قۇرمەت پەن تاعىلىمعا جۇگىنەيىك

 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى

«وتكەننىڭ وكىنىشىن ايتقاندا, ەلدىڭ ەڭسەسىن ەزە تۇسەتىندەي ەتىپ ەمەس, تاريحتان تاعىلىم الىپ, كەمشىلىكتەردەن بەزە تۇسەتىندەي ەتىپ ايتۋ كەرەك».

نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

تاعدىر بار!.. سول تالايلى دا تالاۋلى تاس تاعدىرىنىڭ الدىندا ادام بالاسىنىڭ كەي جاعدايدا دارمەنسىز بولارى جانە تاعى دا سول جاز­مىش­ق­ا كونىپ كۇي كەشەتىنى دە بار. ادامزاتتىڭ جيىرماسىنشى عاسىرىنىڭ تالاي ءبىر تاۋقىمەتتەرى مەن قاسىرەتتەرىنە ءبىز قانشالىقتى ءادىل باعا بەرەمىز دەپ ارەكەتتەنگەنىمىزبەن, سول وي مەن نيەتىمىز قانشالىقتى اقتالادى؟ سوندىقتان  وتكەنىمىزگە باعا بەرەر تۇستا ەڭ اۋەلى كەڭەستىك جۇيەنى  سول كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن ميلليونداعان ادامداردىڭ, ال كوممۋنيستىك يدەولوگيانى, ءتىپتى, تۇتاس ءبىر ادامزاتتىڭ تاعدىرى بولدى دەپ قابىلداعانىمىز ابزال. «تاعدىرىڭنان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ», – دەگەن قاعيداعا باس ۇرار بولساق, ەندەشە كەشەگى كەڭەستىك قوعام دا قاشىپ قۇتىلا الماعان ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز ەدى. مىنە, سول تاعدىرىمىزبەن بىرگە ءورىلىپ بىتكەن وتكەن ءداۋىر مەن كەلمەسكە كەتكەن كەزەڭدەر ادامزاتتىڭ وزىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان كونە تاريحىنىڭ قويناۋى مەن قوينىنا ءۇنسىز بۇعىپ, باتىپ بارا جاتقان تۇستا, كەشەگى كەڭەس وداعى تاريحىنىڭ قارالى دا قاسىرەتتى, ءتىپتى, قىلمىستى بەتتەرىن قايتا  ءبىر اقتارا وتىرىپ, قايتا ءبىر وي سارابىنان وتكىزە  وتىرىپ, قازىر سونىڭ بارىنە  باعا بەرۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى كىنالىلەردى جاپپاي ىزدەستىرىپ, ءوزىمىز دە سان ءتۇرلى تياناقسىز پىكىرلەردىڭ جەتەگىندە كەتىپ جاتقانىمىز تاعى بار. اركىمنىڭ ىزدەگەنى ءبىر شىندىق! الايدا, شىرقىراپ تۇرعان مىنا ءبىر شىندىق تا بار! بىرەۋلەر سول كەڭەس ۇكىمەتى مەن كەڭەستىك جۇيە ساياساتىنىڭ سويىلىنان قانسىراپ تا قالدى, اجال دا قۇشىپ جاتتى, ازاپ تا تارتتى. ال, ەندى بىرەۋلەر سول كەڭەس ۇكىمەتىنەن وزدەرىنىڭ باقىتتارىن دا تاپپادى ما؟ جانە سولاي بولمادى دەپ  كىم ايتا الار؟ مىنە, وسى ارادا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ: «وتكەننىڭ وكىنىشىن ايتقاندا, ەلدىڭ ەڭسەسىن ەزە تۇسەتىندەي ەتىپ ەمەس, تاريحتان تاعىلىم الىپ, كەمشىلىكتەردەن بەزە تۇسەتىندەي ەتىپ ايتۋ كەرەك», دەگەن جانە «وتكەندى تانۋ, تاريحتى پايىمداپ, وعان ءادىل باعا بەرۋ – ۇلكەن پاراساتتىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى», دەگەن وي-پىكىرىن ەسكەرۋدى اينالاداعى بۇگىنگى احۋال العا تارتقانداي. مىنە, ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ اۋلاسىندا وستىك, اۋاسىن جۇتىپ, نانىن جەپ, سۋىن ءىشىپ, كۇنىمىزدى كورىپ, بۇگىنگە جەتكەن شاعىمىزدا قازىر سول وتكەن كەزەڭنىڭ ورنى تولماس قاسىرەتى – سان مىڭداعان حالقىمىز تارتقان اشارشىلىق ناۋبەتىنە باعا بەرۋگە ارەكەتتەنىپ-اق جاتىرمىز. ارينە, وتە ورىندى! حالقىمىز تارتقان وسى ءبىر اشارشىلىق قاسىرەتىنىڭ تاۋقىمەتى بۇگىن ءبىزدىڭ دە, ەرتەڭگى كۇنى كەلەر ۇرپاقتىڭ دا ءاردايىم جانىن اۋىرتىپ, جۇرەكتەرىن سىزداتىپ تۇراتىنى  ايقىن. ارينە, سول سىزداعان جان-جۇرەگىمىزبەن شىرىلداپ, وزەك جالعاۋعا جارارلىق ءنار تابا الماي اشتىقتان بۇراتىلىپ ولگەن, اشتىقتان ەسى كەتىپ, اجال تىرناعىنان شۇبىرا قاشىپ, سۇيەكتەرى اق سوڭكە بولىپ قازاق دالاسىندا شاشىلىپ قالعان سول بەيباق جانداردىڭ الدىنداعى پارىزىمىز بەن قارىزىمىزدىڭ وتەۋى ءۇشىن دە وتكەنىمىزگە ۇڭىلگەنىمىز  دۇرىس. الايدا, حالقىمىزدىڭ سول ناۋبەتىنىڭ, كوز جاسى مەن ۇزىلگەن ءومىرىنىڭ, تارتقان ازابىنىڭ ەسەبى مەن كەتكەن ەسەسىن ەندى كەلىپ كىمنىڭ موينىنا اپارىپ جۇكتەرسىڭ؟ كىمدى ايىپتارسىڭ؟ كىمدى جازعىرارسىڭ؟ كىمدى سوگەرسىڭ؟ ارينە, وسى ارادا ايىپتى دا, جازىقتى بولىپ كەڭەس وداعى, ونىڭ سول كەزدەگى «كوسەمى» ستالين مەن قازاقستاندا «كىشى وكتيابر» جاساۋعا ارەكەتتەنگەن گولوششەكيننىڭ سانادا تۇرارى  بار. ءسوز جوق, كەڭەستىك جۇيەنىڭ دە, ستالين مەن گولوششەكيننىڭ دە قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشتىق ءۇشىن ايىبى مەن جازىقتارىن تاريح قاي تۇستان بولسىن ءاردايىم ءوزىنىڭ زار قارعىسىمەن قايتالاپ ايتىپ تۇراتىن بولادى. ەندى كەلىپ, سول اشارشىلىق جىلدارى قۇربان بولدى دەيتىن ەكى جارىم ميلليون حالقىمىزدىڭ قيىلعان ءومىرى مەن تارتقان ازابىنىڭ ەسەسىن سۇرايتىن جانە ايىپتارىن مويىندارىنا سالىپ بەرە قوياتىنداي كەڭەس وداعى دا, ونىڭ ساياساتى دا جوق, نە ستالين, نە گولوششەكين دە ءتىرى ەمەس. ءوز تاعدىرلارىنىڭ تار قاۋىزىنا قۋىرىلىپ, بۇلار دا جەر بەتىنەن جوق بولدى. بىراق ادامزات ساناسىندا بۇلار جاساعان ز ۇلىمدىق پەن قاسىرەت قالدى قان جىلاپ. وتكەندى ەسكە الساق, ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدىڭ سىزدايتىندىعى دا سونان بولار بالكىم؟! وسى ءبىر تۇستا اشارشىلىق ناۋبەتىن ساياساتتاندىرۋدىڭ, بولماسا وعان ساياسي ءمان بەرۋدىڭ ءوزى «وسپەس ۇرپاق قانا ونبەس داۋ قۋار», دەگەن حالقىمىزدىڭ ءبىر دانالىعىنا ەرىكسىز اكەلىپ جۇگىنۋگە ماجۇبىرلەيدى. ءبىز «قازاقستانداعى اشارشىلىق كەڭەس وداعىنىڭ قازاق حالقىنا جاساعان گەنوتسيدى» دەگەندى ايتار بولساق, سول اشتىقتىڭ زاردابىن جالعىز قازاقتار عانا تارتتى ما, وزگە حالىقتار دا بىرگە قىرىلعان جوق پا؟ ءتىپتى كەڭەس وداعى دەگەنىمىز, ءوزىمىز بولماپ پا ەدىك؟! سوندا بۇل ءوزىمىزدى ءوزىمىز ايىپتاۋمەن بىردەي ارەكەت بولىپ شىقپاس پا ەكەن؟ وسى ارادا ءبىز كەڭەس وداعىن, ونىڭ ساياساتىن, بولماسا ستالين مەن گولوششەكين سياقتى ز ۇلىمداردىڭ قىلمىستارىن اقتاپ تا, جاقتاپ تا وتىرعان جوقپىز. كىنالىنى ىزدەيمىز دەپ ءجۇرىپ, سول اشتىقتىڭ قاسىرەتىن ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ وزىنەن ەشبىر كەم تارتپاعان «وزگە حالىقتاردىڭ ايىبى», دەگەن سىڭارجاق ءارى ۇشقارى ءبىر پىكىرگە ۇرىنىپ جۇرمەيىك! جانە دە كىنالىنى ىزدەيمىز دەپ ءجۇرىپ ەل تىنىشتىعىنىڭ شىرقىن بۇزىپ الىپ جۇرمەيىك دەگەن وي تاستاۋدى پارىزىمىز دەپ بىلدىك. ويتكەنى, بارشامىز ءبىرتۇتاس كەڭەس ەلى بولىپ بىرگە ءومىر سۇرگەننەن كەيىن, بارشامىزدىڭ ءبىرتۇتاس تاعدىرىمىز بولدى. ال,تاعدىردى جازعىرماس, كىنالاماس بولار! ءبىز بۇل ناۋبەتكە بۇگىنگى كۇننىڭ ساياساتى جانە دە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ بۇگىنگى مۇددە­سى تۇرعىسىنان قاراۋعا ءتيىستىمىز. ال, ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ بار مۇددەسى ەل تىنىشتىعى مەن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ءوزارا تۇسىنىستىگىنە كەلىپ ساياتىنى بار. بۇل ناۋبەتكە بىلدىرەر  نارازىلىعىمىز بەن قارسىلىعىمىزدى جانە  تاعار ايىبىمىزدى وركەنى وسكەن تاۋەلسىز ەل ورەسىنىڭ بۇگىنگى تۇعىرلى بيىگىندە تۇرىپ ايتۋعا ءتيىستىمىز. وسى ارادا كەكشىلدىگىمىزدەن كەڭدىگى­مىز, ءوشتى­گىمىزدەن ومىرشەڭدىگىمىز, جازعىر­عىش­تى­عىمىزدان جايساڭدىعىمىز, ايىپ تاققىشتىعىمىزدان اقىل مەن ايبىنىمىز بيىك تۇرۋى كەرەك سياقتى. وسى ارادا ەندىگى ۇرپاق ءبىز دە, جەر بەتىنە بىزدەن كەيىن كەلەر ۇرپاق تا بۇل اشارشىلىق ناۋبەتىن حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولىنداعى ۇزىلگەن ومىرلەرى مەن تارتقان تاۋقىمەتتەرى دەپ قاراستىرا بىلگەندەرى ابزال. ءبىز ءۇشىن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك وزىنەن ءوزى وڭايلىقپەن كەلە  سالعان جوق. ءبىز بۇگىنگى تاۋەلسىزدىككە وسىلاي اشىعىپ-اپتىعىپ, بۇدان دا وزگە قاسىرەتتەر مەن ناۋبەتتەردى  نەبىر ادىلەتسىزدىكتەر مەن جونسىزدىكتەردى باس­تان كەشىپ جەتكەن ەلمىز. بۇل اراداعى ەندىگى ساياساتتىڭ  باعىتى دا, اۋەنى دە وسىعان سايۋى كەرەك دەپ سانايمىز. بۇل ارادا تاعى دا ءبىر عانا ۇستانار باستى ءبىر ساياسات بار! ول ەلباسى ايتىپ جۇرگەن جانە دە وتكەنىمىزدى ماڭگى ۇمىتتىرمايتىنداي حالقىمىزدىڭ جادىنا سانا داۋىلپازىن بەرىك ورنىقتىرۋعا ءتيىستىمىز. سونىڭ تالايعى ءبىر ونەگەسىن ەلباسى كورسەتىپ تە كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باس­تاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ نۇس­قاۋىمەن دە, اقىل-كەڭەسىمەن دە, قاۋلى قارار­لارى, جارلىقتارىمەن دە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ, قازاق تاريحىنىڭ نەبىر اقتاڭداق بەتتەرىن اشىپ, ولارمەن بۇگىنگى ۇرپاقتى تانىستىرۋ جانە دە ەستە قالدىرۋدىڭ بۇرىن ايتپاق تۇگىلى, اۋىزعا الۋدىڭ ءوزى ارمان بولىپ كەلگەن قىرۋار شارالارى جاسالدى, ءالى دە جاسالىپ جاتىر. اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالىپ ورناتىلعان استانا ەسكەرتكىشى ءبىزدىڭ سول ناۋبەت قۇرباندارىنا كورسەتكەن قۇرمەتىمىز ءارى سول ناۋبەت بارلىق ءداۋىر ۇرپاقتارىنىڭ ماڭگى جادىندا تۇرادى دەگەن ساياسي باعامىز دا وسى بولسا كەرەك-ءتى! ءبىز سول اشارشىلىق قاسىرەتىن ەستە ۇستاۋ مەن ەسكەرتكىشتەر ارقىلى عانا ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلاسار عاسىرلار مەن داۋىرلەر جادىنان ماڭگى شىعارماسىمىز دا انىق. سونان كەيىن بارىپ, ءوز ءداۋىرى مەن ءوز كەزەڭىنىڭ سايا­ساتىنا سەنىپ, ءداۋىرىنىڭ ۇستانىم-يدەالى ءۇشىن باسىن وققا بايلاپ, وت تا كەشىپ, اجال قۇشقان ءبىر ءداۋىردىڭ ۇرپاقتارى مەن جازىقسىز جاندارىنىڭ اشتىقتان قىرىلۋىنىڭ سەبەبى مەن سالدارىن زەردەلەۋگە كوبىرەك دەن قويالىق. سودان تۇجىرىم  جاسايىق جانە سول تۇجىرىم ارقىلى وي دا تۇيەيىك. ول وي كەڭەستىك جۇيەنىڭ ءوز حالقىنا قاسىرەت اكەلگەن قاتەلىكتەرى مەن جونسىزدىكتەرىنە ەندى ءبىز جول بەرىپ المايىق دەگەن نيەتتەگى بۇگىنگى ساياساتتىڭ امالى مەن شاراسىنا بارىپ ويىسىپ-تۇيىسسە كەرەك. ءبىزدىڭ تۇيسىك وسىنى ايتادى. ءبىز بۇل ارادا ەلباسىنىڭ قازاقستاندى مەكەندەپ وتىرعان بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ەركىندىگى مەن تەڭدىگىن, بىرلىگى مەن ىنتىماعىن, دوستىعى مەن نيەت ورتاقتاس­تىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ساياساتى وتكەننىڭ وكىنىشىن قايتالاماۋعا ءارى  سول جۇيەنىڭ قاسىرەتىنە قايرا ۇرىندىرماۋعا باعىتتالعان باياندى ساياسات دەپ قارايمىز. سول باعىتتان اينىماۋعا دا ءتيىستىمىز. وتكەنگە سالاۋات ايتا وتىرىپ, بۇگىنگى تىرشىلىكتىڭ تۇندىگىنەن كەلەر كۇندەر مەن باياندى بولاشاققا كوز تىگەيىك. اشارشىلىق تاۋقىمەتىنىڭ  تاعىلىمى بارشامىزدى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ۇلى مۇراتتارى مەن ەلباسى العا قويىپ وتىرعان ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ ورەلى دە ءورىستى مىندەتتەرىنە قىزمەت ەتۋگە تاس ءتۇيىن بولىپ جۇمىلا تۇسۋگە باستايدى. اشارشىلىقتىڭ ەندىگى ءبىر تاعىلىمى – ادام بالاسى ءومىرىنىڭ وتە نازىك ەكەندىگىن, ءتىپتى, ونىڭ نازىكتىگى سونشالىقتى, سول وزەكتى ءومىردىڭ ءوزى ءبىر ءۇزىم نانعا بايلانىپ تۇرعان­دىعىن اڭداتقانداي. اشارشىلىقتىڭ ەندىگى ءبىر تاعىلىمى – جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ ادامزاتى وزىنە ءبىر-اق رەت بەرىلەر ءوز ءومىرىنىڭ باعاسى مەن قادىر-قاسيەتىن تەرەڭىرەك تاني تۇسۋلەرى ارقىلى ءبىرىن-ءبىرى ساقتاۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەرى مەن ۇلى اباي حاكىمنىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ دانالىعىندا سياقتى. وسىنى العا تارتا وتىرىپ, ءبىز دە سول قۇرمەت پەن ۇلاعاتتى تاعىلىمعا جۇگىنگەنىمىز ابزال بولار ەدى دەگەندى ايتقاندى ءوز پارىزىمىز سانادىق. جابال ەرعاليەۆ, جازۋشى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى. استانا.