلىنىڭ مىنەزىندە وزگەرىس پايدا بولدى. ن.ءا.نازارباەۆتى دا, مەنى دە شەتتەتە باستادى. سوندىقتان دا ءوز ۇستازىمىز تۋرالى ايتۋ وڭاي بولماسا دا, ءبىر-eكi دەتالدى ايتا كەتكىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ بويىندا وتى بار, ماسەلەنى شەشە الاتىنداي ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مول  جاس ساياساتكەردىڭ شوعىرىن باستادى. بۇل ديمەكەڭە ۇناي قويمادى-اۋ دەيمىن. ال ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ءبىز سياقتى ساياساتكەرلەردەن ارتىق­شىلىعى بار. ول شىندىققا قورىقپاي قارايتىن, ويىنداعىسىن تىكەسىنەن تىك قويىپ قالاتىن مىنەزى بار-دى. ونى بipey جاقتىرار, بipey جاقتىرماس, بىراق ەگەمەن, تاۋەلسىز ەلدىڭ تۋىن ن.نازارباەۆ ۇستاعاننان كەيىن عانا قازاقستان بۇكىل الەم اۋزىنا قاراعان ەلگە اينالىپ وتىر. شىندىق دەگەن وسى. سول كەزدە, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ XVI سەزىندە ن.ءا. نازارباەۆ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اسقار قوناەۆتى سىن تەزىنە الدى. بۇل ەلەۋسىز قالۋى مۇمكىن بە؟ جۇرت مۇلدەم بىلمەيتىن ءبىر دەرەكتى ۇسىنعىم كەلەدى.

1986 جىلدىڭ شىلدەسى ەدى. كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءماجىلىسى ءجۇرىپ جاتقان. م.س.گورباچەۆ وزىنە ن.ءا.نازارباەۆتى, و.س.ءميروش­حيندى, مەنى شاقىردى. قابىلداۋدى كۇتىپ تۇرعان كوپتەگەن پارتيا قىز­مەتكەرلەرى دە ەداۋىر ەكەن. توسىن وقيعا بولدى. شەتتەۋ تۇرعان ادام قاسىمىزعا كەلدى دە: «مەن – كول­بينمىن, ۋليانوۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىمىن», – دەدى. بۇيرەگىم بۇلك ەتە ءتۇستى...

كەنەت ميكروفوننان م.س.گور­باچەۆتىڭ داۋىسى ەستىلدى: «قازاق­تار ەڭ سوڭىنان كىرسىن»... حوش دەلىك. قابىلداۋعا ءبىرىنشى بولىپ و.س.ميروشحين سونان سوڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ, سوڭىن الا مەن كىردىم. ءسوزدى ولەگ سەمەنوۆيچ ميروشحين باستاپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە قالىپتاسقان جاعدايدى باياندادى. ديماش احمەت ۇلى قوناەۆ تاراپىنان رەسپۋبليكا باسشىلارىنا سەنىمسىزدىكپەن قاراۋ ءۇردىسى قويۋلانىپ بارا جاتقانىن جەتكىزدى. ويلاماعان جەردەن سوزگە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ارالاستى: «قوناەۆپەن جۇمىس ىستەۋ مۇلدەم مۇمكىن بولماي بارادى. مەنى باسقا ءبىر وبلىسقا جىبەرۋدى سۇرايمىن. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ بارۋعا دايىنمىن».

م.س.گورباچەۆ اڭگىمەنى كىلت ءۇزدى. «جۇمىسىڭدى ىستەي بەر». ۇققانىمىز تاعى دا ميلليارد پۇت استىق وتكىزگەننەن كەيىن, ديماش احمەت­ ۇلى وتستاۆكاعا كەتپەك. بىراق 1986 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ديماش اح­مەتوۆيچ قايتادان كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋرو­سىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى.

ديمەكەڭ ماعان دا سالقىن قاباق تانىتىپ, جانىنا مۇلدەم جاقىنداتپادى دەسەم دە بولادى. ماسەلەن, 1985 جىلى رەسپۋبليكا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ جۇرگەنىمدە لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعانمىن. سول ايتۋلى وردەندى ديمەكەڭ رەسمي تۇردە تاپسىرماي, تۇسكى اس ءىشىپ وتىرعانىمىزدا قولىما ۇستاتا سالدى. بىراق وكپە كەتتى. ديمەكەڭنىڭ جادىمدا ۇلى تۇلعاسى مەن جارقىن بەينەسى قالدى...

– ارميا گەنەرالى, كسرو ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ف.بوبكوۆ ءوز كىتابىندا سiز كوكپ ورتالىق كوميتەتىندەگى جاقتاستارىڭىزعا سۇيەنىپ الىپ, نۇرەكەڭنىڭ جولىن كەسۋگە تىرىسقانىڭىزدى جازىپتى. بۇل الىپقاشپا اڭگىمە مە, الدە ءتۇيىندى نەگىزدەرى بار ما؟

– اڭگىمەنى ارىدەن باستايىن. 2001 جىلى پاۆەل حلەبنيكوۆتىڭ, «فوربس» جۋرنالىنىڭ ماسكەۋدەگى رەداكتورىنىڭ «كرەستنىي وتەتس كرەمليا بوريس بەرەزوۆسكي, يلي يستوريا رازگرابلەنيا روسسي» اتتى 50 مىڭ تيراجبەن كىتابى شىقتى. سول كىتاپتا ۆلاديمير گۋسينسكيدى قورعاعان «موست» كومپانياسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي جازىلعان. وسى باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان كۇزەت قىزمەتى باسشىسىنىڭ بipi, ارميا گەنەرالى, بۇرىنعى كسرو ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ورىنباسارى ف.بوبكوۆ ەكەنى جازىلعان. ءارى امەريكالىق ساياساتكەر ديميتر سايمس بوبكوۆتى نەگە قىزمەتكە العانىن سۇراعاندا, «گۋسينسكي قامتاماسىز ەتەتىن بولسا, ءىبىلىستى دە جۇمىسقا الۋعا دايىنبىز», دەيدى.

سوندىقتان دا بوبكوۆ باياعى ء«بولىپ الىپ, بيلەي بەر» ءپرين­تسيپىنىڭ ادامى. قازاققا, قازاقستانعا جانى اشىپ وتىر دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا الدەبىر تەكەتىرەس, اياقتان نەمەسە توبىقتان شالۋ بولدى دەگەنگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىمىن. جوعارىدا, كوكپ ورتالىق كوميتەتىندە بولعان اڭگىمە كەزىندە مەن ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ دايىن تۇرعان رەسپۋب­ليكا باسشىسى ەكەندىگىن ايتقانمىن. جەلتوقساننىڭ قاھارلى كۇندەرىندە دە ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ماشيناسىندا قاتار وتىرىپ, جاستارمەن تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىمىز ەستەن شىعا ما؟

فرانتسيادا جالعىز ۇلىم ارتۋر وپات بولعاندا نۇرەكەڭ جىبەرگەن كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىن ءالسىن-ءالسىن ءالى دە وقىپ وتىرامىن.

«قۇرمەتتى زاقاش كامالي­دەن­ ۇلى! سۇيىكتى ۇلدارىڭىز ارتۋر­­دىڭ مەزگىلسىز قايتىس بولۋىنا بايلانىستى شىن جۇرەكتەن كوڭىل ايتامىن. جۇبايىڭىزعا, تۋعان-تۋىستارىڭىزعا, ۇلىڭىزدىڭ وتباسىنا وسىنداي ساتتە سىزدەردىڭ قايعىلارىڭىزعا ورتاقتاس ەكەنىمدى جەتكىزۋىڭىزدى سۇرايمىن. ارتۋردى كوزىم كورىپ بىلگەندىكتەن قايعى­لىمىن. زاكە, مىقتى بولىڭىز! تاع­دىردىڭ سالعانىنا نە امال بار».

بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ەكونو­ميكالىق, يننوۆاتسيالىق دامۋى كوڭىل قۋانتادى. ەلدىڭ جاڭا ۇس- ت­ا­نىم­دارىن, اسىرەسە, ۇلتارالىق تاتۋلىق كونتسەپتسياسىن ەرەكشە قولدايمىن. تەرريتورياسى ۇلكەن, حالقى از مەملەكەت ءۇشىن بۇل وزەكتى دە, ورنەكتى ماسەلە.

ءاربىر ون جىل سايىن تەحنيكا مەن تەحنولوگيا وزگەرىپ وتىرادى. تەحنيكانى جاڭارتىپ قانا قويماي, ونى قازاقستاندا ءوندىرۋ ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلۋ كەرەك. نازارباەۆتىڭ جاڭا ساياساتىنىڭ وسى باعىتقا اۋىسۋىن قۋانا قۇپتايمىن.

– Ciز 52 جاسىڭىزدا زەينەت­كەرلىككە شىقتىڭىز دا, قوعامدىق ساياسي ومىردەن الشاقتاپ كەتتىڭىز. وپپوزيتسيا سەركەلەرىنىڭ بipi بولىپ جۇرۋىڭىزگە بولماس پا ەدى؟

– مەن – مەملەكەت ادامىمىن. ءTيىستى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە بولدىم. اداسقان دا جەرلەرىمىز بولعان شىعار. بىراق ءوزىڭدى-ءوزىڭ الداي المايسىڭ. «كەشە تاتۋ – بۇگىن قاتۋ» بولىپ, ءومىردىڭ نەبىر وتكەلدەرىنەن بىرگە وتكەن ادامدارمەن, ونىڭ ىشىندە ن.ءا.نازارباەۆپەن قالاي تاجىكەلەسىپ جۇرمەكپىن. ۇلكەن قىزمەتكە كەلۋدىڭ دە, كەتۋدىڭ دە ءوز جولى بار. سوندىقتان دا توبىقتان شالىپ, كەشەگى دامدەس-تۇزداس بولعان كۇندەردى ساتۋ ناعىز وپاسىزدىق بولماي ما؟ كەشە ءپىر تۇتىپ, بۇگىن وعان قارسى بولۋ ۇزەڭگى جولداس ادامداردىڭ قاسيەتى ەمەس. وپپوزيتسيانىڭ ءسوزى ءوتۋسىز, قولداۋسىز, جاقتاۋسىز, ءالسىز شىعادى.

– سول قىزمەتتەن كەتكەندەگى كوڭىل كۇيىڭىز؟..

– 1988 جىلدىڭ l0 اقپانىندا مەن قازاق كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى بولىپ, سول جىلدىڭ 24 مامىرىندا كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندىم. الماتىداعى جوعارعى كەڭەستەگى قىزمەتتە ءارتۇرلى كەلەڭسىز جايلار كەزدەستى. باسپاحانانى باس پايداسىنا جاراتقاندار سوتتالدى, ال ەڭ قاۋىپتىسى پرەزيديۋم اپپاراتىندا قىزمەت ەتەتىن 5 قىزمەتكەردىڭ تەلەفونىنا تىڭداعىش قوندىرعى قويىلعانى انىقتالدى. ونى جۇزەگە اسىرعان eكى ادام بولىپ شىقتى, بipi – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن, ەكىنشىسى – بايلانىس مينيسترلىگىنەن. مەن ءتيىستى شارالار قولداندىم. ماسكەۋدەن ءۇش گەنەرال, ءتورت پولكوۆنيك كەلدى. ال كولبين بولسا تۇك بىلمەگەندەي, كۇندە «نە جاڭالىق بار؟» دەپ سۇرايدى. بۇدان كەيىن كولبين ماعان مۇلدەم سەنۋدى قويدى. ءسويتىپ, بيۋروعا بەس وبلىستى قىسقارتۋ ماسەلەسىن شىعاردى. بۇعان مەن قارسى بولدىم. ن.نازارباەۆ تا قارسىلىق ءبىلدىردى.

اقىرى گ.كولبين مەن ن.نازار­باەۆ رەسپۋبليكانىڭ اسكەري-تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قورعاۋ ءۇشىن ماسكەۋگە اتتاندى. ماسكەۋ ءالى دە ماسكەۋ ەدى. Eكi وبلىس قىس­قاراتىن بولدى. بيۋرودا مەن بۇعان دا كەلىسپەي, جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ جارلىعىنا قول قويا المايتىنىمدى ايتتىم. كولبين ء«بىز سىزبەن جۇمىس ىستەي الماسپىز» دەپ وقىرانا قارادى. Epتeڭiنe بارلىق لاۋازىمدى قىزمەتىمنەن باس تارتىپ, ارىز جازىپ بەردىم. ەشكىمنىڭ ماڭدايىنا ماڭگىلىك قىزمەت جازىلىپ قويىلماعان. ار-ۇياتىمدى وسىلاي ساقتاپ قالدىم عوي دەپ ويلايمىن.

– زاقاش كاماليدەن ۇلى, شىندىق ءبىر كۇنى ءبارىبىر شىرىلداپ جەتەدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن بەرى شيرەك عاسىر سىزگە نە بەردى, نە ويلانتتى؟

– جەلتوقسان وقيعاسى مەن سياقتى كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ورتاسىندا جۇرگەن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەكىلدى قاتىپ قالعان قىزمەت اتقارعان ادام ءۇشىن يدەولوگيانىڭ, ونىڭ كوسەمىنىڭ ەمەس, ۇلتىنىڭ ق ۇلى بولۋ قاجەتتىگىن ساناما ءسىڭىردى. وكىنەرىم دە, قاجەتتى جەرىندە ۇلت ءۇشىن تاپجىلماي تۇرا العانىم ءۇشىن ماقتانارىم دا بار. جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ پايىزدىق ولشەمى تۋرالى ايتقانىم ەسىمە تۇسكەندە, بەتىمنەن وتىم شىعادى. يدەولوگيا ق ۇلى بولۋ دەگەن سول... سول ءۇشىن ۇلتىمنان كەشىرىم سۇرايمىن...

 

سۇحباتتاسقان

ءۋاليحان قاليجانوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك cىڭىرگەن كايراتكەرى

 

2011 جىل