تۇركى اكادەمياسىنىڭ اشىلۋىنا قول جەتكىزدى
كەشە ەلورداداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا “تۇركى وركەنيەتى: داۋىرلەر جالعاستىعى” اتتى حالىقارالىق ەۋرازيالىق كونگرەسس ءوز جۇمىسىن باستادى. ونىڭ شەڭبەرىندە بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحانياتىنىڭ ورتالىعى بولاتىن تۇركى اكادەمياسىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى جاسالىپ, ول سالتاناتقا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل قاتىستى.
تۇركى دۇنيەسى ءبىر بولاتىن كۇن تۋدى. سول كۇننىڭ شۋاعىنا تۇركى جۇرتى بۇگىن شومىلماسا, كۇن قاشانعى كوگىمىزدە تۇرا بەرمەك. ءبىر زاماندارى مۇنداي كۇنگە ءزارۋ بولعانىمىز انىق. وسى بىرلىككە قازاق ەلىنىڭ باسشىسى ۇيىتقى بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءبىزدىڭ وتانىمىزدا شاڭىراق كوتەرۋى سونىڭ ادەمى دالەلى.
جوعارىدا ايتقان كونگرەسسكە تورتكۇل دۇنيەنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىنەن كورنەكتى تاريحشىلار مەن ادەبيەتشىلەر, ساياساتتانۋشىلار قاتىستى. وسى القالى جيىندا العاشقى ءسوزدى العان مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ءبىز بۇگىن تۇركى دۇنيەسىندەگى تۇڭعىش جانە بىرەگەي عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى – تۇركى اكادەمياسىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. بۇل تۇركى تەكتەس ەلدەردىڭ ءمادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىسىن نىعايتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوساتىن تاريحي ماڭىزى زور وقيعا. سالتاناتتى جيىنعا ءبىزدىڭ دوسىمىز, تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, جوعارى مارتەبەلى ابدۋللا گۇل مىرزا قاتىسىپ وتىر. بۇل ءبۇگىنگى ءراسىمنىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن ايعاقتاي تۇسەدى دەي كەلىپ, “ەنشى الىپ, قالىڭ تۇركى تاراسقاندا, قازاققا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا”, دەپ اقيىق اقىن ماعجان جۇماباەۆ ولەڭىن نازارعا سالعان ن.نازارباەۆ قازاقستان – تۇگەل ءتۇركىنىڭ اتاجۇرتى, ات بايلار قازىعى, التىن بەسىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. التاي مەن اتىراۋ اراسىنداعى ۇلان-عايىر اۋماقتا عۇمىر كەشكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ اسىل ارمانىن العا اپارىپ, اماناتىن مۇلتىكسىز ورىنداپ جاتقان جۇرتتىڭ پەرزەنتتىك پارىزى تۋرالى وي قوزعاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ازاتتىعىن جاريالاعان ساتتەن باستاپ قازاق ەلى تۇركى الەمىنىڭ ءوزارا ىقپالداسۋ جانە مادەني بىرىگۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلە جاتقانىن العا تارتتى. اسىرەسە, ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى تۋىس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستىڭ جۇيەلى ءارى جان-جاقتى دامىپ كەلە جاتقانىن, قازىرگى كەزدە تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر قاۋىمداستىعىنىڭ جارقىن بولاشاقتى بىرلەسىپ جاساۋعا قۋاتتارىنىڭ جەتەتىنىن, ەكونوميكاسىن كوتەرىپ, ءتول مادەنيەتىن, باي رۋحانياتىن, ادام رەسۋرستارىن مولايتۋعا بولاتىنىن ايتتى. سول سەكىلدى تۇركى اكادەمياسىنىڭ بازاسىندا الەمنىڭ جەتەكشى تۇركىتانۋشىلارى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الاتىنىن, تۇركى حالىقتارىنىڭ فورۋمدارى, سيمپوزيۋمدارى, فەستيۆالدەرى وتكىزىلەتىنىن جەتكىزدى. اكادەميا تۇركى كەڭەسىمەن, تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىمەن جانە “تۇركسوي” ۇيىمىمەن ەتەنە ارالاسىپ, تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىنىن نازارعا سالدى. عىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالاسىندا تاجىريبە الماسۋ جانە ءبىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمى كۇشەيەتىنىن, قانى مەن جانى ءبىر تۇركى حالىقتارى اتا-بابالارىمىزدىڭ جاسامپاز مول مۇراسىن بىرلەسىپ زەرتتەي وتىرىپ, ناسيحاتتايتىنىن, ەۋرازيا كەڭىستىگىن ەن جايلاعان تۇركىلەر الەمدىك وركەنيەتتىڭ, ادامزات تاريحىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقانىن دا تىلگە تيەك ەتتى. تۇركىلەر قۇرعان قۋاتتى مەملەكەتتەر عاسىرلار بويى كورشىلەس ايماقتاردا ءوز ىقپالىن ءجۇرگىزگەنىن, الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىندە تۇركى سوزدەرىنىڭ ءجيى كەزدەسۋى سونىڭ ايعاعى ەكەنىن, سونداي رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ باستاۋ باسىندا ۇلى عالىمدار مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ, دارىندى ادامداردىڭ تۇرعانىن, سولاردىڭ قاتارىندا ماحمۇت قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇني, ءال-فارابي, يبن سينا, ءال-حورەزمي, قوجا احمەت ياساۋي, ۇلىقبەك, الىشەر ناۋاي, فيزۋلي, ميمار سيناننىڭ, وزگە دە الىپتاردىڭ تۇرعانىن العا تارتتى.
تۇركى اكادەمياسى ارقىلى كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرە وتىرىپ, ءتۇركىلەردىڭ الەمدىك تاريحي ۇدەرىستەگى ءرولى تۋرالى جاڭا قۇندى تاريحي دەرەكتەردى اشاتىنىمدى, سونىمەن بىرگە, ورتاق مادەنيەتىمىز بەن ءداستۇرىمىزدى دامىتىپ, تۇركىلەر قاي ۋاقىتتا دا كورشى حالىقتارمەن مادەني, ساياسي, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس جاساعانىن ومىرلىك ءتاجىريبەگە نەگىزدەلگەن ءداستۇرىن قالىپتاستىرعانىن, تۇركى حالىقتارىنىڭ كورشى ۇلتتارمەن ءوزارا بايلانىسى, ەتنوسارالىق دامۋ ۇردىستەرى – تۇركى اكادەمياسىنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ نىساناسىنا اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.
قازىرگى الەمدە ەتنوس جانە ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس تۋرالى دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرۋ – ماڭىزدى ماقسات. بۇل بۇگىنگى ەتنوستاردىڭ تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ, بىرلەسىپ عۇمىر كەشۋىنە جول اشادى. ونىڭ ۇستىنە, كەز كەلگەن حالىق قايتالانباس تاريحي فەنومەن بولۋمەن بىرگە, دارا ەتنوس رەتىندە دە قۇرمەتكە لايىق.
بايىرعى تۇركى ەتنوسىنىڭ دارا بولمىس-بىتىمىنە الەمدىك وركەنيەت تۇعىرىنان قارايتىن مەزگىل جەتتى. تۇركى اكادەمياسى وسىعان مۇرىندىق بولۋى ءتيىس دەدى. بۇل اكادەميا تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ, تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحىن عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ جولىندا قىزمەت جاساپ, ورتاق تەرمينولوگيالىق قوردى جيناقتاپ, دامىتۋ, تازا تۇركىلىك ءسوز قازىناسىن مولايتۋ جاعىن دا ەسكە سالدى.
ءوز كەزەگىندە تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ جونىندەگى العاشقى يدەيانى قازاق ەلىنىڭ باسشىسى كوتەرگەنىن, سونىڭ جۇزەگە اسىپ, اشىلۋ راسىمىنە قاتىسىپ وتىرعانىن وزىنە زور مارتەبە سانايتىنىن ايتىپ, ءبىلىم-بىلىگى مىقتى عالىمدارمەن بىرگە بولۋ ماعىنالى ءىس, دەگەن ول بۇگىندە قازاقستان, تۇركيا, ءازىربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇركىمەنستان, تاعى باسقا مەملەكەتتەر ورتاق ىسكە ۇيىسقانىن, بۇل 300 ميلليونعا جۋىق تۇركى قاۋىمداستىعى ءۇشىن ەرەكشە جەتىستىك بولىپ ەسەپتەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي عىلىمي ورتالىق تۇركى الەمىنىڭ رۋحانياتىن بيىككە كوتەرىپ, زور سەرپىلىس تۋعىزاتىنىنا, عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىن ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ رولىنە توقتالىپ, الەمدىك وركەنيەتتە وزىندىك ورنى بار قۇندىلىقتاردى تانىتۋدا تۇركى اكادەمياسىنىڭ اتقاراتىن جۇمىسى ەرەن بولاتىنىن, سونىمەن قاتار, تۇركى مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, ءتىلى مەن تاريحىن جاڭعىرتۋعا جاڭا سەرپىلىس بەرەتىنىن, ۇيىتقىلىق جۇمىس اتقاراتىنىن اتاپ ءوتتى.
تۇركى ءتىلى مەن ادەبيەت نەگىزىندە ءبىزدىڭ بالالار ۇلى تۇركى ءتىلىن ءۇيرەنۋى كەرەك, ۇشان-تەڭىز تاريحىن تەرەڭ تۇسىنۋمەن قاتار, فيلوسوفيالىق ءمان-ماعىناسىن دا ويلارىنا توقىپ, بويلارىنا ءسىڭىرۋ قاجەت دەگەن تۇركيا پرەزيدەنتى, ءوزىنىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن, تاريحىن ءبىلمەگەن ۇرپاق وزگەلەردىڭ ىقپالىندا كەتىپ قالاتىنىن, ءسويتىپ, تەك تامىرىنان اداساتىنىن, ول ۇلكەن قاۋىپ ەكەنىن العا تارتتى. بارلىق باۋىرلارعا, بارلىق ەل باسشىلارىنا وسىنى باسا ايتاتىنىن, مۇنى ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى جولى ۇلتتىق جوبا, ۇلتتىق باعدار, ۇلتتىق باعىتتا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ بولىپ سانالاتىنىن, ونى ىسكە اسىرۋ بالاباقشادا, باستاۋىش, ورتا مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ورىندالاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇرىن ءبىزدىڭ ارامىزدا دۋال تۇراتىن ەدى. سونىڭ وزىندە ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىز ءبىر ساتتە تومەندەگەن ەمەس. قازىر ونداي بوگەتتەر جوق. ەندەشە, رۋحاني دۇنيەدە دە بوگەت بولۋى ءتيىس ەمەس. ءبىز ءارتۇرلى اعىمداعى مادەنيەتتەردىڭ ىقپالىندا, تىلدەر اسەرىندە قالاتىن بولساق, وندا رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدان ءتۇپتىڭ-تۇبىندە كوز جازىپ قالاتىنىمىزدى ايتقان ول تۇركى دۇنيەسىندەگى كەلەشەك بۋىن ءبىر بولۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
بۇل اكادەميا قانداي جۇمىستارمەن اينالىسادى دەگەندى ناقتىلايتىن بولساق, بىرىنشىدەن – تۇركى حالىقتارى تاريحتارى, رۋحاني جانە ماتەريالدىق مادەنيەتى, ارحەولوگياسى مەن ەتنوگرافياسى, ەكىنشىدەن, تۇركى تىلدەرى مەن جازبا ەسكەرتكىشتەرى, ءۇشىنشى – تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى مەن ونەرى, ءتورتىنشى – تۇركولوگيا ماماندىقتارى بويىنشا باكالاۆر, ماگيستر جانە PhD دوكتورى ماماندارىن دايارلايدى.
سونىمەن, ارقا توسىندەگى استانامىزدا تۇركى اكادەمياسى اشىلىپ, قازاق ەلى تاعى ءبىر مارتەبەلى ىسكە ۇيىتقى بولدى. مۇنى وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن “كۇن باتىسقا جۇرەلىك, گۇل قىلايىق قالاسىن, ۇل قىلايىق بالاسىن. ايامايىق, كومەيىك كۇن شىعىستىڭ نۇرىنا” دەگەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ۇلى ويىنىڭ جۇزەگە اسقاندىعىنىڭ ءبىر دالەلى دەپ بىلەمىز.
سۇلەيمەن مامەت, سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.