ار زاماننىڭ وكىلى وزىنە, ياعني سول ءداۋىردىڭ تالابىنا تارتىپ تۋاتىن سەكىلدى. مىسالى وسىدان ءبىر عاسىرداي عانا بۇرىن اۋىز ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى اۋزىن اشسا تۇيدەك-تۇيدەك مارجان ولەڭى اقتارىلىپ, جاسىن جىرلارى شۇبىرا توگىلەتىن ايتقىش بولىپ كەلەتىن. ايلاپ دايىندالىپ, الدىن الا الاكۇبىڭ باپتالماي-اق, ۇتىرى كەلگەن جەردە ماعىنالى, مانەرلى, ماقامدى جىرىن جوسىلتا جونەلتەتىن دۇلەيلەر مەن سۇلەيلەر قازاق دالاسىنىڭ ءتورت تارابىندا دا بولدى. ولارداعى ءبىلىم, سۋىرىپسالمالىق, وي ۇشقىرلىعى مەن تاپقىرلىق, ءتىپتى اسپاپتا ورىنداۋشىلىق شەبەرلىك وزدىگىنەن, ءارى قاتار دامىپ, ءبىرىن-ءبىرى ۇدايى تولىقتىرىپ, اقىن-جىراۋدىڭ نەمەسە جىرشىنىڭ تۇتاس تۇلعاسىن سومداپ تۇراتىن. جانە ءبىر قىزىعى, وسى ايتقىشتاردىڭ كوبىنىڭ «تەگىن ادام» بولمايتىندىعى...
ونەرتانۋشىلاردىڭ لامىنە سۇيەنسەك, ماڭعىستاۋ جىردا وزىندىك ماقامى, كۇيدە ەرەكشە ەكپىنى بار ءوڭىر. وسىلاي دەگەندە, دالەل رەتىندە تىلگە نۇرىم شىرشىعۇل ۇلى, ابىل تىلەۋ ۇلى, قاشاعان كۇرجىمان ۇلى, اقتان كەرەي ۇلى, ارالباي وڭعاربەك ۇلى, ساتتىعۇل جانعابىل ۇلى, وسكىنباي قالمانبەت ۇلى, تۇمەن بالتاباس ۇلى ەسىمدەرى تىزبەكتەلە ورالا كەتەدى. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا تەك ءبىر انشىلىك نەمەسە جىرشىلىق, اقىندىق-جىراۋلىق ونەرمەن شەكتەلىپ قالمايدى, نەبىر كەرەمەتتەردىڭ يەسى بولىپ وتكەنىنە ءتانتى بولامىز. كەشەگى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ەپوستىق جىرىن تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىرلاپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا ماڭگىلىككە تابىستاپ كەتكەن مۇرىن سەڭگىربەك ۇلىنىڭ ءوزى ءارى جىرشى, ءارى زەرگەر, ۇستا, ءارى ەرەكشە جادتىڭ يەسى بولعاندىعى تاڭعالدىرادى. ەلدى سۋىرىپ سالما اقىندىعىمەن, ونى ادەمى ماقامعا سالىپ توگىلتە جەتكىزەتىن جىراۋلىعىمەن ۇيىتىپ, كوپتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن, قۇران وقىپ, اراب-پارسى, تۇرىك تىلدەرىندە كىتاپ اشقان مولدا, ءوز بەتىنشە جاديتشە, لاتىنشا جانە ورىسشا وقىپ-جازىپ ۇيرەنگەن كونەكوز تاريحشى تۇمەن اقىننىڭ جۇرت جۇگىنىپ, حالقى قاستەرلەگەن تاعى ءبىر قىرى – الداعىنى تاپ باسىپ ايتار كورىپكەلدىگى مەن دەرتكە داۋا دارىتار ەمشىلىگى. بۇل قاسيەت تۇمەن اقىننىڭ تاعدىر-تالايىنا دا اسەر ەتكەن.
...ماڭعىستاۋدىڭ قاراويىندا تىرلىك كەشىپ, قارا دومبىرامەن ولەڭ-ءسوزدى سەرىك ەتكەن تۇمەكەڭە ءبىر كەزدەرى سول ونەرمەن دە, تۋعان جەرمەن دە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ءمولشەرىندە قوشتاسۋعا تۋرا كەلەدى. كۇيەۋ بالاسى مۇسامەن بىرگە كاسپي ارقىلى ماقاشقالا بەتىنە بارىپ پانالايدى. كۇنەلتىس قامىمەن جۇمىس جاساپ, شارشاپ ۇيىقتايتىن تۇمەكەڭ ءبىر كۇنى جايسىز ءتۇس كورىپ ويانادى. ءبىر كورگەندە قاتارىنان ەكى جايسىز ءتۇس كورگەنىن ءىشى جاراتپاي ءۇنسىز وتىرادى دا, مۇساعا قاراپ انشەيىندەگى وتتى ولەڭدەي ەمەس ءجاي, مۇڭ باسقان داۋىسپەن تاقپاقتاتا جونەلەدى.
ماڭعىستاۋدىڭ ويىندا
قاراتاۋدىڭ بويىندا
ءبىر قاراتورى ارعىماق
ارقاندا تۇرىپ ازىنايد,
الگى تۇرعان جانۋار
قارا قۇلا قاق جارعان
سىپىرا سەلدىر جالى بار,
قانجىعادان اققان قانى بار,
قابىرعاسىنىڭ قالى بار,
كەكىلىنىڭ استى كەزەڭ كەتپەيتىن
ءبىر بارماقتاي داعى بار,
اينالا شاۋىپ كىسىنەپ تۇر ەكەن, دەپ كۇرسىنىپ ءبىر توقتايدى. «بۇل نەگە كورىندى ەكەن؟» دەپ ءۇنسىز تىڭداپ وتىرعان مۇسا باستاعان جولداستارىنا قاراپ ەكىنشى كورگەن ءتۇسىن تاعى تىزبەكتەي جونەلەدى:
...جانە ءبىر بەلىن بۋعان بەس ادام
بەل, كۇرەك, شوتى قولىندا,
وزدەرى حاقتىڭ جولىندا
قۇبىلاعا قاراۋلى
سالاۋات تاسپيح ساناۋلى
بۇل نە بولار؟ – دەپ سۇراق تاستاي كىدىرەدى.
ءتۇس جورۋ وڭاي نارسە ەمەس, قاۋمالاي قورشاپ, ءسوز تىڭداپ وتىرعان جولداستارى نە دەرگە بىلمەي ءۇنسىز قالادى دا, تۇمەننىڭ ءتۇس جوريتىندىعى بارىن جاقسى بىلەتىن مۇسا: «ءوزىڭىز قالاي جورىدىڭىز, تۇمەكە؟» دەپ قارسى ساۋال تاستايدى.
– الدىڭعى تۇسىمدەگى اتتىڭ تۇرعان تۇرىسى, جۇرگەن ءجۇرىسى جاقسىلىق ەمەس, ءبىر جاۋگەرشىلىككە كورىنەدى. جاۋگەرشىلىككە كورىنسە بۇل وقيعا بۇكىل وداقتا تەگىس بولادى, سەبەبى الگى ارعىماق ارقاندى اينالىپ شاۋىپ ءجۇر, ال اناۋ قانجىعاداعى قان, قابىرعاداعى قال, كەكىلىنىڭ استىندا كەزدەي كەتپەيتىن داق – بۇل ەلگە تۇسەتىن ورنى تولمايتىن وقيعانىڭ, قايعىنىڭ بەلگىسى... ال, ەندى ەكىنشى تۇسىمدەگى بەلىن بۋعان بەس ادام... بىلمەيمىن, بەس جىلدا ءسىرا بولمايدى, ەلۋ جىلداردىڭ شاماسىندا ءبىر وزگەرىس بولار, مەنىڭشە... بىراق وعان دەيىن كىم بار, كىم جوق؟!. – دەپ جوريدى تۇمەن ءوز ءتۇسىن. بۇعان دەيىنگى تۇستەرىنەن تۇيگەنى بار, ءوز ءتۇسىنىڭ ءوزىن ەش الدامايتىنىنا سەنەتىن تۇمەن اقىن وسى تۇسىنەن سوڭ-اق قالىڭ ۋايىمعا ءتۇسىپ, ەڭسەسىن كوتەرە المايدى. «ەسىڭ باردا ەلىڭدى تاپ» دەگەن, ەلگە جەتىپ الۋدى دۇرىس سانايدى دا, مۇسا مەن وزگە دە ەرەمىن دەگەن جولداستاردى الىپ, 1940 جىلى ماڭعىستاۋعا ورالادى. بۇل كەزدە تۇمەن 56 جاستا ەكەن.
كەلەر جىلى الاپات سوعىس باستالىپ, مۇسا اسكەرگە الىنادى. قان مايداننىڭ ورتاسىنا ەكى رەت كىرىپ, امان شىققان مۇسا ءۇشىنشى شايقاستا جارالانىپ گوسپيتالعا تۇسەدى. ەمدەلىپ جاتىپ تۇمەنگە حات جازادى. حاتىندا: «تۇمەكە ەسىڭدە مە, باياعى ماقاشقالادا كورگەن ءتۇسىڭىز وسى سوعىسقا كورىنگەن ەكەن-اۋ. مەن ەكى رەت سوعىسقا ءتۇسىپ, ۇشىنشىسىندە جارالاندىم. قاسىمداعى جولداستارىمنىڭ كوبى ءولدى, جارالانعانداردىڭ, جىلاپ-سىقتاعانداردىڭ, دەنە مۇشەلەرىنەن ايىرىلىپ جارىم-جارتى بولعانداردىڭ ەسەبى جوق. ادام كورگىسىز, جانتۇرشىگەرلىك جاعداي ءسىزدىڭ كوزىڭىزگە ءدال كورىنگەن ەكەن, ونى جانە اينا-قاتەسىز جورىپ ايتىپسىز. مۇنداي ناقتىلىقتى, ءتىپتى, گيتلەردىڭ ءوزى دە ءبىلمەيتىن شىعار», دەپ جازادى.
تۇمەننىڭ ءتۇسى مەن ونى جورۋى جانە ولاردىڭ مۇسادان كەلگەن حاتتا ايتىلۋى ەل اراسىنا تەز تارايدى. جۇتاڭ اۋىل, جۇدەۋ ادامدار. ازامات اتاۋلى سوعىسقا اتتانىپ, قيىندىققا جەگىلگەن قىز-كەلىنشەك, بالا-شاعا. قاراشا ءۇيدىڭ تورىندە اقشام نامازىن وقىپ تۇرا بەرگەن تۇمەكەڭە داۋىسىن كوتەرە امانداسىپ ۇيگە اۋىلداسى وتەك كىرىپ كەلەدى. جابىعىنان جەل ازىناعان ەسكى ءۇيدىڭ ىشىندەگى جارىعى سىعىرايا جالپىلداعان شامعا تاياپ, قوناعىنا قاراعان تۇمەكەڭە ونىڭ كوك كوزى وتە سۋىق, بالەسىن تۇبىنە بۇككەن زىميان كوزقاراسپەن قاراپ تۇرعانداي سەزىلەدى. اسىرەسە, قارا ءوڭدى ادامنىڭ كوزىنىڭ كوك بولۋى تۇمەن ءۇشىن ءتىپتى ۇنامسىز. بىراق, ۇيگە كىرگەن جىلان بالاسىنىڭ باسىنا اق تامىزىپ شىعاراتىن قازاق, كۇنمەن تالاسا كەلگەن قوناعىن قالاي قۇرمەتتەمەسىن؟! اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ, ءتورگە شاقىرىپ, بايەك بولادى. تابالدىرىقتان اتتاي بەرە قامشىسىن كەرزى ەتىگىنىڭ قونىشىنا بويلاتا ەنگىزىپ, جۇگىنىپ وتىرا كەتكەن وتەك تورگە وزىپ, جايلانىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەتىن ەمەس, تىم اسىعىس. ونى-مۇنى سۇراپ, امانداسۋ ءجونىن جاساعان سوڭ وتەك كوپ كىدىرمەي:
– تۇمەكە, مۇسادان حات كەلدى دەي مە؟ – دەيدى دەگبىرسىزدەنە. سوسىن «ءاي, اۋليەسىڭ-اۋ, تۇمەكە, سوعىس باستالاتىنىن گيتلەردەن بۇرىن ءوزىڭ-اق بىلگەن ەكەنسىڭ عوي!» دەپ اڭگىمەنىڭ شەتىن الىسقا تاستايدى... بىرەۋ حات تانيدى, بىرەۋ تانىمايدى دەگەندەي, ونىڭ ۇستىنە سوعىسقا كەتكەن تۋىستاردىڭ حال-جايىن بىلمەككە قۇشتارلىق بار مايداننان كەلگەن حاتتى كورشى-كولەم, اۋىلداستارمەن بىرگە وقۋ نەمەسە جيىلعان كوپشىلىككە داۋىستاپ وقىپ بەرۋ ادەتكە اينالعان. بىردەن-بىرگە تاراعان حابار جەتەگىندە كەلىپ وتىرعان قوناعىنا تۇمەكەڭ ەشتەڭە ويلاماي حاتتى ۇستاتا سالادى. الدىمەن شامنىڭ تۇبىنە ۇڭىلە سىعىرايعان وتەك ەجىكتەپ وقي باستايدى دا, «كوزىم انىق كورەتىن ەمەس, ەرتەڭ تاڭ اتقاسىن وقىرمىن» دەپ حاتتى قالتاعا سۇڭگىتە سالىپ, جونەلە بەرەدى.
ءتۇن جامىلىپ ورتالىققا اتتانعان وتەك تۇمەكەڭدى «مولدا, ءوزى ۇكىمەتكە جاۋ, ەلدى ازعىرىپ ءجۇر» دەپ جامانداپ, دالەل رەتىندە حاتتى ۇستاتادى. بۇعان ەندى الگى حات نەگىزىندە «ءتۇس كورىپ, سوعىس بولاتىنىن بولجاۋ – وتىرىك. دەمەك, مۇنىڭ شەتەلمەن بايلانىسى بولعان, نەمىس ءفاشيزمىنىڭ تىڭشىسى, ساتقىن» دەگەن جالالار جابىلىپ, ءبىر كۇندە اۋىلىنا قىزىلجاعالىلار ساۋ ەتە قالادى. جاڭا عانا شاقىرىپ الىپ ارازداسىپ, جانازاسىن شىعارۋدى تاپسىرعان كورشىسى تۇيتە احۋن ءوزىنىڭ ايتقانىنداي كۇن باتا بەرە و دۇنيەگە اتتانادى دا, ونىڭ اماناتىن ورىنداسىمەن تۇمەن بەيىت باسىنان قىزىلجاعالىلاردىڭ الدىنا تۇسەدى. ءبىر مولداسىن جەرلەپ, ەكىنشىسىن ايداۋعا سالىپ اڭىراعان حالقىنا تۇمەن «ءبىر ايەل ادامنىڭ سەبەبى ءتيىپ 6 اي شاماسىندا ەلگە ورالامىن, باقۋاتتى بولىڭدار, كۇيرەمەڭدەر» دەپ قوشتاسادى. ىشپەي-جەمەي-اق «قىلمىسكەر» اتانىپ, 15 جىلدى ارقالاپ, الماتىداعى لاگەر تابالدىرىعىن اتتايدى. ەل-جۇرتى «اقىن» دەپ الاقانىنا سالىپ, «مولدا» دەپ قۇرمەتتەپ, «ەمشى» دەپ اۋليە تۇتقان, «اقساقال» دەپ ارداقتاعان تۇمەنگە تۇرمەنىڭ سىزدى تۇرمىسى وڭاي تيمەيدى. سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ, اۋرۋحاناعا تۇسەدى. تۇرمە باستىعىنىڭ جابىرقاۋلى جۇزىنە قاراعان تۇمەن «كوپ ۋايىمداپ, قاپالانىپ ءجۇر ەكەنسىڭ, قاراعىم. بىراق, قۋانا بەرۋىڭە بولادى, وڭىنان ورالاتىن ءىس ەكەن. سىرقات ادامىڭدى ماعان كورسەت, دەرتىنىڭ ەمىن ايتامىن, داۋاسى تۇسەدى» دەيدى. قۋانعان تۇرمە باستىعى كوپشىلىك كوزىنەن تاسالاپ, دەرت مەڭدەپ, ابدەن ءجۇدەگەن تالما ايەلىن اكەپ كورسەتەدى. لەنينگراد, ماسكەۋ قالالارىنداعى وسى قالاي دەگەن ايتۋلى عالىم دارىگەرلەردىڭ ءبىرازىنا قاراتسا دا بەتى بەرى قاراماي, دەرتىنە شيپا قونباي, ءومىر مەن ءولىم اراسىندا تالىقسىپ جاتقان ايەل تۇمەننىڭ ەمىنەن سوڭ كوپ ۇزاماي قۇلان-تازا ايىعادى. «جاقسىلىققا جاقسىلىق» دەگەندەي, قۋانىشىندا شەك بولماعان تۇرمە باستىعى تۇمەنگە كومەكتەسەدى. قولىنا «اقتالدى» دەگەن قۇجات ۇستاتىپ, جولىنا كەرەك-جاراق, قاراجات بەرىپ, ماڭعىستاۋعا شىعارىپ سالادى. ەلدەن كەتەرىندە «ايەل ادامنىڭ سەبى ءتيىپ, قايتىپ ورالامىن» دەگەنى ءدال كەلگەن تۇمەكەڭنىڭ اۋليەلىگىنە حالقى تاعى ءتانتى بولادى. تۇمەن اقىننىڭ اتالاس اعايىنى, داۋلەسكەر كۇيشى س.شاكىرات «ەرتەرەكتە ءبىر كىسى اۋىرىپ, تۇمەكەڭە بارادى. تەڭىزدى قاق جارىپ ءجۇرىپ ءوت, دەيدى وعان ەمشى. جان ءۇشىن ادام نە ىستەمەيدى, الگى كىسى كەمەدەگىلەرگە ىلەسىپ, كاسپيدىڭ ارعى بەتىندەگى ءبىر ەلگە بارىپ-كەلەدى. سودان سوڭ-اق, جانىن مازالاعان دەرتى ساپ تىيىلىپ, كوزى اشىلادى» دەپ ەسكە الادى.
حالىق اراسىندا تۇمەن بالتاباس ۇلىنىڭ شىعارمالارى كەڭ تاراعان. ولكەتانۋشى عالىم ق.سىديىق ۇلى زەر سالا زەرتتەپ, قالىڭ وقىرمانعا تابىستاعان شىعارمالارى ودان بەرىدە بىرنەشە جىر جيناقتارىنا ەندى. اقىندىعى مەن جىراۋلىعى ءوز الدىنا ۇلكەن ءبىر اڭگىمەنىڭ ارقاۋى, ال ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جەڭىسپەن اياقتالعانىنا 70 جىل تولۋ مەرەكەسى قارساڭىندا, ونىڭ زاردابىن ەلدە جاتىپ تارتقان قارتتىڭ ادام ايتسا سەنگىسىز قاسيەتىن اڭگىمەلەۋ بولدى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.