ماقسات – شەتەل ينۆەستيتسياسىن جۇيەلى تارتۋ

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سوڭعى بەس جىلداعى كورسەتكىش كوپ-كورىم. تەك 2020 جىلى عانا COVID-19 پاندەميا­سىنا بايلانىستى ينۆەستيتسيا اعىنى تو­مەندەپتى. ياعني 17,2 ملرد دوللاردى قۇرا­عان. مۇنداي جاعداي جالپى الەم بويىن­شا قالىپتاسقانىن ەسكەرسەك, دۇرلى­گەرلىك ەشتەڭە جوق. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2020 جىلى الەمدەگى ينۆەستيتسيا اعىنى 35 پايىزعا, ال قازاقستاندا 29,8 پايىز­عا قىسقارعان بولاتىن. دەگەنمەن 2021 جىلى قازاقستان جاعدايدى جەدەل تۇزەپ الدى. بىلتىر تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيانىڭ جالپى اعىنىنىڭ 23,8 ملرد دوللاردى قۇراۋى سوعان دالەل. بۇل 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 38,9 پايىزعا جوعارى. نەگىزى سوڭعى بەس جىل­داعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش 2019 جىلى تىركەلگەن ەكەن – 24,4 ملرد دوللار.

وسى جىلدىڭ تامىزىندا اقش مەملە­كەتتىك دەپارتامەنتى قازاقس­تان­دا­عى ينۆەس­تيتسيالىق احۋالدى جوعارى باعالاپ, ءوز بايانداماسىندا نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋداعى ەلەۋلى پروگرەستى اتاپ ءوتتى. قازاقستانعا باعىت­تالعان تىكە­لەي شەتەلدىك ينۆەستي­تسيا اعىنىنىڭ مۇن­شالىقتى ۇلعايۋى ەكونوميكانىڭ قال­پىنا كەلۋى­مەن جانە كورونا داعدارى­سى­نا دەيىنگى بەلسەندىلىككە قايتا ورالۋى­مەن ءتۇسىندىرىلدى.

راسىندا دا, 2022 جىلدىڭ قاڭ­تارىندا قازاقستان 54 ەل­دىڭ, سونىڭ ىشىندە اقش, ۇلى­بريتانيا, گەرمانيا جانە جا­پو­نيانىڭ ازاماتتارى ءۇشىن ۆيزاسىز رەجىمدى قالپىنا كەلتىردى. ال وتكەن جىلى كاسىپ­كەر­لەرگە سالىقتى ءۇش جىلعا دەيىن كەيىنگە قال­دىرۋعا مۇم­كىن­­دىك بەرەتىن ين­ۆەس­ت­يتسيالىق سالىق نەسيە­سىن ەنگىزدى.

مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ ساراپ­شى­لارى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا وسىمىنە ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى ارقىلى كەز كەلگەن بيزنەستى ونلاين تىر­كەۋ جانە جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم جاساۋ سياقتى بيزنەستى اشۋ مەن جۇرگىزۋ پروتسەدۋرالارىن جەڭىلدەتۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسى دە ىقپال ەتتى دەپ سانايدى. شىنىندا دا, كوپتەگەن پروتسەدۋرا قازىر ونلاين رەجىمدە قولجەتىمدى. بۇرىن شە­تەل­دىك ين­ۆەستورلار كەلىسىمشارتتار مەن ليتسەن­زيالىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ءجيى شاعىم­دا­ناتىن.

شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ – قازاق­ستان­نىڭ باستى باسىم­دىق­تارىنىڭ ءبىرى. 2022 جىلعى ماۋسىمدا ۇكىمەت 2026 جىلعا دەيىنگى جاڭا ينۆەس­تي­تسيا­لىق سايا­ساتتى بەكىتتى. سوعان سايكەس قا­زاقستان قو­سىل­عان قۇنى جوعارى تاۋارلاردىڭ باسە­كەگە قابىلەتتى وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا سالۋمەن باسقاشا جۇمىس ىستەمەك.

بيىل تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى قانداي بولاتىنى ءالى بەلگىسىز. ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىقتا بۇل كورسەتكىش 14,5 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعى دەڭگەيدەن 28,2 پايىزعا ارتىق. اتاپ وتەرلىگى, بيىلعى كورسەتكىشتەر ءبىرىنشى توقساندا دا, ەكىنشى توقساندا دا بىلتىرعىدان اسىپ تۇسكەن.

اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دە­پار­تامەن­تى­نىڭ بايانداماسىندا ماسەلەگە كەرى اسەر ەتەتىن جاع­دايلار دا اتاپ وتىلگەن. اسى­رەسە سايا­سي جاعداي ماسەلەنى ۋشىق­تى­رىپ جىبە­رۋى مۇمكىن ەكەن.

«قاڭتارداعى تولقۋلار, ۋكراي­ناعا قارسى سوعىس اشقان رەسەيمەن كەڭ اۋقىم­دى ەكونوميكالىق بايلانىس­تار جانە رەسەيگە قارسى سانكتسيالار قازاق­ستانعا اسەر ەتىپ, ينۆەستورلاردى الاڭداتىپ وتىر. كەي­بىر ينۆەستورلار قازاق­ستانعا ينۆەستيتسيا سالۋعا قۇ­لىقسىز بولۋى مۇمكىن. ال باس­قا­لارى قازاقستاندى رەسەيدە بيز­نەس جۇرگىزۋگە تارتىمدى بالاما دەپ ساناۋى دا ىقتيمال», دەلىنگەن اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ بايان­­­داماسىندا.­

بۇل رەتتە, قازاقستان ۇكىمەتى باتىس­تىڭ رەسەيگە قارسى سانكتسيا­لا­رىن ورىن­داۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىرىپ, باتىس ين­ۆەس­تورلارىن رەسەي­دەن قازاقستانعا كوشۋگە شا­­قىر­عانى ەسىمىزدە. اتاپ ايت­­قان­دا, 2022 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى­­نىڭ سوڭىندا پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ كەي­بىر شەتەلدىك كوم­پانيا­لار­دىڭ قازاق­ستانعا كوشۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.

– قازىرگى ساياسي جاعداي ۇلتتىق ەكونو­مي­كاعا كەرى اسەر ەتىپ قانا قويمايدى. بۇ­گىنگى تاڭدا 50-گە جۋىق شەتەلدىك كوم­­­­پانيا كورشى ەلدەگى ءوندىرىسىن جاۋىپ, ءوندىرىسى مەن كەڭسەلەرىن قازاق­ستان­­عا كو­­شى­رۋگە نيەت ءبىلدىردى, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ينۆەستورلاردىڭ الاڭ­داۋ­شى­لىعىن ەسكەرگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اقپان ايىندا تۇراقتى جانە تار­­تىمدى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى قام­­­تا­­ماسىز ەتەتىنىنە ۋادە بەرگەن بولاتىن جانە سول ۋادە­سىن­دە تۇردى. وسى ماقساتتا ەكونو­مي­كاداعى مونوپوليا­لار مەن ولي­­گو­پوليالاردىڭ شەكتەن تىس ءرولىن توقتاتۋعا كىرىسكەنى سوزىمىزگە دالەل. سونداي-اق پرەزيدەنت ناۋرىز ايىندا جەكەشەلەندىرۋدى كەڭەيتۋ جانە سىبايلاس جەمقور­لىق­پەن كۇرەسۋ ارقىلى ينۆەستيتسيا تارتۋعا بولاتىن رەفورمالاردى جاريالادى.

Finprom.kz-ءتىڭ حابارلاۋىنشا, بىلتىر سالالار بويىنشا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ ەڭ كوپ كولەمى ونەر­كا­سىپتە, ساۋ­دا­دا, سونداي-اق قارجى جانە ساق­تان­­دىرۋ قىزمەتى, كولىك جانە قۇ­­رىلىس سالالارىندا تىركەلگەن ەكەن. جالپى, سالالىق قۇرىلىمدا ادەت­تەگىدەي تاۋ-كەن ونەركاسىبى باسىم – 2021 جىلى بارلىق تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ 40,8 پايىزىن يەلەندى (مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ – 28 پايىز). ەكىنشى ورىندا وڭدەۋ ونەركاسىبى تۇر. پورت­فەلدىڭ 22 پايىزى وسى سا­لاعا تيەسىلى. ايتپاقشى, جاڭا ينۆەستيتسيالىق ساياساتقا سايكەس وڭدەۋ سەگمەنتى باسەكەگە قابى­لەت­تىلىكتى ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى دراي­ۆە­رىنە اينالادى.

ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلى تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەر­كا­سىبىندەگى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 18,4 پايىزعا, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە – 68,1 پا­يىز­عا, ساۋدا جانە اۆتوكولىك جون­دەۋ­دە – 47,2 پايىزعا, قارجى جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتىندە – 57,2 پايىزعا, كولىك-لوگيستيكا سەكتورىندا – 12,8 پايىزعا, قۇرىلىستا 42,6 پايىزعا وسكەن. ءبىلىم, دەنساۋلىق جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە, ونەرگە, ويىن-ساۋىق پەن دەمالىسقا سالىنعان ينۆەستيتسيا 2020 جىلعى 23,2 ملن دوللاردان بىلتىر 8,9 ملن دوللارعا دەيىن ازايعان.

جالپى, قازاقستان ورتالىق ازياداعى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا­لار اعىنى بو­يىن­شا كوش­باس­شى­لىقتى ساقتاپ قالۋعا نيەتتى. ويتكەنى بيىلعى جوسپارعا ساي­كەس, كورسەتكىش 25 ملرد دوللارعا جە­تىپ جىعىلۋى كەرەك. استانادا جاھان­دىق ينۆەس­تيتسيالارعا ارنالعان دوڭ­گەلەك ۇستەل­دە سىرتقى ىستەر ءمي­نيس­ترىنىڭ ورىنباسارى الماس ايداروۆ وسىنى اڭعارتتى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەل اينالاسىندا بولىپ جاتقان وقيعا­لارعا قاراماستان, ينۆەستي­تسيا­نىڭ ءوسۋى ازىرشە 28 پايىزدى قۇراعان. نەگىزگى ينۆەستور ەلدەردىڭ قاتارىندا باتىس ەۋروپا, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, قىتاي جانە رەسەي بار. بارلىق ينۆەس­تي­تسيانىڭ شامامەن 90 پايىزى ەلى­مىزگە اتالعان مەملەكەتتەردەن كەلەدى. بىراق گەوساياسي احۋال­ مەن سانكتسيالار جاعدايدى وزگەر­تىپ جىبەرۋى دە ابدەن مۇمكىن. الماس ايداروۆ ايتقانداي, ءبىز­دىڭ مىندەت – ينۆەستورلار ءۇشىن تۇراقتىلىق ارالى بولىپ قالا بەرۋ جانە اينالادا بولىپ جات­قان وقيعالار ينۆەستيتسيالىق مىندەت­تە­مەلەرىمىزگە اسەر ەتپەيتىنىن كور­سەتۋ.

– قازاقستان اۋىل شارۋاشى­لى­عى القا­بىنىڭ كولەمى بو­يىن­شا الەمدە 6-ورىندا, ونداعى جەر­دىڭ 80 پايىزدان استامى نەمەسە 220 ملن گەكتارى وندى­رىستە پاي­دا­­لانىلادى جانە بۇل با­عىتتا ەلىمىز اگروونەركاسىپ سالا­سىن­داعى حالىقارالىق تا­جىريبە مەن جوبا­لار­عا ۇلكەن قىزىعۋ­شى­­لىق تانىتىپ وتىر. لوگيستيكا سا­لا­­­سىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى دا­مى­تۋ پەرسپەكتيۆالارىنا كەلەتىن بولساق, ەلىمىز ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ترانزيتتىك حاب بولىپ سانالادى. قازاقستان ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداق, ورتالىق ازيا جانە قىتاي ەلدەرىن قوسا العاندا, ميل­لياردتان استام تۇ­تى­نۋ­شى­لاردىڭ تىكەلەي نارىعىنا قول جەتكىزە الادى. ەلىمىزدىڭ مۋلتيمودالدى لوگيستيكا مۇمكىندىگىن ۇسىناتىن ءىرى نارىقتارعا جول اشۋعا تولىقتاي مۇمكىندىگى بار, – دەيدى ا.ايداروۆ.

قازىردىڭ وزىندە قازاقستان ورتا­لىق ازياداعى بارلىق ينۆەس­تي­تسيانىڭ 70 پايىزىن تارتىپ وتىر. ينۆەستيتسيالىق ەكوجۇيەنى ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن ۇكىمەت 2026 جىلعا دەيىنگى ينۆەستيتسيالىق سايا­سات­تىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن قابىل­دادى. ونى ىسكە اسىرۋ 2025 جىلعا قاراي 25 ملرد دوللارعا دەيىن تىكەلەي شەتەلدىك ين­ۆەس­تيتسيالار اعىنىن تارتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. تۇجىرىمداما قو­سىلعان قۇنى جوعارى تاۋار­لار­دى ءوندىرۋ جاعىنا قاراي ينۆەستيتسيالاردىڭ قۇرىلىمىن وزگەر­تۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شارالار كەشەنىن كوزدەيدى. ESG (environmental – قورشاعان ورتا, social – الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك, governance – كورپوراتيۆتىك باس­قارۋ) پرينتسيپتەرىن قولدانۋ تەن­دەن­تسياسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا سۇيەنە وتىرىپ, تۇجى­رىمدامادا تۇراقتى دامۋ جوبالارىنا ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋعا باسا نازار اۋدارىلماق.

– ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىندا نەگى­زىنەن جەكە ينۆەس­تي­تسيالارعا با­سىم­دىق بەرىلەدى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن دا­مى­تۋدىڭ درايۆەرى بولاتىن جوبالارعا باسىمدىق بەرىلەتىن بولادى. وسى ورايدا مەملەكەت ءوز كەزە­گىندە جەكەمەنشىكتىڭ جانە زاڭ ۇستەم­دىگىنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرۋگە ءتيىس. ينفرا­قۇ­رىلىم بيزنەستىڭ بارىنە بىر­ەي قولجەتىمدى بولۋى قاجەت. جال­پى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاع­­داي­دى جاقسارتۋ جونىندەگى بەرگەن تاپ­سىرمالارىنىڭ ناتي­جە­سىندە ەكونو­مي­كانىڭ بو­يىنا قان جۇگىرە باستادى. ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى دە ءبىرشاما جولعا قويىلىپ كەلەدى. شەتەلدىك تىكە­لەي ينۆەستيتسيا دا تارتىلا باستادى. مىسالى, سوڭعى جىلدارى قازاقستان ەكونوميكاسىنا تارتىلعان شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 20 ملرد دوللاردىڭ شاماسىندا بولاتىن بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 28 پايىزعا ارتىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندا سوڭعى كەزدە جۇر­گى­زى­لىپ جاتقان ساياسي, ەكونو­ميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك ساياساتقا دەگەن سەنىمدەرىنىڭ ۇلعايا تۇسكەنىن بىل­دىرەدى. ەلىمىزگە ين­­ۆەستيتسيا كوپ تار­تىلاتىن بولسا, سو­عۇر­لىم ەكو­نوميكامىز داميتىنىن ەستەن شى­­عارماۋىمىز كەرەك, – دەيدى ەكونوميست جاقسىبەك قۇلەكەەۆ.