الەۋمەتتىك جەلىدە «قاراجورعا» قازاق ءبيى ەمەس» دەگەن تەرىس داقپىرت تاراپ ءجۇر. ايتۋشىنىڭ ءۋاجى: «موڭعول بيىنە ۇقسايدى ەكەن», «ورىس-اعىلشىن عالىمدارى ول تۋرالى ەشتەڭە ايتپاپتى», ء«بيدىڭ ۇلگى, قۇرىلىمى دا قازاققا كەلمەيدى...».
قازىر الەۋمەتتىك جەلى اۋمەسەر ويلارعا جاقسى الاڭ بولدى. بىرەۋ الاڭعا تاس لاقتىرادى, بىرەۋ تەزەك لاقتىرادى. شاماسى, اركىم وزىندە بارىن بازارلايدى. جاقسى ويدىڭ ءىنجۋى دە, ءىرىڭى دە ىشتەن شىعادى. مي-جۇيكە ارقىلى بۇيرىق الاتىن ەت جۇرەك وزىندە بار ءامىردى ورىنداماۋعا دارمەنسىز. ول پەرىشتە سىبىرى ما, الدە مالعۇن ويدىڭ تۇرتپەگى مە, ونى ايىرمايتىندار كوپ. ءسويتىپ, اۋىزعا نە كەلسە, سونى كۇيسەيدى. جاي عانا كۇيسەپ قويمايدى, ساسىق دەمى بارشا تىرلىك ورتاق تىنىس الاتىن تازا اۋانى بىلعايدى, تەزەگى جاندىلار جۇرەتىن ىزگى جولدارعا شاشىرايدى. بىلعاۋ وڭاي, بىلعانۋ وڭاي, تازارۋ, تازارتۋ قيىن. سوندىقتان دا قازاق: «جاقسىلىق اعاش باسىندا, جاماندىق اياق استىندا» دەگەندى ناقىل ەتكەن.
قوش, ءسويتىپ, سوزىمىزگە تۇزدىق بولىپ وتىرعان «قاراجورعاعا» قايىرىلايىق.
ەڭ اۋەلى تاريحىمىزدىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە ەكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك.
كوممۋنيزم, سوتسياليزم سىندى ەلەستەردى قۋعان سوڭعى عاسىرلار مادەني بەلگىلەرىمىزدى ءۇش ءالىپبي نەگىزىندە قاراستىردى: اراب, لاتىن جانە كيريلل. وعان قاجەتتى عىلىمدىق ايعاقتى ورىس, اعىلشىنداردان عانا ىزدەدىك. ءسويتىپ, تۇمان اراسىندا ەسەيگەن تۇلدىر ويلىلار, ەلەكتر توعى ارقىلى ومىرگە كەلگەن بالاپاندار كوبەيدى. جاي كوبەيگەن جوق, ءوستى, «وركەندەدى», ءوز ءپالساپاسىن شىندىققا بالادى.
الايدا وزىق ويلى ادامزات مادەنيەتى ءوز ارناسىن تابۋدان الشاقتامادى. تاستار سويلەدى, تابىتتار «باس كوتەردى», تاريح ءوز بايانىنا كوشە باستادى. تۇركى حالىقتارىنىڭ جازبا مادەنيەت تاريحى ەرتە زامانداردان باستاۋ الاتىندىعى ايقىندالدى. ءبىز بىلمەيتىن جۇمباق دۇنيە تىلگە كەلدى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە ءالىپبي شەكەسى كورىندى. سونىڭ ىشىندە كونە تۇرىكتەر وزدەرىنىڭ ءتولتۋما جازۋىن «تۇرىك بىتىك» دەپ اتادى. كونە تۇرىك بىتىگى بۇگىنگى تۇركى تەكتەس ەتنوستاردىڭ بايىرعى رۋحاني مادەنيەتىنىڭ كۋاسى ءارى ورتاق ميراسىنىڭ ءبىرى ەدى. سول تىلمەن, جازۋمەن ەل باسقارۋدىڭ ەرەجەسىن جاساپ, ونى وزدەرىنىڭ اكىمشىلىك, ديپلوماتيالىق, رۋحاني, ءدىني قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن پايدالانعانى, وزىندىك وي-ءورىسى, الەمى, مادەنيەتى بولعانى, سول ارقىلى جالپاق جۇرتقا جارلىق جۇرگىزگەنى ماعلۇم بولدى.
ادامزاتتىڭ العاشقى باسىپ وتكەن جولدارىنداي ءبىزدىڭ بابالارىمىز دا وزىنە بەيمالىم الەمدى قاسيەتتى, كيەلى ساناۋ ۇعىمىنان اجىراي المادى. ەجەلگى ادامداردىڭ ءدىني كوزقاراستارى مەن سەنىمدەرى تابيعات پەن اتا-بابا ارۋاعىنا تابىنۋ, تىلسىم الەممەن بايلانىسۋ سىندى سان تۇردە بەينەلەندى. ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرىندە جازىلعان كونە تۇركىلەردىڭ دۇنيەتانىمدىق ۇعىمى بويىنشا, «الدىمەن جوعارىدا كوك اسپان, تومەندە قارا جەر, ولاردىڭ ورتاسىندا تۇركىلەر پايدا بولدى». تۇركىلەر ءتاڭىرىن بارىنەن بيىك قويدى, تاڭىرلىك سانا ۇستەمدىك الدى. قازىر دە بىزدە سارقىنشاعى بار.
سونداي ءدىني عۇرىپتىق بەلگىلەردىڭ بىزگە جەتكەن كورنەكتى ۇلگىسى – باقسىلىق ءداستۇر. تۇركى-موڭعول حالىقتارىنىڭ رۋحاني تاريحىندا ماڭىزدى ورىن الاتىن باقسىلىق ءداستۇردىڭ تامىرى تەرەڭ, تاريحى ۇزاق.
باقسىلىق ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنە بايلانىستى الكەي مارعۇلان تاستاعى سۋرەتتەردى زەرتتەۋ بارىسىندا: «ورتالىق قازاقستانداعى ءبىر گراۆيۋرا ەرەكشە قىزىقتى. وندا كۋلتتىك ستسەنا – قۇرباندىققا شالىنار جىلقىلاردىڭ الدىندا ريتۋالدى بي بيلەپ جۇرگەن باقسى, اسپان قۇدايلارىنىڭ بەينەلەرى جانە بيلەپ جۇرگەن ادامدار سالىنعان. بۇل كورىنىس ورتالىق قازاقستان وڭىرىندە باقسىلىق ءداستۇردىڭ ەجەلگى داۋىرلەردەن بەرى كەلە جاتقانىن كورسەتەدى جانە تاستاعى بۇل سۋرەتتەر مادەنيەتىمىزدىڭ ەڭ قۇندى مۇرالارىنىڭ بىرىنە جاتادى» دەگەن ەدى.
قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى دامۋ بارىسى, رۋحاني وزەكتەستىگى سوناۋ عاسىرلاردان باستاۋ الىپ, مادەني جانە رۋحاني جاقتان عۇرىپتىق سالتتار بىرىزدىلىكپەن جالعاستى.
قىتايداعى قازاق عالىمى ياسىن قۇمار ۇلى ءوز ەڭبەكتەرىندە شامان باقسىلارىنىڭ باسىنا ۇكى تاعىپ, دەنەلەرىنە ءتۇرلى شاشاقتى كيىم كيىپ, بيگە باسقان كورىنىستەرى ازيانىڭ تەرىستىگىندەگى جارتاس سۋرەتتەرىندە كوپ جولىعاتىندىعىن, بۇل سۋرەتتەردىڭ بۇگىنگى قازاقستاننىڭ اۋماعىنان دا تابىلاتىندىعىن جازعان ەدى. عالىمنىڭ پايىمىنشا بايانجۇرەك جارتاس سۋرەتتەرى مەن شىنجاڭنىڭ بارداقۇل جارتاس سۋرەتتەرىندەگى وسىنداي شاماندىق بەينەلەر وسىدان 3500 جىلدىڭ (ب.ز.ب. 2000-1500 ج) ارعى جاعىنداعى تۋىندى دەپ باعالانعان. وسىنداي جارتاس سۋرەتتەرىندە بەينەلەنگەن باقسى وبرازدارى تەك باقسىلىق كيىم كيىپ, جىن شاقىرۋمەن عانا تىنباستان, ولار دابىلىن سوعىپ نەمەسە باسقا كۇي اسپاپتارىن شەرتىپ, بي بيلەپ تۇرعانىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىنە, بۇدان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ءان-كۇيىنىڭ, ادەبيەتى مەن بي تاريحىنىڭ سوناۋ الىستا جاتقاندىعىن ۇعامىز.
جارتاستاعى بيلەپ تۇرعان ادام بەينەسى حاقىندا قىتاي عالىمى سۋ بيحاي دا ءوز ەڭبەكتەرىندە اتاپ وتەدى. شىنجاڭنىڭ قۇتىبي اۋدانىنداعى قىزىلقىساڭداعى بي بيلەپ تۇرعان ادام سۋرەتتەرىنە توقتالادى.
زەرتتەۋشىلەر قىتاي اۋماعىنداعى التاي قالاسىنداعى جارتاس سۋرەتتەرى ىشىندە دولاتىداعى جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ ءبىرشاما كورنەكتى ەكەنىن, وندا – ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ, بۇعى, اربا جانە ادامداردىڭ اڭ اۋلاعان, مال باققان, بي بيلەگەن كورىنىستەرى مەن ءتۇرلى تاڭبا بەلگىلەرى تۇسىرىلگەنىن تىلگە تيەك ەتەدى.
جارتاستىق ايعاقتار بىرەر عاسىر ەمەس, تۇركى دالاسىنداعى بىرنەشە مىڭجىلدىقتىڭ شەجىرەسى.
بابالار ءىزى قالعان باعزى مەكەندەگى ونەر ىزدەرىنىڭ بۇگىنگە تام-تۇمداپ جەتكەن جارقىن مىسالىن «قاراجورعا» بيىنەن قاراستىرۋعا بولادى. تاريحي تامىرلاستىق, ساباقتاستىق تۇرعىسىنان قاراعاندا ونىڭ ۇقساستىق ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە ۇلتتا كورىنىس تابۋى دا قۋانارلىق جاعداي. ايعاق بويىنشا ايتقاندا, ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرانىڭ تۋىسقان ۇلتتاردا قازىرگە دەيىن ساقتالىپ كەلە جاتقانىنا مىسال كوپ.
موڭعولدار تۋرالى ايتقاندا ءبىزدى الشاقتاتقانى ەڭ باستىسى – دىندىك, تىلدىك ايىرما عانا. كوشپەندىلەر تابيعاتىنا ءتان كوپ دۇنيەمىز قازىرگە دەيىن ۇقساستىعىن ساقتاپ كەلەدى.
تاريحشى عالىمداردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, تۇركى-موڭعول, موڭعول-تۇركى ۇعىمدارىن ءبىر-بىرىنەن بايلانىسسىز قاراي المايدى. «شىڭعىس قۇرعان مەملەكەت قۇرامىنا موڭعول-تۇركىنىڭ ءارتۇرلى تايپاسى كىرگەنىمەن, ءوزارا دامۋ دەڭگەيى ءبىر, ءتىلى ورتاق بولدى. مەملەكەتتىڭ مادەني تۇعىرى مەن الەۋمەتتىك قۇرىلىمى كونە تۇرىك قاعاناتتارىنىڭ مۇراسىن تولىق قابىلدادى». (ارتىقباەۆ ج., قازاقستان تاريحى, استانا: فوليانت, 2013. – 132 ب.).
موڭعول-تۇركى ءداۋىرىنىڭ الدى-ارتىنداعى جەر اتى, كىسى اتى, كيىز ءۇي, مال اتاۋلارى ءبارى دە ورتاق تۇركى تىلىنەن سول قالپىن بۇزباي كەيىنگىگە قالعان. «موڭعول ادامدارىنىڭ ەسىمى رەتىندە كەزدەسەتىن «تۇعىرىل», «بىلگە», «التىن» سياقتى جەكەلەگەن كونە تاريحي سوزدەردىڭ موڭعول تىلىنە ەنۋى ەرتە زاماندا ورىن الىپ, قاتىستى داۋىردە بۇل تەرميندەر تۇركى جانە موڭعول تىلدەرىنىڭ ورتاق ءسوز قورىندا ساقتالىپ كەلگەن». (ج.وشان. «كەرەي حاندىعى قىتاي دەرەكتەمەلەرىندە» X-XIII عاسىر. دايك-پرەسس, 2014. – 62 ب.).
شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى «تۇرىك, قىرعىز, قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى» اتتى ەڭبەگىندە قالماقتاردى تۇرىك ءناسىلدى – ء«بىزدىڭ قازاقپەن جاقىن تۇقىمداس ەل» دەي كەلىپ: «ونىڭ (قالماقتىڭ – رەد.) رۋلارى – ارعىن, نايمان, قىپشاق, كەرەي, مەركىت, كان, موندۋس, ارا, توتوش, شاپتى, تونشون, المات, كەبەك, قودۋ, پايلاعاس, ايتتاس, قۇرتتى, ساقال, تەلەس, ايداق, قىرعىز, سويۋن, موڭعول, سارت. تىلدەرى ەسكى تۇرىكشە, بىراق موڭعولعا كوپ قاراعاندىقتان ماعول ءتىلى قوسىلعان» دەيدى.
بىزدە ورتاق مۇرالار وتە كوپ. ءتىپتى ساناپ تاۋىسۋ دا مۇمكىن ەمەس. «قاراجورعا» ءبيى سونىڭ بىرەۋى عانا بولسا, ەكىنشىسى, كوك ءبورى ۇعىمى. تۇركىلەر دە, موڭعولدار دا ءوزىنىڭ شىعۋ تاريحىن كوك بورىمەن بايلانىستىرادى. اتاپ ايتقاندا, ءبىر عانا اڭىزدان باستاۋ الادى.
بورىگە تابىنۋ ەڭ الدىمەن سكيف-ساقتاردا پايدا بولدى. سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسى مەن ارال ماڭىن مەكەندەگەن ساق تايپالارى ءبورى توتەمىنىڭ قۇرمەتىنە قاتىسۋشىلارى قاسقىر بەتپەردەمەن, قاسقىر تەرىسىن كيگەن ات ويىندارىن ۇيىمداستىرعان. (گەرودوت. يستوريا. موسكۆا, لەنينگراد, 1972. كن. 4. س. 46).
بۇل ءداستۇر تۇركى-موڭعول تايپالارىندا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ساقتالعان. قازاقتاردا, تۇرىكمەندەردە, قىرعىزداردا بۇل ويىن كوك ءبورى (كوكپار) اتىمەن ساقتالعان, قازاقتاردا بۇل ويىننىڭ ءبىر ءتۇرى قىز ءبورى دەپ اتالادى. بۇل – كونە ساقتاردىڭ قاسقىر بەتپەردەمەن, قاسقىر تەرىسىمەن ويناۋ ءداستۇرىنىڭ تۇرلەنۋى (كىز-بورى – «ۆولك-دەۆكا». كوننىە يگرى ۆ كيرگيزسكوي ستەپي. «ۆسەميرنايا يلليۋستراتسيا», 1875, №354; پوتاپوۆ ل.پ.ۆولك ۆ ستاريننىح پوۆەرياح ي پريمەتاح ۋزبەكوۆ. كسيە. XXX. موسكۆا, 1958. س. 137-138).
1980 جىلداردان باستالعان شىڭجاڭ جەرىندەگى حالىق مۇرالارىن قايتادان جيناۋعا بايلانىستى, حالىق ىشىندەگى بيلەر دە كوپتەپ جينالدى. سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ وزىنە عانا ءتان: «ايۋ ءبيى», «قارا جورعا ءبيى», «ورتەكە ءبيى» (قۋىرشاق ءبيى), «كوك تۇيمە ءبيى», «شەشەكە ءبيى», «اققۋ ءبيى» سەكىلدى ءتول بيلەرىمىز قاعازعا تۇسكەن ەدى.
ءبيدىڭ شىعۋ تاريحىنا زەر سالعاندا, قىتاي جازبالارىندا مىناداي دەرەكتەر كەزدەسەدى. «قىتايدىڭ تاڭ داۋىرىندەگى «شىڭجاڭ بيلەرى» دەگەن كىتاپتىڭ 2-توم, 310-بەتىندە: «تاڭ حاندىعى داۋىرىندە «جىلقى ءبيى, توست كۇيى» اتتى مۋزىكا بولعان. حان, تاڭ پاتشالىعى كەزىندە ورتا قىتايعا باتىس وڭىرلەردەن كوپتەگەن جىلقى كىرگىزىلەدى. وسىعان بايلانىستى تاڭ داۋىرىندە شىنجاڭدا «جىلقى ءبيى» كوپ تارالدى, – دەپ جازىلعان». سول كىتاپتا تاعى دا: «تاڭ پاتشالىعىنىڭ جاڭا تاريحى» دەگەن كىتاپتىڭ شىعىس تارماعىنان ءۇزىندى كەلتىرە كەلىپ: «ول كەزدەگى مۋزىكا اسپاپتارىنان سىبىزعى, بارابان, كوپ تۇتىكتى سىبىزعى, بيلي, تاباقتى قوڭىراۋ بولسا, بيلەردەن «جىلان», «ارىستان», «جىلقى», «ارقان» بيلەرى بار ەدى. وسىدان بارىپ, قىرعىزدار اراسىندا «جىلقى ءبيى» تارالعان. قازىر شىنجاڭنىڭ جەر-جەرىندە «جىلقى ءبيى» كەڭىنەن وينالىپ ءجۇر. ماسەلەن, ىلە, التايداعى قازاقتار مەن تاسقورعانداعى تاجىك, اتۇشتاعى قىرعىزدار اراسىندا «جىلقى ءبيى» تارالعان. قازاق حالقىنا جاپپاي تانىس «قاراجورعا» وسى جىلقى ءبيىنىڭ دامىعان, باسقا نۇسقاسى دەگەن مەجەلەر بار. «قاراجورعا» ءبيى باسقا ۇلتتاردا بار بولعانىمەن ولاردىڭ بيلەنۋى قازاق بيىنەن ءىشىنارا ۇقساماستىقتارىمەن عانا وزگەشەلەنەدى.
قازاق ءبيىن زەرتتەۋشى قىتاي عالىمى ۋاڭ جياچىڭ «التاي اياسى» جۋرنالىنىڭ 2001 جىلعى 3-سانىندا جاريالانعان «قازاق بي ونەرىنىڭ كەلۋ قاينارى جانە باستى ەرەكشەلىگى» اتتى ماقالاسىندا «قاراجورعا» ءبيى تۋرالى ويلارىن بىلاي جەتكىزەدى: «كوشپەندى شارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانعان قازاق ۇلتى ءۇشىن ات ولاردىڭ قاناتى. مەيلى مال باققاندا, كوشكەندە, جۇرگەندە, سوعىستا بولسىن اتتان ايىرىلا المايدى. ولار جىلقى كيەسى «قامبار اتا» دەپ, ءبىر مەزەت جىلقىنى توتەم تۇتقان. قازىر التاي ايماعىنىڭ قابا اۋدانىندا «شۇبارايعىر» دەگەن رۋ بار. قازاقتىڭ حالىق ءبيى «قاراجورعا» ەۋروپا, ازياداعى قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان اۋماقتارعا كەڭىنەن تارالعان. قازاق حالقىنىڭ بيىندە كوشپەلىلەر تۇرمىسىنىڭ ءارتۇرلى ەرەكشەلىكتەرى ءسىڭىرىلىپ, وي-سەزىمى, قۋانىشى مەن قايعىسى بەينەلەنگەن».
زەرتتەۋشى ۋاڭ جياچىڭ ءوزى كۋا بولعان باقسىلار ءبيى تۋرالى ايتا كەلىپ: «...التاي ايماعى كوكتوعاي اۋدانىنىڭ تاڭبالىتاس دەگەن جەرىندە قىزىل تاستان ويىلىپ سىزىلعان توپتىق بي سحەماسى بار. ءبىرىنشى توپ سۋرەتتە: بەس ادام قاتارىمەن تىزىلگەن. سول جاقتاعى ءبىرىنشى ادام باسىنا ءۇش تال قاۋىرسىن, ءۇشىنشى ادام ەكى تال قاۋىرسىن, سوڭعى بىرەۋى قىسقا ءۇش تال قاۋىرسىن تاققان. بەس ادامنىڭ يىقتارى ءبىر سىزىقتىڭ بويىندا بولىپ, اياقتارى اشىلعان. ەكىنشى توپ سۋرەتتە: بەس ادام دوڭگەلەنىپ ورنالاسقان بولىپ, ىشىندەگى ءبىرىنشى تۇرعانى باسىنا ەكى قاۋىرسىن تاعىپ, اياعىن ايقاستىرىپ, بىلەگىن 45° تۇسىرگەن. بۇل سۋرەتتە ەرتەدەگى شامان دىنىنە سەنگەندەردىڭ توپتاسىپ بيلەپ ءمىناجات ەتكەنىن كورۋگە بولادى», دەيدى.
1951 جىلى قازاندا قىتايدىڭ ورتالىعى بەيجىڭ قالاسىندا قازاق ونەرپازى مەڭجامالدىڭ ءبيىن تاماشالاعان قىتاي توراعاسى ماۋ زىدۇڭ قاتتى تەبىرەنىپ, جانىندا وتىرعان اقىن ليۋ ياۋزىعا ۋانشيشا ىرعاعىمەن ولەڭ جازۋدى تاپسىرادى. ءارى ءوزى دە ەرەكشە اسەرلەنىپ جىر جازادى. دەمەك «بەس مىڭ جىلدىق مادەنيەت تاريحىمىز بار» دەپ قارايتىن ءبىر ميلليارد قىتاي حالقىنىڭ توراعاسى ماۋ زىدۇڭدى ورنىنان تۇرعىزىپ, جىر جازعىزعان قازاق ءبيىنىڭ قۇدىرەتى.
شىنجاڭنان شىققان قىمبات ايدارقىزى, انار سۇيىنبايقىزى, ناعيما تايىرقىزى سياقتى ايگىلى بيشىلەردىڭ قاي-قايسىسى دا «قاراجورعادان» قارا جاياۋ بولعان جوق. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن وتانىنا ورالعان قانداستاردان – ارىستان توسىن ۇلى, جامالي ديحان ۇلى جانە تاعى باسقالار وسى ءبيدى وتاندىق ونەرگە سىڭىرۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوستى.
دەمەك «قاراجورعا» ءبيىنىڭ تۋ, دامۋ بارىسى ارعى كەزەڭدەردەن باستاۋ الادى. ءبيدىڭ اتى دا ءوزى ايتىپ تۇرعانداي – كوشپەلى تۇركىلەر ءومىرىنىڭ قاناتى دا, ساناتى دا بولعان جىلقى ت ۇلىگىمەن بايلانىستى ەكەنى انىق.
بي قيمىلى اۋەلى ات ۇستىندە, ودان سوڭ ەردەن ەپپەن سەكىرىپ تۇسكەن جىگىتتىڭ كوڭىل تولقىنى ارقىلى بەينەلەنەدى. بىلايشا قاراعاندا, اڭنان ولجالى ورالعان نەمەسە جاۋىن جايراتىپ كەلگەن جاس جىگىت كيىز ءۇيدىڭ سىرتىنان داۋىس بەرىپ, ساعىنعان جارىن شاقىرادى. اۋەلى قارا ارعىماعىن, جورعاسىن تايپالتىپ ات ۇستىندە, سوڭىندا جەرگە ءتۇسىپ بيلەيدى. ۇيدەن شىققان جارى دا قۋانىشتى بيگە قوسىلادى. بي ارەكەتىندە قىز بەن جىگىتتىڭ بەتپە-بەت كەلىپ بيلەيتىن تۇستارى ساعىنىشتى كوڭىل كۇي مەن تەرەڭ ماحاباتتى, ءبىر-بىرىنە ءشولى قانباي قاراعان ىڭكارلىكتى بەينەلەسە, ءبىر-بىرىنە جاۋىرىنىن شالقالاي جاقىنداتىپ (كەيدە ءتيىستىرىپ), وڭ-سول يىقتارىنان جارىنا بۇرىلا قاراعان ساتتەرى ءتىپتى دە عاجاپ. جاۋىنگەر ۇلدىڭ شەكسىز ماحابباتى مەن نازىك جۇرەگى, ءبىرىن-ءبىرى اڭساعان ەكى جاستىڭ عاشىقتىق سەزىمدەرى ءبار-ءبارى سيىپ تۇر. ءبيدىڭ ەندىگى ءبىر كەزەگىندە جىگىت تىزەرلەي وتىرا قالىپ, دەنەسىن وڭعا, سولعا تولعايدى. تىزەسىن بۇككەن كۇيى شالقالاپ جاتىپ ءبيدى جالعاستىرادى. ءدال وسى ساتتە جىگىتتىڭ جاس قالىڭدىعى نەمەسە جارى ونىڭ الدىنا كەلىپ بيلەيدى. جىگىت ونى اسپانداعى ايعا بالاپ, كۇن سالىپ قاراعان بەينە تانىتادى. قىز بولسا گۇلدى اينالعان كوبەلەك بەينەسىنە ەنىپ, جىگىتتى اينالا بيلەيدى.
مۇندا جاس باتىردىڭ ەرلىگى مەن ەپتىلىگى, ەكى جاستىڭ ماحابباتى, دالا كوشپەلىلەرىنە ءتان ۇلتتىق بوياۋ مەنمۇندالاپ تۇر. ءبيدىڭ ەندىگى ءبىر ەرەكشەلىگى – جورعا ءجۇرىستى, جەڭىل ىرعاقتى بولىپ كەلەتىندىگى. قارا ارعىماعىن جورعالاتىپ كەلگەن جىگىت ءوزى دە جورعالاعان قيمىلمەن بيگە باسادى. جورعانىڭ ءبىر سىنى – بۋىندار جۇرىسىنە ەرەكشە ىرىق بەرمەي, بارىنشا مايدا, جۇمساق, يىلگىشتىك بەينەمەن ارەكەتتەنۋ بولسا, بي قۇرىلىمىندا بيشىگە دە سونداي تالاپتار قويىلادى. بىلايشا ايتقاندا, توبەسىنە قويىلعان كەسەدەگى قىمىزدى توگىپ المايتىنداي ەپتىلىكپەن, شەبەر بيلەۋ كەرەك.
ءبيدىڭ وسىنشاما مول قۇدىرەتىن سەزىنە الماۋ نەمەسە تۇسىنبەۋ كورسوقىرلىق بولار ەدى. ۇلتتىڭ قانىمەن كەلەتىن كوپ قاسيەت بار دەسەك, «قاراجورعانى» بيلەگەندە كەز كەلگەن قازاقتىڭ دەلەبەسى قوزادى. ءوزىنىڭ ءتۇپ توركىنىنە جاقىن ەكەنىن ايتپاي-اق سەزىنەدى. ال بويىندا قان مەن نامىسى جوق ادامعا «وگىزدىڭ قۇلاعىنا دومبىرا شەرتكەنمەن» بىردەي.
ءبىزدىڭ جوعارىداعى بي قۇرىلىمى تۋرالى بايانىمىز قىتاي قازاقتارى ارقىلى جالپىلاسقان, قازىرگى «قاراجورعانى» مەڭزەيدى. مۇمكىن ارعى جاعىندا «كۇن قۇدايى» نەمەسە «اسپان ءتاڭىرى» الدىندا بيلەگەن جارتاس سۋرەتتەرىندەگى ەسكىلىكتى ەلەس, تايپالىق تاريح جاتقان شىعار. قالايدا كونەدەن جەتكەن حالىقتىق ءبيى ەكەنىندە ەش ءشۇبا جوق.
ءبىز تۇركى دالاسىن اقتارىپ قانشاما قازىنامىزعا جولىقتىق. ءالى دە بولسا تۇگەندەۋ ۇستىندەمىز. ۇلتقا كەرەكتى قۇندىلىقتار بۇدان كەيىن دە جينالا بەرەدى. بار دۇنيەنى بار دەپ باعامداپ قانا قالماستان, ەسكى جۇرتتاعى قولامتانى كوسەسەك, تالاي اسىلىمىزدى تابامىز. سول ءۇشىن دە بارىمىزدى باعامداپ, جوعىمىزدى تۇگەندەپ, «قوي اسىعى دەمەي-اق» قولعا تۇسسە ساقا كورەمىز. جوقتىڭ تابىلعانىنا, جىرتىقتىڭ جامالعانىنا قۋانامىز. عاسىرلار قاتپارىنان تاۋىپ العان «قاراجورعانى» وزىمىزدىكى ەمەس دەپ سىرتقا تەپسەك, ول تەكسىزدىك كورىنىسى. بابا كوزىن, بالا بولشاعىن سىيلاساق, ۇلت قۇندىلىقتارىن ۇلىقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك.
تالاسسىز شىندىق: «قاراجورعا» – تۇركىلىك كەزەڭدى باسىپ بىزگە جەتكەن تولشەڭ ونەردىڭ ءتول مۇراسى. قانى قايناعان, بوياۋى جايناعان ناعىز قازاق ءبيى!
ءجادي شاكەن ۇلى,
جازۋشى
استانا