سادىقبەك ادامبەكوۆ دەگەندە ەڭ اۋەلى ەسكە ءمولدىر مونشاقتاي شاشىلىپ تۇسكەن كۇلكى تۇسەدى. نەگە؟ ويتكەنى قازاق ادەبيەتىنىڭ كەڭ جايلاۋىندا ويۋ-ورنەك, ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن التى قانات اق وردا تىككەندەي سونادايدان كوزگە شالىنار ساتيرا جانرىنىڭ قازىعىن قاداپ, كەرەگەسىن كەڭەيتىپ, شاڭىراعىن بيىكتەتىپ كەتتى. ساكەڭنىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلسەك, ول دا ادەبي جولىن ولەڭمەن باستاعان ەكەن. ء«ومىر تويى» اتتى ولەڭدەر جيناعى شىققان. سودان ساتيرا جانرىنا بەت بۇرىپ, بارلىق عۇمىرىن وسى كۇشتىلەردىڭ قارۋىنا ارناپ كەتتى.
ال ەڭبەك جولىنا قاراساق, ول «سوتسياليستىك قازاقستان» (بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان»), «قازاق ادەبيەتى», «ارا», كسرو دەگەن الىپ يمپەريانىڭ «كروكوديل» جۋرنالدارىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپتى. ساكەڭنىڭ قالامىنان تۋعان ساتيرالىق اڭگىمە-فەلەتوندار, رومان, كومەديالار سول زامانداردا وقىرماندار مەن كورەرمەندەردەن لايىقتى باعاسىن الدى. وسى «باعاسىن الدى» دەگەن انىقتاماعا جالعاپ قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنە ءسوز بەرسەك, سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولى ايقىندالادى. ايتالىق, وسىدان جەتپىس جىل بۇرىن مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپتى: «اقىندىق تاجىريبەسىندە مول پايدالانباسا دا فەلەتون, ءازىل-ءاجۋا تۇرىنە اۋىسىپ, سول كىشكەنە كوركەم جانردا ءوز ونەرىن وتكىرلەپ, ايقىنداپ اشىپ كەلە جاتقان س.ادامبەكوۆتىڭ ءتىلى دە سۇيسىنەردەي ءنار تانىتتى». ال اكادەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆ: «اسىلى, ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا دەنساۋلىعى ءۇشىن كۇلكى كەرەك قوي, كۇلكى – سادىقبەكتىڭ كۇلكىسى...» دەيدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەزىندە سەرىك قيراباەۆ: «سادىقبەكتىڭ ساتيريكتىك, يۋموريستىك تالانتى حالىقتىڭ دانالىق ويلارىمەن سۋارىلعان. سوندىقتان ونىڭ شىعارمالارى جەڭىل وقىلىپ, ساناعا ويلى اسەر ەتەدى, كوزدەگەن نىساناسىنا ءدال تيەدى. ول ارزان كۇلكىنى مىسە تۇتپايدى. قوجاناسىر اتاسى سياقتى جەڭىل ءازىل-سىقاقتىڭ ار جاعىندا سالماقتى وي ساقتايدى. ساكەڭنىڭ ءوز بەينەسىنەن دە ءدال وسىنداي ويلى, حالىقتىق, قاراپايىم دانالىق كورەم. ءسىرا, سودان بولار, ونى كورگەن سايىن كوڭىلىمە كۇلكى ورالىپ, ءبىر جاساپ, بويىم جەڭىلدەپ قالادى. ساكەڭنىڭ كۇلكىسى – جانىڭدى جادىراتىپ, جىلىلىققا بولەيتىن, وي-ساناڭا جەڭىل قابىلداناتىن, شىنايى, تاپقىر, كوڭىلدى كۇلكى», دەپ جازىپتى.
جالپى, كۇلكىنىڭ ءتۇرى كوپ. سونىڭ ىشىندە ساكەڭنىڭ كۇلكىسى قۋاقى كۇلكىگە جاتادى. لەۆ تولستوي قۋاقىنىڭ ءۇش ءتۇرىن بەلگىلەگەن ەكەن. ءبىرىنشى ءتۇرى – ءوزى ايتپاق بولعان الدەنەگە ءوزى ءماز بولىپ, ءوز كۇلكىسىنە ءوزى قۇمىعادى دا, وزگەلەر تۇككە تۇسىنبەي جىم-جىرت تومسارادى. ەكىنشى ءتۇرى – ءوزى دە كۇلەدى, وزگەلەردى دە كۇلدىرەدى. ءۇشىنشى ءتۇرى – ءوزى ەزۋ تارتپاستان سازارا سويلەيدى دە, وزگەلەردىڭ ەزۋىن جيعىزباي, شەك-سىلەسىن قاتىرادى.
س.ادامبەكوۆ وسىلاردىڭ ەكىنشى ءتۇرى – ءوزى دە كۇلەدى, وزگەلەردى دە كۇلدىرىپ, قاتار راقاتتانادى. بۇل – ۇلكەن ۇندەستىك. تالانت تا, تالانتتى شىعارما دا ۇندەستىكتەن تۋادى. «اقىن – ۇندەستىك ۇلى» دەگەندە بلوك وسىنى ايتقان. دەمەك سادىقبەكتىڭ ساتيراسى – تالانتتى, ۋلى دا ۋىتتى ساتيرا. سادىقبەكتىڭ ومىردەگى كۇلكىسى ونەردەگى كۇلكىسىنە وسىلاي ۇتىمدى, شەبەر اۋىسقان. مۇنداي كۇلكى عۇمىرلى, ومىرشەڭ كۇلكى, جاساندى ەمەس, تابيعي. س.ادامبەكوۆتىڭ قاي شىعارماسىن وقىعان جان كوڭىلىن كۇلكىمەن جۋادى, كوكىرەگىن كۇلكىمەن تازارتادى. توتيايىن ءتىلدى, اشۋداس ازۋلى اقيىق ساتيريك اعامىز قازاق ادەبيەتىندەگى تۇڭعىش ساتيرالىق رومان – «اتىلعان قىز تۋرالى اڭىزدى» دۇنيەگە كەلتىرۋى, ارينە, تەرەڭ تالانتىنان دەپ بىلەمىز.
ساتيرا ساربازى سادىقبەك اعانىڭ دراماتۋرگتىك قىرى ءالى دە جەتە زەرتتەلمەي كەلە جاتىر دەپ ويلايمىن. ايتالىق, كەزىندە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, رەجيسسەر ەرعالي ورازىمبەتوۆتىڭ اۋزىنان مىناداي اڭگىمە ەستىگەنىم بار.
– سادىقبەك ادامبەكوۆ – باسقا ارىپتەستەرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن دراماتۋرگ. ولاي دەيتىنىم, ول – وتە ەڭبەكقور ادام. ءالى ەسىمدە, 1972 جىلى شىمكەنت وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا ونىڭ ء«بىر تۇندەگى ءتورت توبەلەس» كومەدياسى قويىلدى. سپەكتاكلدى دايىنداۋ بارىسىندا دراماتۋرگتەردىڭ قويۋشى-رەجيسسەرمەن, ويناعان ءاربىر ارتىسپەن, جالپى, تەاترمەن قويان-قولتىق كىرىگىپ, شىعارماشىلىق جۇمىس جاسايتىنىن كورىپ, ءتالىم العان ەدىم. سادىقبەك اعانىڭ پەسالارى سوڭعى كەزدە تەاتر ساحناسىنان سيرەك ۇشىراۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسى ۇشتاعان – دراماتۋرگ – رەجيسسەر – اكتەر بايلانىسىنىڭ كۇرت السىرەۋىنەن بولار-اۋ دەپ ويلايمىن.
راسىندا, بۇگىندە رەسپۋبليكامىزداعى قاي تەاتردى الساق تا, كلاسسيكالىق شىعارمالارعا اۋەستىگىن اڭعارامىز. قازىر ساحنالاردا كومەديالىق قويىلىمدار سيرەك كورسەتىلەتىن بولىپ ءجۇر. بۇلاردىڭ ورنىنا شاعىن ينتەرمەديالار قويۋ سانگە اينالدى. ايتارى ب ۇلىڭعىر, «كورەرمەندەردى ايتەۋىر كۇلدىرسەك بولدى» دەپ نەشەتۇرلى سوراقىلىقتارعا بارىپ جۇرگەن ارتىستەردى كورگەندە كەيدە بەتتى باسىپ, تۇرا قاشقىڭ كەلەدى.
وسى ينتەرمەديالارعا قاراعاندا سادىقبەك اعانىڭ «ايۋبايدىڭ اجالى» اتتى كومەدياسىنىڭ تاقىرىبى – ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسە قويماعان شىمىر دۇنيە. اتتەگەن-ايى, بۇگىنگى رەجيسسەرلەر ساڭلاق ساتيريكتى بىلمەي مە, الدە وقىماي ما, كومەديا دەسە بولدى, حالىق حۋرسانوۆتىڭ «ولدىك تە قۇرمەتتى بولدىق», سايد احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسى», ازەربايجان جازۋشىسى, ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۋزەير گاجيبەكوۆتىڭ «ارشين مال الان», ۆ.گوگولدىڭ «رەۆيزور» دەگەن كومەدياسىنان اينالشىقتاپ شىقپايدى.
دراماتۋرگ سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ ء«بىزدىڭ ءۇيدىڭ جۇلدىزدارى» دا كلاسسيكالىق تۋىندى. كەزىندە تالدىقورعان وبلىستىق قازاق دراما تەاترى «كۇن مەن كولەڭكە», قىزىلوردا وبلىستىق قازاق دراما تەاترى «جەسىرلەر» اتتى سپەكتاكلدەرىن قويعان بولاتىن. «كۇن مەن كولەڭكەدە» – ايسۇلۋ, «جەسىرلەردە» – ايتولقىن رولدەرىن سومداعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى جىبەك باعىسوۆا: «سادىقبەك اعانىڭ ساحناداعى كۇلكىسى كورەرمەندەرمەن جاندى جالعاسىپ جاتادى. ولار تەاتردان شىعىسىمەن نەگە كۇلگەندەرىن ۇمىتىپ كەتپەي, ۇنەمى وي ۇستىندە جۇرەدى», دەپ تەبىرەنە جازعان بولاتىن.
دراماتۋرگيادا دايەكتى دۇنيەلەر جاساعان سادىقبەك ادامبەكوۆ ۆ.ۆيشنەۆسكيدىڭ «ۇمىتىلماس 1919 جىل» پەساسىن ءساتتى اۋدارعان بولاتىن. ول شەتەل جازۋشىلارىنىڭ ساتيرالىق شىعارمالارىن قازاقشا سويلەتتى.
ەكى درامالىق شىعارما, سەگىز ساتيرالىق كومەديا جازعان سادىقبەك اعا ادەبيەتتەگى دراماتۋرگيانى ارمياداعى اۋىر ارتيللەريا ساناعان. ساتيريك-دراماتۋرگ سادىقبەك «شايتانكولدەگى جانازا» كومەدياسىن جازاردا قاتتى قينالعانىن مويىنداعان.
– ەندى «التىن تاباقتاعى جىلان» پەساسىن الىپ قارايىقشى. باستى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى ورمانشى بىلاي دەپ مۇڭ شاعادى: ۇمىتسىزدەر-اي, جۇمىرتقا باسىپ جاتقان دۋاداقتى اتادى. ءالى اياقتانباعان كيىكتى اتادى, تابيعاتتى شاشتان سۇيرەپ سابايدى. سەرۋەندەپ كەپ وتىرعان جەرىن ويرانداپ كەتەدى. سىندىرادى, قيراتادى, ورتەيدى. ەرتەڭ جەردىڭ كەرەگى جوق سياقتى. ايعا كوشە مە سوندا؟ – دەپ بارماق شاينايدى.
سول ورمانشى:
– قازىر ۇلكەن قالالاردا قىزدار قالتاقتاعان شالعا تيەدى, جاس جىگىت قاۋساعان كەمپىرگە عاشىق بولادى, مەنىڭ ەستۋىمشە, عالىمدار, ۇستازدار تۇسكە دەيىن عانا اقىل ايتادى ەكەن. تۇستەن كەيىن كىتابىن قۇشاقتاعان بويى كادىمگى قۇدىققا جۇگىرگەن قوي سياقتى مەيرامحاناعا قاپتايتىن كورىنەدى قىز بەن جىگىت. سودان قاقالا تۇتىنگە كومىلىپ, كومەيگە اراق قۇياتىن وقۋ باستالادى. سىلقىلداي ك ۇلىپ, بىلقىلداي بيلەپ ءجۇرىپ اقىرىندا قىپ-قىزىل توبەلەس, الدى پوليتسياعا ءتۇسىپ, ارتى اراققا قۇلاپ, بۇل وقۋ تاڭ اتا تارايدى ەكەن, – دەپ كىجىنەدى.
وسىنداعى ۇلتتىق سالت-سانا, ادەت-عۇرىپ, ءان-كۇيىمىزدى دارىپتەۋ, تابيعاتتى ايالاپ, ەكولوگيالىق تازالىقتى ساقتاۋ, جاستاردى يماندىلىققا, ازاماتتىققا تاربيەلەۋ, انا ءتىلىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرىپ, قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ – ءبارى-ءبارى ءدال قازىرگى كۇن تارتىبىندەگى وتكىر ماسەلەلەر ەمەس پە؟ س.ادامبەكوۆتىڭ وزەكتى شىعارمالارى الەۋمەتتىك, تاربيەلىك ءمانىن ءالى دە جويعان جوق. جۇمىرتقا باسىپ جاتقان دۋاداقتى, ءالى اياقتانباعان كيىكتى اتاتىندار ءالى دە جەتكىلىكتى. بۇعان كۇنى بۇگىنگى «كيىك سانى كوبەيىپ كەتتى, سونىڭ 800 مىڭىن اتىپ الايىق» دەگەن اقىرىن ويلاماعان بايلام دا ناقتى مىسال. ال سەرۋەندەپ كەلىپ وتىرعان جەرىن ويرانداپ كەتەتىندەر ءالى دە بارشىلىق. قىزداردىڭ قىلتىڭ-سىلتىڭى, جىگىتتەردىڭ جەلىكپەلەرى ءالى دە ءورشىپ تۇر. وسىلاردى ساتيرا تىلىمەن سىناپ, جاستاردى جامان ادەتتەردەن تىيۋ – ءدال قازىرگى كەزەك كۇتتىرمەس مىندەت. ال ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەر ءالى دە «تۇك جوق» دەپ اۋىزدارىن قۋ شوپپەن سۇرتۋدەن ارىگە بارار ەمەس. انا ءبىر جىلى رايىمبەك سەيتمەتوۆ ۆ.گوگولدىڭ «رەۆيزورىن» قازاقى ۇعىمعا ساي ساحنالادى. كەرەمەت شىقتى. مۇندا ورىستىڭ سالت-داستۇرلەرى, ادەت-داعدىسى مۇلدەم جوق. كومەديانى قازاق اۆتورى جازعان با دەرسىز. ارينە, مۇنى جاساعان كورنەكتى رەجيسسەر رايىمبەك اعا ەدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, سادىقبەك اعانىڭ كوممۋنيستىك يدەيا تۇسىندا جازعان دۇنيەلەرى بۇگىنگى كۇنمەن قابىسپاي جاتسا, رايىمبەك اعا سياقتى نەگە تۇزەپ, كۇزەپ وتىرماسقا!
دراماتۋرگتىڭ «اقىرزامان اڭىزى» اتتى ءبىر اكتىلى كومەدياسى دا بۇگىنگى كۇننىڭ وتكىر ماسەلەلەرىن قاۋزايدى. قازىر سىبايلاس جەمقورلىق, پاراقورلىق, الارماندىق ءورشىپ تۇرعان زاماندا ساتيرانىڭ ماڭىزى مەيلىنشە ارتىپ وتىر.
سايىپقىران ساتيريك سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ بيىل 100 جىلدىعى. وسى مەرەيتوي قارساڭىندا شىمكەنتتەگى ساتيرا جانە ءازىل-وسپاق تەاترىنا سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ ەسىمىن بەرسەك دەگەن تىلەگىمىز ءالى دە ورىندالماي كەلەدى. ۇكىمەت باس-كوز بولىپ, ساتيريك سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ كوپتومدىعىن, تىم قۇرىعاندا «اتىلعان قىز تۋرالى اڭىز» رومانىن كوپ تارالىممەن قايتا باستىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولماس پا؟
جوعارىدا ايتىلعان كومەديالاردى قايتا ساحنالاپ, كورەرمەندەرگە ۇسىنسا, بۇدان ۇتپاساق, ۇتىلماس ەدىك-اۋ. ويتكەنى بۇگىنگى قوعامعا وتكىر دە اششى, ۋىتتى سىن ءالى دە كەرەك.
سوندىقتان كۇلكىنىڭ كۇمىس كۇمبەزىن تات باسپاۋى كەرەك!
كۇلكى كۇمبەزى جارقىراعان سايىن ارام, قارا نيەتتىلەر قالتىراي باستايدى. بۇگىنگى قوعام دا سونى كۇتىپ وتىر.
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى