ىشكى نارىقتى ىركىلمەي قامتىپ, ەكسپورتتى ەركىن ەڭسەرىپ وتىرعان ىرگەلى كاسىپورىندار ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا عانا ۇلەس قوسپايدى. ولار شاما-شارقىنشا قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ابىروي-بەدەلىن دە اسقاقتاتادى.
ءوندىرىس كولەمى ءوسىپ كەلەدى
دەمەك شەتەل نارىعىنا شىققان ءاربىر كاسىپورىن كوممەرتسيالىق مۇددەدەن بولەك, ەلدىڭ نامىسىن دا تۋ ەتىپ ۇستايدى. سوندىقتان ولارعا مەملەكەت تاراپىنان مەيلىنشە وڭ كوزقاراس كەرەك-اق. ونسىز دا بىزدە مۇنداي كاسىپورىندار اسا كوپ ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى استاناداعى لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى – مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جەمىسى. قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن بىرەگەي جوبا ون جىلدان اسا ۋاقىتتىڭ ىشىندە وتاندىق ەكونوميكانىڭ برەندىنە اينالىپ ۇلگەردى دەسەك اقيقاتتان الشاق كەتپەيمىز. بۇگىندە بىرەگەي كاسىپورىننىڭ اتى مەن ابىرويى الىسقا تاراپ وتىر.
تاريحقا زەر سالساق, زاۋىتتى قۇرۋ يدەياسى 2006 جىلى باستالعان. ءدال وسى جىلى قازاقستان بيلىگى اقش-قا رەسمي ساپارمەن بارادى. سول جولى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى مەن General Electric Transportation (Wabtec Corporation) كومپانياسى اراسىندا كەلىسىم جاسالدى. كەلىسىمگە سايكەس, امەريكالىق تاراپ قازاقستانعا Evolution دەگەن سەريامەن شىعاتىن لوكوموتيۆتەر ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگياسىن بەرەتىن بولدى. ال 2009 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە زاۋىت سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. وسىلايشا, كاسىپورىن شەتەلدىك ۇلگىدەگى, جالپاق تىلمەن ايتساق, «ينوماركا» سانالاتىن لوكوموتيۆتەردى وندىرۋگە كىرىستى.
«لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن 2010 جىلدان 2022 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن 446 لوكوموتيۆ شىعارعان. ونىڭ 387-ءسى – جۇك لوكوموتيۆى. مۇنداي لوكوموتيۆتەردىڭ 251-ءى «قازاقستان تەمىر جولى – جۇك تاسىمالى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن دايىندالعان. ال 36-سى شەتەلگە ەكسپورتتالعان. سونىمەن قاتار وسى ۋاقىت ارالىعىندا 57 تەپ33ا تەپلوۆوزىن نارىققا شىعاردى. بۇلاردىڭ بارلىعى «قازاقستان تەمىر جولى – جۇك تاسىمالى» كومپانياسىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ ءجۇر. بۇعان قوسا تەم11ا مانەۆرلىك تەپلوۆوزى دا قۇراستىرىلدى. ازىرشە ونىڭ ەكى داناسى سىناققا شىعارىلدى. وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن اتالعان تەپلوۆوزدى سەرتيفيكاتتاۋ جۇمىستارى ءساتتى اياقتالدى.
ون جىلدان اسا ۋاقىتتىڭ ىشىندە زاۋىت ورلەۋ كەزەڭىن دە, قۇلدىراۋ كەزەڭىن دە وتكەردى. بىلتىر 43 لوكوموتيۆ وندىردىك. بيىلعى مەجە دە وسىمەن شامالاس. كەلەر جىلى 90 لوكوموتيۆ ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇعان كاسىپورىننىڭ الەۋەتى جەتەدى. وسىلايشا, ءوندىرىس كولەمىن بىرتىندەپ ۇلعايتا بەرسەك دەگەن نيەتىمىز بار. سونىمەن قاتار زاۋىت ەل قازىناسىن سالىقتىق تۇسىمدەرمەن مولايتىپ وتىرعان كومپانيالاردىڭ قاتارىنا جاتادى.
دەتالدىڭ دەنى – وزىمىزدەن
كوپشىلىك اراسىندا لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتىنا قاتىستى ايتىلاتىن ەكى ۇشتى اڭگىمە كوپ. كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاماسا دا, كەيبىرەۋلەردىڭ جورتا جاماندايتىن ادەتىنە سالساق, «مۇندا تەك شەتەلدەن اكەلىنگەن دايىن قۇرىلعىلاردى قۇراستىرۋ عانا جولعا قويىلعان». شىن مانىندە ولاي ەمەس. زاۋىتتى ارالاپ, تسەحتاردىڭ جۇمىسىمەن جاقىن تانىسقان ادامدار مۇنىڭ وتىرىك ءسوز ەكەنىنە بىردەن كوز جەتكىزەدى. بىردەن ايتايىق, لوكوموتيۆكە قاجەتتى ۇلكەن جانە تۇيمەدەي دەتالدىڭ ءبارى وسى زاۋىتتا ازىرلەنەدى.
– ەڭ الدىمەن لوكوموتيۆتىڭ جاقتاۋىنا قاجەت ءىرىلى-ۇساقتى دەتالداردىڭ ءبارى اۆتوماتتاندىرىلعان قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن ازىرلەنىپ, قۇراستىرىلادى. وسىلاي پروتسەسس بىرىنەن سوڭ ءبىرى جالعاسا بەرەدى. قازىرگى تاڭدا ءوندىرىستى لوكاليزاتسيالاۋ دەڭگەيى 32 پايىزدان استى. كورسەتكىش جىل وتكەن سايىن ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2009-2011 جىلدارى ءوندىرىستى لوكاليزاتسيالاۋ دەڭگەيى 11 پايىزدى عانا قۇراعان. ودان بەرى كوپ دۇنيە وزگەردى. ءبىزدىڭ ماماندار بۇگىندە لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ كەزىندە قولدانىلاتىن دەتالداردىڭ 11 200-ءىن يگەرىپ, وزدەرى جاسايتىن دەڭگەيگە جەتتى جانە مۇنىمەن توقتاماق ەمەس. ويتكەنى 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان جوسپارىمىز بار, – دەيدى لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتىنىڭ باسشىسى مارات تىلەۋباەۆ.
سونداي-اق قازىرگى تاڭدا ەلدەگى بىرنەشە كومپانيانىڭ ءونىمى لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسىنا پايدالانىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ماسەلەن, پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى قوسىمشا رەزەرۆۋارلاردى, «ريتام-پاۆلودار» كومپانياسى ەكى ءتۇرلى مەتالل كونسترۋكتسياسىن, «زاپچاست جد» كومپانياسى رەزەڭكە تەحنيكالىق بۇيىمدار مەن 26 ءتۇرلى مەتالل كونسترۋكتسياسىن ازىرلەپ بەرىپ وتىر. سونىمەن قاتار وتاندىق «ستەكلومير» زاۋىتى تەرەزەلەردى دايىنداسا, ماشينيست كابيناسىنىڭ قاپتاماسىن BS PROM كومپانياسى ۇسىنىپ وتىر. اۆتوىلمەك, ورتالىقتاندىرعىش ارقالىق, كرونشتەين سەكىلدى قاجەتتى دۇنيەلەر Format Mach Company كومپانياسىنان الىنادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن بىرنەشە كاسىپورىنعا تاپسىرىس تاۋىپ بەرىپ وتىر. وسىلايشا, وزگە دە سالالارعا قوسىمشا وڭ اسەرىن تيگىزۋدە.
– بىردەن ايتۋ كەرەك, لوكوموتيۆتەردىڭ «موتورى» امەريكادان جەتكىزىلەدى. ويتكەنى الەمدەگى لوكوموتيۆ قۇراستىراتىن زاۋىتتاردىڭ كوبى ونى General Electric Transportation (Wabtec Corporation) كومپانياسىنان الادى. سول سەكىلدى دوڭگەلەكتەردى دە ازىرشە شەتەلدەن الدىرىپ وتىرمىز. بىراق لوكاليزاتسيالاۋ جوسپارىنا سايكەس, 2025 جىلعا دەيىن ەكىباستۇزداعى «پرومماشكومپلەكت» كومپانياسى وندىرەتىن دوڭگەلەكتەردى پايدالانۋ جاعىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. بۇدان بولەك, لوكاليزاتسيالاۋعا قاتىستى الداعى ءۇش جىلعا ارنالعان جوسپاردا دوڭگەلەكتەردەن بولەك, اككۋمۋلياتور باتارەيلەرىن, لوكوموتيۆتىڭ قۇيىلعان بولشەكتەرىن, ەرنەۋلىكتەردى جانە تاعى دا باسقا دۇنيەلەردى وزىمىزدە شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر. ماسەلەن, وتاندىق Zhersu Power كومپانياسى ۇسىناتىن اككۋمۋلياتور باتارەيلەرىن قولدانۋعا مۇمكىندىك تۋماق, – دەيدى مارات تىلەۋباەۆ.
تۇتىنۋشىلىق پاتريوتيزم جەتىسپەي تۇر
زاۋىت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن وسى كۇنگە دەيىن قىرعىزستانعا – 6, تاجىكستانعا – 5, تۇرىكمەنستانعا – 1, ۋكرايناعا – 1, ازەربايجانعا – 10 جانە مولدوۆاعا 12 لوكوموتيۆ ەكسپورتتاعان. وسىلايشا, 40 جىل ۇزدىكسىز قىزمەت ەتەتىن وتاندىق لوكوموتيۆتەر اتالعان ەلدەردىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرعان.
ال ىشكى نارىقتاعى نەگىزگى تۇتىنۋشى – «قازاقستان تەمىر جولى». ۇلتتىق كومپانيا لوكوموتيۆتەر سانىن ۇلعايتپاق. تيىسىنشە, زاۋىت تا الداعى بىرنەشە جىلدا ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋعا ءازىر. ول ءۇشىن لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى 2,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتۋدى دا جوسپارلاپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قوسىمشا قۇرىلعىلار الىپ, جاڭا تسەحتاردىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا دايىن. قازاقستاندىق مازمۇننىڭ ۇلەسىن ارتتىرىپ, 400-500 ادامعا قوسىمشا جۇمىس قۇرۋعا ءازىر وتىر.
لوكوموتيۆتەردىڭ ستراتەگيالىق تاۋار ەكەنىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدەگى جەكە كومپانيالار شەتەلدىك ەمەس, وتاندىق ونىمگە باسىمدىق بەرەتىن ءجونى بار. الايدا قازىرگى جاعداي ءبىز ويلاعانداي بولماي تۇر. وكىنىشكە قاراي, ىشكى نارىقتا لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتىنىڭ ونىمدەرىن «قازاقستان تەمىر جولىنان» باسقا بىردە-ءبىر كومپانيا ساتىپ المايدى. ال ىشكى نارىقتا لوكوموتيۆتەرگە دەگەن قاجەتتىلىك بار. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى «شۇباركول كومىر» كومپانياسى 1 جۇك لوكوموتيۆىن, سوكولوۆ-سارىباي تاۋ-كەن بايىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگى 1 جۇك لوكوموتيۆى مەن 1 مانەۆرلىك تەپلوۆوزدى, «قازتسينك» 5 مانەۆرلىك لوكوموتيۆتى, اقتوبە مىس كومپانياسى 1 مانەۆرلىك تەپلوۆوزدى, ERG كومپانيالار توبى 2 مانەۆرلىك لوكوموتيۆتى جانە «جەلدورترانس» كومپانياسى 2 مانەۆرلىك تەپلوۆوزدى شەتەلدەن الدىرعان. بۇلاردىڭ اراسىندا تاعى بىرنەشە لوكوموتيۆكە تاپسىرىس بەرگەندەرى دە بار.
وكىنىشكە قاراي, وزىمىزدە بار ءونىمدى باسقا ەلدەن الدىرۋدىڭ وتاندىق ەكونوميكا ءۇشىن زاردابى اۋىر ەكەنى بارشاعا ءمالىم.
بىرىنشىدەن, شەتەلدەن اكەلىنگەن لوكوموتيۆتەردىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى تاپسىرىس جاسالعان ەلدە ورىندالادى.
ەكىنشىدەن, ەل ەكونوميكاسىندا قالۋعا ءتيىس قوماقتى قارجى شەتەلگە جىلىستايدى.
ۇشىنشىدەن, قاجەتتى ءونىم سىرتتان اكەلىنگەندىكتەن, جەرگىلىكتى وندىرىستەردەگى جۇمىس ورىندارى ازايادى. ويتكەنى ىشكى نارىقتا جاسالاتىن جاڭا ونىمدەرگە سۇرانىس بولمايدى.
تورتىنشىدەن, قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمداردى وزگە ەلدەردىڭ لوكوموتيۆتەرىنە لايىقتاپ وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى قىرۋار شىعىن, كوپ جۇمىس. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ, بىلە تۇرا ەل ۇكىمەتىنىڭ ءۇنسىز جاتقانى ويلاندىرادى. جەكە كومپانيالارعا وتاندىق ءونىمدى تۇتىنۋعا ىنتالاندىرسا, ۇتاتىن دۇنيەمىز وتە كوپ.
بۇل رەتتە ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ شارالارى قاراستىرىلماي وتىرعان جوق دەپ كەسىپ ايتا المايمىز. ويتكەنى ۇكىمەت بىرنەشە قولداۋ شاراسىن ۇسىنىپ وتىر. ماسەلەن, وتاندىق ءونىمدى ساتىپ الۋ كەزىندە تەمىر جول وپەراتورلارىنىڭ كرەديتتىك مولشەرلەمەلەرى سۋبسيديالانادى. سول سەكىلدى لوكوموتيۆتەردىڭ ەسكىرگەن مودەلىن يمپورتتاۋدان قورعاۋ قاراستىرىلعان. كاسپي باعىتىن دامىتۋ شەڭبەرىندە وتاندىق ءونىمدى ەكسپورتقا باعدارلاۋعا باسىمدىق بەرىلگەن.
ءتۇيىن: ەكونوميكادا «تۇتىنۋشىلىق پاتريوتيزم» دەگەن تەرمين بار. بۇل – وتاندىق ءونىمدى تۇتىنۋ ارقىلى ىشكى نارىقتى قولداۋ. ياعني تىعىرىققا تىرەلگەن ەكونوميكاعا تىرەك بولۋ, دەمەۋ. مۇنى ەكونوميكانىڭ جازىلماعان زاڭى, قاعازعا تۇسپەگەن قاعيداسى دەسە دە بولادى. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كوبى ءدال وسى تۇتىنۋشىلىق پاتريوتيزم ارقىلى ىشكى نارىقتى, وتاندىق ءوندىرىستى, جالپى ەكونوميكانى العا باستىرىپ وتىر. الايدا الەمنىڭ وسىناۋ وزىق تاجىريبەسى ءبىزدىڭ ەلدە كەڭ تارالماعان. سوندىقتان ۇكىمەت ەلدەگى تۇتىنۋشىلىق ءپاتريوتيزمدى قولداۋعا ءتيىستى جاعداي جاساسا دەگەن تىلەك بار. سوندا ءبىر ەلدىڭ برەندىنە اينالعان لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى سەكىلدى وتاندىق ءىرى كاسىپورىندار دا جۇرىسىنەن جاڭىلماس ەدى.