ۋكرايناداعى قاقتىعىس بۇگىن الەمنىڭ كوپ مەملەكەتىن الاڭداتىپ وتىر. اسىرەسە پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بايىرعى حالقى ۋكراينا باسىنداعى قيىندىقتى تەرەڭ سەزىنەدى, وعان ابىروي تىلەيدى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بەيبىت زاماندا اسكەري تەكەتىرەستىڭ بولماۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, كۇش قولدانۋدى سالقىن قابىلدادى. دنر مەن لنر مويىندالمايتىنى ءمالىم ەتىلدى. رەسەي مەن ۋكراينا قارىم-قاتىناسىنداعى اسكەري قاقتىعىسقا جەتكىزگەن جاعدايلار تۋرالى ويلانۋ, ونىڭ اششى ساباعىنا ءۇڭىلۋ ءبارىمىز ءۇشىن ماڭىزدى.
تايتاڭ تەكەتىرەس
ۋكراينا ۇستانىمى رەسەيمەن ۇنەمى ۇيلەسە بەرمەيتىن, ەۋروپالىقتارعا جاقىن جولدى تاڭدايتىنى بىردەن بەلگىلى بولدى. رەسەي مەن ۋكراينا قاتىناستارىنىڭ تاريحى تەرەڭ دە قايشىلىقتى. ارعى تاريحتى ايتپاعاندا, حح عاسىردا ءارتۇرلى مەملەكەتتە تۇراتىن ۋكرايندىقتاردىڭ باسىن قوسىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ جولىندا ولار وتقا دا, سۋعا دا ءتۇستى, جاندارىن ايامادى. 1929 جىلى اقپان ايىندا ءارتۇرلى ۇلتتىق ۇيىم بىرىگىپ, «ۋكراينا ۇلتشىلدارى ۇيىمىن» قۇردى. ورىس قوعامى «ناتسيوناليستەر» دەگەن ۇعىمعا جاعىمسىز ايدار تاقسا, ۋكرايندىقتار «ۇلتشىل» دەگەن ۇعىمعا پاتريوتيزم, وتانشىلدىق دەگەن جاعىمدى ءمان بەرەدى. ارينە, ۋكراينا ۇلتشىلدارى ۇيىمىنىڭ پايدا بولۋىنا كەزىندە گيتلەر دە نازار اۋدارادى, بولاشاق بەرلين مەن كيەۆ قاتىناستارىنا ءمان بەرىپ, قارجىلىق جانە تەحنيكالىق كومەك تە كورسەتەدى. ۋكرايندىقتار نەمىستەردىڭ قولداۋىمەن تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەس ەل بولامىز دەپ تە دامەلى بولدى. نەمىس فاشيستەرى بولسا, ۋكراين پاتريوتتارىنا ءاتۇستى, قامقورسىنىپ قاراعان. باتىس ۋكراينا كەڭەس وداعىنا قوسىلعان تۇستا دا, «ۋكراينا ۇلتشىلدارى ۇيىمىنىڭ» باسشىلارى مەلنيك پەن باندەرا ۋكراينا مەملەكەتتىلىگىنە نەمىستەردىڭ كومەگىمەن قول جەتكىزەمىز دەپ ەسەپتەگەنىمەن, نەمىستەر ۋكراينانىڭ دەربەس مەملەكەت بولۋعا دەگەن يدەياسىمەن كەلىسپەدى.
1941 جىلى شىلدە ايىندا گەرمانيا باندەرا مەن ستەتسكونى, كەيىن باسقالارىن قاماۋعا الدى. نەمىس اسكەري باسشىلارىنا باعىنباعان شۋحەۆيچ, ۋكرايندىقتار توبى «ۋكراينا كوتەرىلىسشىلەر اسكەرىن» قۇرىپ, كارپات تاۋىنا كەتىپ, نەمىستەرمەن دە, كەڭەس اسكەرىمەن دە سوعىساتىنىن جاريالادى.
ۋكراينا تاريحشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ۋكرايندىقتار ەكى الپاۋىتتىڭ ورتاسىندا, نەمىس ءفاشيزمى مەن رەسەي بولشەۆيزمىنىڭ قىسىمىندا بولدى, بەينەلەپ ايتقاندا ەكى وتتىڭ اراسىندا قالدى. بۇل ىزدەنىس, قاربالاس, سەرگەلدەڭ كوز الدىمىزعا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اقتار مەن قىزىلداردىڭ اراسىنداعى ازاپتى تاڭداۋىن ەسكە سالادى. ۋكرايندىقتاردىڭ ەكى پالەنىڭ كىشىسى گەرمانيا دەپ تە ويلاعان كەزدەرى بولدى دەپ جاۋاپ بەرگەن.
ۋكرايندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى تاريحتى كەڭەستىك, بولشەۆيكتىك بيلىكتى بۇگىن دە وككۋپاتسيا دەپ باعالايدى. ۋكراينا تەك تاۋەلسىز جاعدايدا عانا ەركىن دامي الادى, سوندىقتان باندەرا جانە باسقالاردىڭ كۇرەسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس دەپ باعالانادى. ۋكراينا دا كەڭەس وداعىندا گەنوتسيدكە ۇشىرادى. نكۆد جازالاۋ وتريادتارىنىڭ حالىقتى قىرىپ-جويۋى, 1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق – سونىڭ كۋاسى. ۋكراينا دا ءبىز سياقتى ەش ۋاقىتتا رەسەيمەن تەڭ بولعان جوق, ونىڭ وتارى بولدى, ولاردىڭ قارىم-قاتىناستارى مەتروپوليا مەن وتارلانعان ەلدەردىڭ قارىم-قاتىناستارى ەدى. سوندىقتان ۋكرايندىقتار «كەڭەس وداعىن وتانىمىز دەپ ايتا المايمىز» دەگەن پىكىردە. «ۋكرايندىقتار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, كەڭەس وداعىن قورعاعان جوق, ولار ۋكراينانىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستى» دەگەن وي ابدەن ساناعا سىڭگەن.
1960 جىلدارى كرەملگە ۋكراينانىڭ كەڭەس وداعىنان ءبولىنۋ, ورىستاردى شەتتەتۋ تۋرالى ماتەريالداردى تاراتىپ جاتقانى بەلگىلى بولادى. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ۋكراين ۇلتشىلدارىنان (شىندىعىندا ولار پاتريوتتار) تازالاۋ تۋرالى ساياسي بيۋروعا تالاپ قويادى, بىراق بۇل قۇجات تالقىلانباي قۇپيا جاعدايدا قالا بەرەدى. ادەبيەتشى ي.م. دزيۋبا «ورىستاندىرۋ ما, الدە ينتەرناتسيوناليزم بە؟» اتتى ەڭبەگىندە ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ ۋكراين ۇلتىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ, ينتەلليگەنتسيا مەن جاستاردى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ جاتقانىن ايتىپ, 1937 جىل قايتالانۋدا دەيدى. ۋكراينا باسشىلارى, اسىرەسە سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشى پ.ە.شەلەست, باسقالارى دا كەيدە اشىق, كەيدە جاسىرىن پاتريوتتاردى قورعايدى. ەشكىم ۇلتىنا قاراي كەمسىتپەيدى, ورىستار دا تەڭ قۇقىلى دەپ جوعارى جاققا اقپارات بەرەدى. دەگەنمەن كرەمل پ.شەلەست پەن ي.دزيۋبو كۇش الىپ كەتە مە دەپ سەسكەنەدى. بۇل ماسەلە سوزىلا كەلىپ, 1972 جىلى 30 ناۋرىزدا ساياسي بيۋرودا تالقىلانادى. تالقىلاۋ جوعارى ساياسي ەليتانىڭ ۇلت ماسەلەسىنەن ماعلۇماتى وتە تاياز ەكەنىن كورسەتەدى. اقىرى پ.شەلەستتى ماسكەۋگە جۇمىسقا اۋىستىرادى. وسىلاي ۋكراينداردىڭ تاۋەلسىزدىككە كەزەكتى ۇمتىلىسى باسەڭدەدى. ال پ.شەلەست ۋكرايندىقتاردى جازادان قورعاپ قالدى («ليتەراتۋرنايا گازەتا», №39, 28 قىركۇيەك-قازان, 2022 ج).
سوڭعى جىلدارى ورىستارمەن ءدىنى, ءتىلى جاقىن بولگارلار, باسقا دا بۇرىنعى شىعىس ەۋروپاداعى سوتسياليستىك ەلدەر ورىس بولشەۆيزمىن سىنعا الىپ, كەڭەس اسكەرىنە وككۋپانتتار دەگەن باعا بەرەدى, سەبەبى سوتسياليزم ولارعا زورلاپ تاڭىلدى دەپ باعالايدى. بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەر دە وسىنداي پىكىردە. ءسوز جوق, رەسەي قوعامىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قاراما-قارسى پىكىردە. ۋكرايندىقتاردىڭ ءبىرازى ءۇشىن باندەرا ۇلتتىق باتىر تۇلعا بولسا, ورىستار ءۇشىن فاشيست (بارينوۆ ي.ي. ۆووبراجاەمايا يستوريا (ۋكراينسكي ناتسيوناليزم, ترەتي رەيح ي سوۆرەمەننايا ۋكراينسكايا يستوريوگرافيا) //«وبششەستۆەننايا ناۋكي ي سوۆرەمەننوست», №1, 2013.-174-175 س.).
دەگەنمەن وسىنداي قاراما-قارسى پىكىر رەسەيدە گەنەرال ۆلاسوۆ تۋرالى دا قالىپتاسقان. ماسكەۋدىڭ بۇرىنعى مەرى گاۆريلل پوپوۆ «ۆلاسوۆ وتانىن ساتقان قىلمىسكەر مە؟» دەگەن ساۋالعا: «دليا مەنيا پاتريوتامي روسسي ياۆليايۋتسيا ي مارشال جۋكوۆ, ي گەنەرال ۆلاسوۆ. ي تە, ي درۋگيە. پروستو وني پو-رازنومۋ ليۋبيلي رودينۋ». ءار ۇلت ءوز ەلىن وزىنشە سۇيەدى, ارداقتايدى, ونى باسقا ۇلتتىق ولشەمىمەن باعالاۋعا بولمايدى. ۋكرايندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسەيگە ساقتانىپ قارايدى, ىرگەنى اۋلاق سالۋدى ماقۇلدايدى. «تاموجەننىي سويۋز» – ەتو «تاەجنىي سويۋز», دورەكى, جابايى ورىستاردىڭ قولتىعىنا تىعىلىپ, قۇشاعىنا ەنۋ دەپ ەسەپتەدى.
ەكىنشى جاعىنان, كەڭەس داۋىرىندە ۋكراينا كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەكونوميكاسىنا, اسىرەسە رەسەيگە ارالاسقانى, سىڭىسكەنى, ءوزارا بايلانىسى مەن الىس-بەرىسى سونشالىقتى, ولار ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى. رەسەي قالايدا ۋكراينانى كەدەن وداعىنا, كەيىن ەۋرازيالىق وداققا يكەمدەۋگە تىرىستى, گازدىڭ باعاسىن كوتەرىپ قىسىم جاسادى. ۋكراينا تاۋارلارىنىڭ رەسەيگە وتۋىنە ءتۇرلى توسقاۋىل دا قويدى. رەسەي پراۆوسلاۆ ءدىنىن دە يدەولوگيالىق قارۋ ەتىپ, ۋكراينامەن تەگىمىز ءبىر, رۋحاني مۇرامىز, ءدىنىمىز ورتاق, ءبىز ءبىر حالىقپىز دەگەن يدەيانى تىقپالاپ, ءتىپتى ۋكرايندىقتاردىڭ دەربەس ۇلت ەكەندىگىن, ونىڭ ءتىلىن مويىندامادى.
كەڭەس زامانىندا ۋكراينا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان رەسەيدەن كەيىن ەكىنشى ورىندا بولدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ۋكراينا ەكونوميكاسى دا تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىرادى, جۇمىسسىزدىق, كەدەيشىلىك جايلادى. داعدارىستان شىعۋ جولىن حالىقتىڭ باسىم بولىگى ەۋروينتەگراتسيامەن بايلانىستىردى. بىراق ۋكراينا بيلىگى ءوز تاڭداۋىن جاساۋعا اسىقپادى. سوڭعى كەزدەرى سەرگەلدەڭگە ءتۇستى, ابىرجىدى, سەندەلدى, بىرەسە رەسەيگە, بىرەسە ەۋروپاعا تابان تىرەگىسى كەلدى. ەڭ سوڭعى ساتتە رەسەيگە سۇيەنە باستاعاندا, ەۋروينتەگراتسيانى قولدايتىندار قارسىلىق كورسەتتى, وقيعا ودان ءارى ءوربي ءتۇستى. ۋكرايندىقتاردىڭ ءپاتريوتيزمى دە كەيدە باسبۇزار سويقانشىلىققا, سوتقارلىققا ۇرىندىرۋى مۇمكىن ەكەنى اڭعارىلدى. قىزا-قىزا كەلگەندە مايدانعا شىققاندار 12 ميلليونداي ورىس حالقى وكىلدەرىنىڭ قۇقىن شەكتەۋگە بايلانىستى ۇراندار ايتىپ, ەلدىڭ ءبىر شاماسىن مازالادى. شىعاسىعا يەسى باسشى دەگەندەي, شەكەسى قىزىپ, ۇرىنۋعا سەبەپ ىزدەگەن رەسەي بيلىگىنە قولايلى جاعداي تۋدى. حاركوۆ, حەرسون, نيكولاەۆ, زاپوروجە, سەۆاستوپول, دنەپروپەتروۆسك, لۋگانسكىدە حالىق دۇرلىكتى, تولقىعان قىرىم اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى تىكەلەي رەسەيدىڭ ىقپالىمەن جەدەل قارقىنمەن رەفەرەندۋم وتكىزۋدى قولداپ, رەسەيگە قوسىلۋدى ماقۇلدادى. مۇنىڭ ساياسي استارى, قۇپياسى كورىنىپ تۇردى.
قىرىمدى رەسەيگە قوسىپ العاننان كەيىن, رەسەي «ارنايى اسكەري وپەراتسيا» دەگەن اتپەن ۋكراينانىڭ ءبىراز جەرىن باسىپ, ونى رەسەيگە قوسىپ الۋ ساياساتى ەۋروپا ەلدەرىندە رەسەي بيلىگىنە, جالپى ازاماتتىق قوعام تۋرالى جاعىمسىز پىكىر تۋعىزدى.
بۇرىندا رەسەي قانشالىقتى دەموكراتيالىق ەلگە اينالدى دەگەن ساۋال ءجيى قويىلاتىن, ەندى رەسەيلىكتەردىڭ بىرقاتارى, ەۋروپالىقتار رەسەي دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ءمان بەرەدى دەگەن سەنىمدە بولدى. بىراق ول سەنىم تەز سەيىلدى. باتىس ەلدەرى رەسەيدىڭ ساياسي تابيعاتى, بولمىسى وزگەرمەگەن يمپەريالىق مەملەكەت بولدى, سولاي بولىپ قالدى دەپ ەسەپتەيدى. «رەسەي – وركەنيەتتى ەل ەمەس, دورەكى, تۇرپايى, تەك كۇشكە عانا سەنەتىن, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردان الىس, ءوز حالقىن دا, باسقالاردى دا تەك كۇشپەن باساتىن, توتاليتاريزمنەن, يمپەريالىق مۇرادان ارىلماعان ەل. رەسەي – مىقتى ارمياعا, ارناۋلى قىزمەت ورگاندارىنا عانا سەنەتىن مەملەكەت. جانە بۇل تەك بيلىكتىڭ عانا ەمەس, بارلىق رەسەيلىكتەردىڭ ساناسىنا سىڭگەن پسيحولوگيا» دەۋشىلەر از ەمەس. بۇل دا – شىندىقتان اۋلاق پىكىر, رەسەيلىكتەردىڭ بارلىعى بىردەي ەمەس, دەموكراتيالىق پىكىردەگىلەر مەن بيلىكتى اجىراتقان ءجون. ۋكرايناداعى جاعدايعا رەسەيدە الاڭداۋشىلىق وتە جوعارى. سوڭعى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قولداۋ باسىم, بىراق ءارتۇرلى دەموگرافيالىق, الەۋمەتتىك توپتاردا ول بىردەي ەمەس. «كەلىسىمگە كەلۋ كەرەك» دەۋشىلەردىڭ سانى دا ءوسىپ كەلەدى.
«اسكەر كۇشىمەن قۇرىلعان يمپەريالار اسكەر كۇشىنسىز ءومىر سۇرە المايدى» دەگەن ءحVىىى عاسىرداعى فرانتسۋز فيلوسوفى شارل مونتەسكە ءسوزىنىڭ ءمانى بۇگىندە وتكىر. ءتىپتى كەڭەس زامانىنداعى ينتەرناتسيوناليستىك يدەولوگيامەن سالىستىرعاندا ىلگەرىلەۋ ەمەس, كەرتارتپا كۇشتەر العا شىقتى. رەسەيدە ءالى دە ازاماتتىق قوعامنىڭ اۋىلى الىس, رەسەيلىكتەردىڭ, اسىرەسە ورىستاردىڭ باسىن قوسۋ ءۇشىن ءبىر سىرتقى قاۋىپتى قالايدا ويلاپ تاۋىپ الۋ قاجەت بولادى. مىسالى, ماسكەۋدەگى ۇيلەردىڭ جارىلىسىن, شەشەن سوعىسىن, مىنە, ۋكرايناداعى وقيعانى دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ورىس ماسەلەسىن قوزدىرۋعا جاقسى پايدالاندى دەۋشىلەر كوپ ەمەس. اعىلشىن جازۋشىسى ورۋەلل ايتقانداي, رەسەي سياقتى مەملەكەتكە كىم بولسا ول بولسىن سىرتتان جاۋ, قاۋىپ ءتونىپ تۇر دەپ ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ماڭىزدى. ۇلىدەرجاۆالىق يدەيانى جاۋ كەلىپ قالعانداي ورىستىڭ ساناسىنا سىڭىرە بەرۋ كەرەك. رەسەي ءالى دە بۇرىنعى يمپەريا تاريحىنا كوزقاراستارىن قايتا قاراعان جوق, يمپەريادان ءۇمىتى دە ۇزىلگەن جوق. رەسەي تەرريتوريا جاعىنان ۇلى دەرجاۆا, ال تەحنولوگيا جاعىنان ارتتا قالعان ەل. پولياك عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا, رەسەي ازاماتتارىنىڭ ءبىرازى وزدەرىن كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قۇلاعانىنا قاراماستان, «سوۆەت ەلىنىڭ تۇرعىنىمىز» دەيدى. وسى ۇلى دەرجاۆالىق استامشىلىق, ەسكىنى كوكسەۋ رەسەيلىكتەردىڭ بۇگىنگى زامانعا يكەمدەلۋىنە ۇلكەن كەدەرگى بولىپ وتىر (دانيلوۆا ە.ن., يادوۆ ۆ.ا. «روسسيا ي پولياكي ۆ ۋسلوۆياح وبششەستۆەننىح پەرەمەن».// «سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», №7. 2007.- 26-27 س.).
سىرالعى ساباق
ال رەسەيدىڭ ءوز عالىمدارى نە دەيدى؟ عالىمداردى ايتپاستان بۇرىن مىنا ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارعىم كەلەدى. ۇلى ورىس اقىنى ا.س.پۋشكيننىڭ استام سوزدەرى از بولماعان. كاۆكازدى زار ەڭىرەتكەن گەنەرال ەرمولوۆتى قولداپ: «كاۆكاز, سەن كون: كىناز ەرمولوۆ كەلەدى!», دەگەن.
تەك كىناز پ.ۆيازەمسكي شىن كوڭىلىنەن ۇلى اقىن بولسا دا, پۋشكيندى سىناپ: «پوەزيا باس العىشتاردىڭ وداقتاسى ەمەس!» دەگەن.
رەسەي عالىمى ي.ۆ.مالىگينا ءوز ەلىندەگى اسىرەۇلتشىلدىقتى بىلايشا سيپاتتايدى: «ەلىمىزدەگى ۇلتشىلدىقتىڭ اياسى اسا كەڭەيدى: تۇرپايى يدەيادان رۋحاني نازىك فورمالاردى ناسيحاتتاۋعا دەيىن. قوعام ءفاشيزمنىڭ بەلسەندىلىگىنەن شوشىپ وتىر» («وبششەستۆەننىە ناۋكي ي سوۆرەمەننوست». №1. 2004.-156 س.). سولاي بولسا دا, رەسەي بيلىگى ۋكراينادا فاشيزم باس كوتەردى دەپ, اسكەر كىرگىزۋگە دەيىن باردى. «ۋكرايناداعى ورىستاردى قورعايمىز» دەگەنى جاي سىلتاۋ عانا. ۋكراينادا ەكسترەميستىك ۇراندار ايتىلعانىمەن, تۇتاستاي ۋكرايندىق ورىستاردىڭ ومىرىنە الا-بولە قاۋىپ-قاتەر تونگەن جوق. وكىنىشتىسى, ۇلت ماسەلەسىندە اساۋ مىنەز تانىتىپ, رەسەيدىڭ ويىن جۇزەگە اسىرۋعا وزدەرى دە تۇرتكى بولدى.
وكىنىشتىسى, «رەسەي ءۇشىن مەملەكەتتەر اراسىنداعى شەكارا جاي عانا جورامال سىزىقتار ەكەنى, حالىقارالىق زاڭنامالار, كەلىسىمدەردى ورىنداۋ مىندەتتى قاعيدالار ەمەس ەكەنى بەلگىلى بولدى», دەيدى ساراپشىلار.
ورىس ءجۋرناليسى ۆ.تسيپكوۆ فاشيزم تۋرالى مىناداي پىكىر بىلدىرەدى. ء«فاشيزمنىڭ تامىرى وتارلاۋ زامانىنان, سول زامانداعى ساياسي پسيحولوگيادان باستالادى. ادولف گيتلەر ەشقانداي جاڭالىق اشقان جوق, تەك وتارلاۋشىلاردىڭ الىستاعى وتارلانعان ەلدەردەگى ادامداردى قورلاۋ تاجىريبەسىن ەۋروپانىڭ قاق ورتاسىندا ەۆرەيلەر, سلاۆياندار, سىعاندارعا قولدانادى».
وسى تۇرعىدان اۆتور ادامگەرشىلىككە جات قاتىگەزدىك تەك ەۋرووتارلاۋشىلارىنا ءتان ەمەس, وتارلاۋشىلىقتىڭ تابيعاتىنا, ورىس وتارلاۋشىلارىنا دا ءتان دەيدى. ولاردىڭ بويىندا بۇرىنعى حالىقتارعا قاۋىپ-قاتەر جاتىر. ۋكرايناداعى ورىس بيلىگىنە قارسىلىق بولشەۆيكتەر مەن رەسەيلىك بيلىكتىڭ زورلىق-زومبىلىعىنان تۋعان. رەسەيدىڭ گرۋزيا, ۋكراينا, مولداۆيامەن سوعىسى رەسەيدىڭ ولاردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋدان, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جالعاسۋىنان بولىپ وتىر («ليتەراتۋرنايا گازەتا», №21, 1-7ماۋسىم, 2016 ج.).
ۋكرايناداعى سوعىستاعى ساتسىزدىكتەرىن رەسەيدىڭ قارۋلى كۇشتەرى ء«بىز ۋكراينامەن ەمەس, ناتو-مەن سوعىسىپ جاتىرمىز دەپ اقتالادى. شىندىعىندا, ۋكراينادا اليانستىڭ بىردە-ءبىر ساربازى جوق.
ناتو 30 ەلدى ۇيىمداستىرىپ, سول ەلدەردىڭ عانا قاۋىپسىزدىگىن قورعايدى, ۋكرايناعا قارۋ-جاراقپەن, اسكەرىنىڭ دايارلىعىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەسەدى.
رەسەي قارۋلى كۇشتەرى بۇگىن ۋكرايندىقتاردى جىلۋسىز, جارىقسىز, سۋسىز قالدىرىپ, قىستا قىرىپ-جويىپ, قالعاندارىن ەۋروپاعا بوسۋعا ماجبۇرلەۋدى كوزدەيدى. بۇعان ەل حالقى قارسى تۇردى. بەيبىت ەلدى قورعايتىن الدىڭعى شەپتەگى ساربازدار سياقتى حالىقتىڭ قانداي دا قيىندىقتارعا دايىن ەكەنىن دالەلدەپ كەلەدى. قيىن جاعداي ەلدى بىرىكتىرە ءتۇستى.
«ورىستاردى, ورىس تىلدىلەردى قورعايمىز» دەپ اسكەردىڭ كۇشىمەن باسىپ الۋ مۇمكىندىگى, كونە گرەك اڭىزىنداعى داموكلدىڭ باسىنداعى ءبىر تال قىلعا ىلىنگەن وتكىر سەمسەردى ەسكە سالادى. قىل ۇزىلسە, سەمسەر مويىندى قيىپ تۇسەدى. ۇنەمى ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەر جاعدايىندا ءبىز دە ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك جانە سۇرە بەرەمىز. بۇل – قازاقتىڭ تالايىنا جازىلعان تاعدىر. وسى تۇستا حح عاسىر باسىنداعى مەكسيكا پرەزيدەنتى پورفيريو دياستىڭ «سورلى مەكسيكا! قانشالىقتى سەن قۇدايدان قاشىق بولساڭ, سونشالىقتى قۇراما شتاتتارىنا جاقىنسىڭ!» دەگەن زار مەن مۇڭعا تولى ءسوزى ەسكە تۇسەدى.
«قاسقىردىڭ ويلاعانى – ارامدىق, قويدىڭ ويلاعانى – اماندىق» دەگەندەي, قازاق تا ءوز باسىنىڭ ەسەندىگىن ويلايدى. ەڭ باستىسى – قاساقانا, ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرگە, لاڭ سالۋشىلاردىڭ جەتەگىندە كەتپەۋ. سىرتتان دەم بەرۋشى, قولداپ, قورعاۋشى كۇشتەر ەل ىشىنەن ىدىراسا, جىككە بولىنسە عانا كۇش الادى. ءبىز كەيدە «ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ مودەلىن تاپتىق, سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان ەلمىز» دەپ, كەڭەس زامانىنداعىداي «كەلىسىم ورتاق قۇندىلىقتارعا اينالدى», «قازاقستاندىقتارعا توزىمدىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيى ءتان» دەپ ۇلكەن مىنبەلەردەن ۇرانداتىپ جاتتىق. بۇل جاتتاندى سوزدەر بارلىق جەردە قايتالاندى. ال كەلەڭسىز جاعدايلار بولسا, ول تەك سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالى, اسەرى دەيمىز. بۇل – بارلىق پالەنى وزىنەن گورى سىرتتان, يمپەرياليزمنەن ىزدەپ, ىشكى جاعدايدى تەرەڭ تالداماعان ءبىزدىڭ كەشەگى توركىنىمىزدىڭ تاجىريبەسى. بۇل كەڭەس مەنتاليتەتىن ەسكە سالادى.
قاڭتار قاسىرەتى نەگىزىنەن قازاقتىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى بولدى, دياسپورالاردىڭ ەتنومادەني ورتالىقتارى ءۇنسىز قالدى, «بۇل قازاقتىڭ ىشكى ماسەلەسى» دەپ ويلاعانداي. ساياساتتانۋ ىلىمىندە «ۇنسىزدىك ءسپيرالى» دەگەن زاڭدىلىق بار. قازاقشالاپ ايتساق, شىن پىكىرىن ىشىنە ساقتاۋ, ىشىندە, ىزا, وكپە, كەك بىقسىپ جاتسا دا, ۇندەمەي يىلە بەرۋ. نەمىس ساياساتكەرى ەليزابەت نيۋەل-نيۋماننىڭ ايتۋىنشا, ادام ءوز قاۋىمداستىعىنىڭ ازشىلىعىن سەزىنىپ, ايىپتى بولۋدان, سىننان ساقتانىپ, ويىن تولىق ايتا بەرمەيدى. ونى شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى دا, بىزدەگى كوپتەگەن دياسپورا وكىلدەرى دە بىلەدى. كەيبىر دياسپورا وكىلدەرى جىلتىراق پوزيتسيا ۇستانىپ, ۇلت ساياساتىن قولداعانداي كورىنگەنىمەن, ىشتەي ءوز پىكىرى, ولشەمى بار. ءوز جاعدايىنا, وتباسىنا, جۇمىسىنا تىكەلەي قاۋىپ جوق بولسا دا, ساقتانىپ جۇرەدى. ال قولايلى جاعداي كەلگەندە ء«تىلى شىعادى», نيەتى بەلگىلى بولادى. ونىڭ جولى ارمەن, بىراق سولتۇستىك وبلىستاردا سەپاراتيستىك قوزعالىس بەلەڭ السا, قانداي ءۋاج ايتا الادى؟ قازاق قوعامىنىڭ بۇگىن ساقتاناتىنى سوندىقتان. دەگەنمەن «قىرىمدى الدى, ەندى كەزەكتە قازاقستان تۇر» دەپ پسيحيكالىق داعدارىس تۋعىزۋعا, ەلدىڭ قۇتىن قاشىرۋعا تىرىساتىن كۇشتەر بار.
بۇل جەردە ءبىز دياسپورا وكىلدەرىنە سەنىمسىزدىك, كۇمان تۋعىزۋدان الىسپىز. ولار ەكى دۇنيەنىڭ, ەكى ەلدىڭ, تۋعان جۇرتىمەن ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن ەلىنىڭ اراسىندا ۇنەمى سالىستىرىپ, ەكەۋىنىڭ دە تىلەگىن تىلەيدى, كەيدە ءتىپتى قيىن تاڭداۋ جاساۋ الدىندا تۇراتىنىن ايتىپ وتىرمىز.
تاعى دا ءبىر پروبلەما ويلاندىرادى. ءبىزدىڭ دياسپورا ازاماتتارىنىڭ اراسىندا قازاقشا سويلەي دە, وقي دا, جازا دا بىلەتىندەر, ءبىلىمدى, پاراساتتى ينتەللەكتۋالدار كوپ, سولاردى جوعارى بيلىككە, ساياسي ەليتاعا, اسىرەسە گۋمانيتارلىق جاعىنان بىلىكتىلەردى كوبىرەك تارتۋ كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ كورشى ەلدەردەگى ساياسي ارانداتۋشىلاردىڭ ارەكەتىنە نازار اۋدارعانى بەلگىلى. ولارعا تويتارىستى قازاق ازاماتى بەرگەننەن گورى, اسا بەدەلدى دياسپورا وكىلدەرى جاۋاپ بەرگەنى ءتيىمدى.
قازاق وتارشىلدىق ءۇشىن تۇتاستاي ورىس حالقىن كىنالاۋدان اۋلاق. ورىستىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ءتۇرلى تەپەرىشىن, ازابىن, تەپكىسىن كورگەن قازاق وتارلاۋشى بيلىكتى ءمىردىڭ وعىنداي سوزدەرىمەن سىناعان. قازاقتىڭ بۇگىنگى ايبالتاسى – ساقتىعى, قىراعىلىعى, ۇيىقتاپ جاتقان جىلاننىڭ قۇيرىعىن باسىپ, استامشىل, ۇرىنۋعا سىلتاۋ ىزدەگەندەرگە سەبەپشى بولماۋى. رەسەي سياقتى جاقىن كورشىمەن سىيلاسۋ, ارالاسۋ, ءتيىمدى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستا بولا تۇرا, ءوز مۇددەمىزدى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاي ءبىلۋ – ءبىز ءۇشىن تابيعي جاعداي. بۇگىنگى زامان وتە شەبەر, ساق كوپۆەكتورلى ديپلوماتيا جۇرگىزە وتىرىپ, اسقان شىدامدىلىقپەن سان قيلى قايشىلىقتى شەشۋگە, ۇيلەستىرۋگە يكەمدەيتىن ۋاقىت. سونىمەن قاتار ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىمىزدا دەربەستىگىمىز ۇنامايتىنداردىڭ قىتىعىنا تيمەي, ىزاسىن كەلتىرمەي, ەكىنشى جاعىنان, ءوز ۇپايىمىزدى جىبەرمەيتىن جولدى قايتا-قايتا انىقتاۋدىڭ, ناقتىلاۋدىڭ قاجەتتىگىن ۋكرايناداعى جاعداي قاتاڭ ەسكەرتىپ وتىر.
امانگەلدى ايتالى,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
اقتوبە