قوزعالىپ, ول ناقتى مىسالدارمەن العا تارتىلدى
تاياۋدا تالدىقورعاندا مادەنيەت مينيسترلىگى تىل كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ونوماستيكا جانە تاريحي ءداستۇرلى اتاۋلار» اتتى رەسپۋبليكالىق دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
وندا الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك مۇقانوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز الىپ: «وڭىرىمىزدە تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ مەن جۇيەلەۋ, جەر-سۋ جانە باسقا دا ونوماستيكا نىساندارىنىڭ اتاۋلارىن فونەتيكالىق, تاڭبالىق جانە لەكسيكالىق قاعيداتتارعا سايكەستەندىرۋ شارالارى تۇراقتى اتقارىلىپ كەلەدى.ناقتىلاي تۇسسەك, «جاڭارعان جەتىسۋ اتاۋلارى», «وبلىستاعى ونوماستيكانى وڭالتۋ» اتتى انىقتامالىقتار شىعارىلدى. ال «وبلىس ونوماستيكاسى» اتتى كولەمدى جيناقتا اكىمشىلىك بىرلىكتەر, ەلدى مەكەندەر جانە كوشە اتاۋلارىنىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جازىلۋ ۇلگىلەرى, توپونيمدەردىڭ تۇسىندىرمەلەرى تەگىس كورسەتىلىپ بەرىلدى. اتاۋلار, ياعني قازاق توپونيمدەرىنىڭ بارلىعى اتا-بابانىڭ الەۋمەتتىك ومىرىنەن, حالقىمىزدىڭ رۋحاني ورەسى مەن فيلوسوفياسىنان تىكەلەي حابار بەرەدى. دەگەنمەن, ونوماستيكانىڭ ءالى شەشىمى تابىلماعان ماسەلەلەرى بار. قازىرگى ۋاقىتتا ءتىل ساياساتىنىڭ جەتەكشى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تەك عىلىمي-تاجىريبەلىك, مادەني-تاريحي عانا ەمەس, سونداي-اق ۇلكەن قوعامدىق-ساياسي ماڭىزعا يە بولىپ وتىر», – دەدى.
كەلەسى كەزەكتە مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى جاناي وماروۆ مىنبەگە كوتەرىلىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋ, قازىرگى ونوماستيكا سالاسى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارىپ, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنىپ, رەسپۋبليكامىزداعى ەلدى مەكەندەر اتاۋلارىنىڭ 40%-دان استامى ورىس تىلىندە ەكەنىن اشىق ايتتى. ارينە, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار قاتارىندا مادەنيەت نىساندارىنا كىسى ەسىمدەرىن بەرۋگە شەكتەۋ قويۋ كەرەكتىگى ءجونىندە وتكىر وي, قۇندى پىكىرىن ۇسىندى. ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى ادىلبەك الپىسباي ءسوز الىپ, «1991 جىلدان بەرى رەسپۋبليكادا 5 وبلىستىڭ, 13 قالانىڭ, 54 اۋداننىڭ, 7 قالالىق اۋداننىڭ, 119 تەمىرجول ستانساسىنىڭ اتى اۋىستىرىلدى. سونىمەن قاتار, 6 وبلىستىڭ, 12 قالانىڭ, 14 اۋداننىڭ, 76 تەمىرجول ستانساسىنىڭ, 40-تان استام ەلدى مەكەن اتاۋلارىنىڭ ورىس تىلىندەگى ترانسكريپتسياسى ناقتىلاندى. رەسپۋبليكا بويىنشا 1221 ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى وزگەرتىلدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەستىك داۋىردەن قالىپ قويعان اتاۋلاردىڭ دا كوپ ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر. وسى ساناتقا جاتاتىن ەلىمىزدە تەك كوشەلەردىڭ ءوزى 12 424 بولسا, ودان باسقا 103 داڭعىل, 283 تۇيىق كوشە, 113 تەمىرجول ستانسالارى, اۋەجايلار مەن پورتتار, 143 الەۋمەتتىك-مادەني نىسان, 17 پارك, 335 مەكتەپ, 13 كوپىر, 100 ىقشام اۋدان مەن 459 ايالدامالار بار. ال 1579 اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر اتاۋ بەرۋ نەمەسە قايتا اتاۋدى قاجەت ەتەدى», – دەدى.
نەگىزى, ونوماستيكالىق ماسەلەلەرگە وراي ناقتى ۇسىنىستار ءتۇسىرىپ, تالقىلاپ, ساراپتاۋدى ماقسات ەتكەن بۇل دوڭگەلەك ۇستەلگە ءتىل ماماندارى مەن عالىمدار, اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, باسقارما باسشىلارى قاتىستى. ەكى كۇنگە سوزىلعان باسقوسۋدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر مولىنان بولدى. سونىڭ ءبىرىن عانا ايتساق, يدەولوگياسى ەسكىرگەن اتاۋلار جايى. ول دەگەنىمىز, الماتى وبلىسى اۋماعىندا جوڭعار الاتاۋى دەگەن تاۋ بار. وسى تاۋدىڭ اتاۋىنا زەيىن قويساق, بۇگىندە جوڭعار دەگەن حالىق مۇلدەم جوق, بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, تاريحنامادا «اقتابان-شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» دەپ اتالعان زاماندا جوڭعار شاپقىنشىلارى قازاق جەرىن باسىپ الىپ, ءوز وزبىرلىقتارىن جۇرگىزىپ, ءبۇتىن ءبىر تاۋعا جوڭعار الاتاۋى دەپ ات قويعانى ءمالىم. مۇنى يدەولوگياسى ەسكىرگەن اتاۋ دەپ ايتۋعا نەگىز جەتكىلىكتى. ال بۇل تاۋدىڭ كونە زاماننان بەرگى اتى جەتىسۋ الاتاۋى بولىپ سانالادى. ول تۋرالى تاريحي جازبالار بارشىلىق. تىزبەلەي بەرسەك مۇنداي مىسالداردى تەك الماتى وبلىسى اۋماعىنان عانا ەمەس, رەسپۋبليكا كولەمىنەن كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارى مەن قالالارىنان كەلىپ ەكى كۇندە ونوماستيكالىق ماسەلەلەردى تالقىلاپ, پىكىر الماسىپ, وزىندىك ويلارىن ورتاعا سالعان عالىمداردى قاشاندا قوناقجايلىلىقتان تايمايتىن جەتىسۋلىقتار تالدىقورعان قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلدارعا اپارىپ جانە وبلىس ورتالىعىنداعى كورنەكتى جەرلەردى كورسەتىپ ارالاتتى.
قورىتا ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ونوماستيكا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى 2013 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا كۇشىنە ەنگەنى ءمالىم. بۇل كۇنى وسى زاڭناما تالابىنا سايكەس جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتۋ جانە ءبىر ادامنىڭ اتىن بىرنەشە اۋىلعا, كوشەگە بەرۋگە بولمايتىنى دا ورتاعا سالىنىپ, تالقىلاندى.
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.