كورىكتى مەكەن كورىنىسى

كوز ۇشىندا كوگىلدىر ساعىمعا وران­عان, ەگىز جاراتىلعان قوس شوقى قىلاڭ بەرەدى. سىرلى سىمباتى ارۋداي اسەم, ەتەگىنەن ۇشار باسىنا دەيىن ماڭگى جاسىل قاراعايلارمەن كومكەرىلگەن, ارا-تۇرا كەزىگەتىن قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدارمەن اجارلانعان ايىرتاۋ شو­قىسى. ءبىز ات باسىن ىرىككەن ايىرتاۋ اۋى­لىنان باتىسقا قاراي بەتتەسەڭىز, قالىڭ جىنىستى قاق جارىپ وتەتىن جول وسى شوقىنىڭ ىرگەسىنە جەتەكتەپ الىپ كەلەدى. جەتكەنشە قوس قاپتالىڭىزداعى كىلكىگەن عاجايىپ كوركەمدىككە كوز سۋا­راسىز. جىلىكتىڭ مايىنداي اۋاسى قان­داي تازا, ءمولدىر. كوكىرەگىڭدى كەرىپ, جۇتا بەرگىڭ كەلەدى. شوقى شانشىلا بىتكەن­دىكتەن ۇشار باسىنا شىعۋ قيىن. ءسال-ءپال تاكاپپارلاۋ ءتارىزدى مە, قالاي؟ قويىنداسا جارالعاندىقتان ەگىز شوقى ءبىر-بىرىنەن اينىمايتىن ءتارىزدى. زەر سالىپ قاراساڭىز, وڭ يىعى, بىرەسە سول يىعى بيىكتەۋ بولىپ كورىنەدى. قوزىكوش جەردەن جاتاعانداۋ بولىپ كورىنگەنىمەن, ءدال جانىنا كەلىپ جوعارىعا كوز سالساڭىز, تاقياڭ جەرگە تۇسەردەي بيىك. ەل ىشىندە ايىرتاۋ شوقىسى تۋرالى ادەمى اڭىز دا كوپ. سونىڭ ءبىرىن ايتا كەتەلىك.

ەستە جوق ەسكى زامان. ماساتىداي قۇل­پىرعان, قوينىنا قۇت-بەرەكە دارىعان, توپىراعىنا كيە بايلانعان, تابيعاتى تامىلجىعان الاش دالاسىنا كىمدەر قى­زىقپاعان. كوك تەمىردى قۇرسانعان سىڭ­سىعان قالىڭ قول ءتونىپ كەلەدى. مىنا جەردى, وسىناۋ عاجايىپ ولكەنى باۋىرىنا باسپاق. ايتسە دە, ەل بولعان سوڭ ەرلەرى بولماق. ەر بولعان سوڭ ەلى مەن جەرىن قورعاماق. وسى توڭىرەكتە جايلاعان قالىڭ ەلدىڭ ىشىندە اعايىندى جاۋجۇرەك ەكى باتىر بار ەكەن. قارا بۇلتتاي تۇتاسىپ كەلگەن قالىڭ جاۋعا قارسى ات جالىن تارتىپ مىنۋگە جارايتىن ازاماتتىڭ باسىن قۇراپ, قارسى شىعادى. كۇن سوعىسادى, ءتۇن سوعىسادى. ايتسە دە, تۋعان جەردىڭ توپىراعىن ز ۇلىم جاۋدىڭ تابانىنا تاپتاتپايمىز دەپ شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, ەل قورعاعان اعايىندى ەكى جىگىت ساداق وعىنان مەرت بولادى. الدە پەرىشتە كوڭىلدەگى ەلگە دەگەن, جەرگە دەگەن پەيىلدىڭ اسەرى مە ەكەن, جاي عانا جوعالىپ كەتپەي اعاسى ۇلكەن, ءىنىسى كىشكەنتاي شوقىعا اينالىپ كەتەدى. مىنە, ءبىر-ءبىرىن قۇشاقتاپ, باۋىرىنا باسىپ تۇرعان قوس شوقى وسى ايىرتاۋ شوقىسى. وڭىنان قاراساڭ ءبىرى, سولىنان قاراساڭ ەكىنشىسى بيىك كورىنەتىندىگى ەكەۋى دە تەڭدەس, كۇش-قۋاتى ءبىر-بىرىنە پارا-پار, ماقسات-مۇراتى دا, اسىل ارمانى دا ورتاق باتىرلار. جاي تۇرعان جوق, بيىك-بيىك قاراعايلارمەن ۇشار باسىن مەڭزەپ, اپپاق قايىڭدارىنىڭ جاسىل جاپىراعىمەن سىبدىرلاتىپ سىر شەرتىپ, قوينىندا وسكەن, وركەن جايعان قالىڭ ەلگە ءوز ەلىڭدى, ءوز جەرىڭدى ءدال بىزدەردەي سۇيە ءبىل, قورعاي ءبىل دەگەن تەرەڭ ويدى مەڭزەپ تۇرعانداي. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ايىرتاۋدىڭ قوس قاپتالىنا تىربيىپ تال ءوسىپتى. باياعى قارا نيەتتى جاۋ قولىنىڭ قارا قانى سۋداي شاشىلعان توپىراقتا وسكەن وسكىن دەيدى. ال بەرگى بەت قىرىق كۇن شىلدەدە قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا جيدەككە تۇنىپ تۇرادى. سالت اتپەن اعاش ارالاساڭىز, ات تۇياعى جيدەكتىڭ سولىنە قىپ-قىزىل بولىپ بويالىپ قالار ەدى. ءنارلى, ءتاتتى جەمىس. ەل قورعاعان قىرشىن جاستاردىڭ وپات بولعان القابىنا ءوسىپ شىققان, سوندىقتان نارتتاي قىزارىپ تۇرادى دەيدى بىلەتىندەر.

كوكشەتاۋ قالاسىنان الپىس شاقىرىم ارىرەك, وڭتۇستىك باتىسقا قاراي كىلەمدەي قۇلپىرعان قۇيقالى ءوڭىردى الىپ جاتقان ساياباقتىڭ جالپى كولەمى – 182 076 گەكتار. ۇلتتىق پاركتىڭ قۇرامىنا زەرەندى, شالقار, يمانتاۋ, ايىرتاۋ اتىرابىنىڭ تاۋلى, ورماندى القاپتارى مەن كۇمىس كولدەرى كىرەدى. ءسوز اراسىندا پاركتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ءبىر اۋىز سوزبەن ايتا كەتەلىك. الدىمەن وسى اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالاتىن تاڭعاجايىپ تابيعات كەشەندەرى مەن ءمولدىر سىرى مەلتەكتەگەن مادەني مۇرالاردىڭ عاجايىپ انسامبل قۇراپ تۇرعان بىرلىگىن ساقتاۋ, عىلىمي ادىستەمەلىك نەگىزدەردى ەنگىزۋ, تاريحي-مادەني كەشەندەردى مەيلىنشە قورعاۋ. بۇل ولكەدە سيرەك كەزدەسەتىن, ءتىپتى مۇلدە ازايىپ بارا جاتقان تابيعي اعزا­لار بار. قىمبات قازىنا. تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, تابيعات ەسكەرتكىشتەرىنە باي. تۋريستەردى دە تارتاتىنى سوندىقتان. قا­زىرگى زاماننىڭ تۋريستەرى كۇمىس كولگە شو­مىلىپ, مايدا قۇمعا اۋناعاننان گورى ەجەلگى زامانداعى ەل تاريحىن بىلمەككە قۇمار. ال ولاردىڭ سۇرانىسىن وتەپ, كوكى­رەكتەرىنە رۋحاني قازىنانى تولايىم قوتا­رىپ بەرۋگە ءدال وسى پاركتىڭ مۇمكىندىگى مول.

مىنە, 300 مەتر بيىكتىككە بارىپ ەكىگە ايىرىلاتىن, بىراق ەتەگى ورتاق, نەگىزى ءبىر جىمداسقان ايىرتاۋ شوقىسى ءدال وسىنداي تابيعاتتىڭ ءوز قولىمەن بار مۇمكىندىگىن سارپ ەتىپ تۋدىرعان اجارلى ەسكەرتكىشى.

– تاسارالدى كوردىڭ بە؟ – دەيدى پاركتىڭ باس ديرەكتورى ەربول ساعديەۆ, – دارقان تابيعاتتىڭ عاجايىپ ەسكەرتكىشى ەمەس پە؟ ءبىز وسىنداي جەرىمىزدى قادىرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. جالعىز ءوزىمىز ەمەس, وس­كەلەڭ ۇر­پاقتى دا تۋعان جەرىن قۇرمەتتەي بىلۋگە باۋلىپ, ولاردىڭ كوكىرەكتەرىنە سۇيىس­پەن­شىلىك سەزىمىن ۇيالاتساق, ىلكىدەن كەلە جاتقان ءار نارسەنىڭ قادىرىن بىلەر قاسيەت ساباقتاستىعىن تابار ەدى.

مىنە, مىناۋ تاسارال سۇلۋلىعىن سي­پاتتاۋعا ءتىل جەتپەيتىن تابيعاتتىڭ عا­جايىپ ءبىر ءمۇيىسى. عالىمداردىڭ پايىم­داۋىنا قاراعاندا, جاڭبىر مەن جەلدىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان. ەكزوتيكالىق جارتاستار, ءارتۇرلى پىشىندەگى تاستاردىڭ سۋرەتىن ادام سالا الماس ەدى. سوندىقتان دا, تابيعات اتتى دانانىڭ, تابيعاتى اتتى شەبەردىڭ قۇدىرەتىنە باس يەسىڭ. ارال­دا يتمۇرىن, تاڭقۋراي, قاراقات ءتارىزدى وسىمدىكتەر وسەدى. تۋ سوناۋ ەتەگىنەن ۇشار بيىگىنە دەيىن قىلقان جاپىراقتى ورمان كومكەرىپ, سۇلۋلىق سيپاتىن ەلدەن ەرەك ارلەن­دىرە تۇسكەن. قولسوزىم جەردەن كا­دىمگى قاراعاي بۇتاقتارىن ءيىپ, سالەم بەر­گەندەي بولادى. مىنە, مىناۋ ساقالدى قايىڭ, ۇيىسا بىتكەن شيە اعاشى. اشەيىندە تۇقى­مىن قارا جەر­دىڭ قويناۋىنا ءسىڭىرىپ, بالاداي ماپەلەپ كۇتسەڭ ءۇيدىڭ جانىندا وسەر-وسپەسى بەلگىسىز تاڭقۋراي. كۇمىس كولدە سۋجىلان بار دەگەندە, ءىشىمىزدى تارتىپ قالدىق. ەستىگەنىمىز بولماسا كورمەپپىز. ءارى كادىمگى سۇرجىلان دەگەن اسىرەلەپ ايت­قاندا قادام باسقان سايى­ن كەزدەسەتىن سياقتى.

– «كوكشەتاۋ» دەندروپاركىنىڭ نەگىزى 1904 جىلى قالانعان, – دەيدى ەربول بولات ۇلى, – ودان بەرى قانشا زامان؟.. وسى ءبىر قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا كوركەم تابيعاتىمىزدىڭ سۇلۋ جۇزىنە سىزات تۇس­پەي ساقتالىپ قالعان. ايىرتاۋ فيليالى سىرىمبەت-تۇكتى ورمانشىلىعىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە ورنالاسقان. دەن­­دروپاركتىڭ جالپى اۋماعى – 28,9 گەكتار. ءجۇز جىلدىق تاريحى بار پاركتىڭ ەكپە اعاشتارىنا ۇنەمى باقىلاۋ جۇرگىزىلىپ وتىرادى. تابيعي قايىڭ شوقتار نەگىزىندە ءارتۇرلى بۇتا تۇقىمداس اعاش ەگۋ دە قولعا الىنعان. العاشقى وتىر­عىزۋ جۇمىستارى 1904-1905 جىلدارى جۇر­گىزىلىپتى. قازىر مۇندا قاراعاي, شىرشا, بالقاراعاي, قايىڭ, كوكتەرەك, ۇساق جاپى­راقتى جوكە, تەرەك, تاتار ۇيەڭكىسى, ۇشكىل جاپىراقتى ۇيەڭكى, الما جانە مايقاراعاي وسەدى. بۇتا تۇقىمداستاردان سارى اكاتسيا, جۇپارگۇل, كۇنجارا, تاڭقۋراي, قارا جانە التىن تۇستەس قاراقات, ايۋبادام, توشالا جانە باسقا دا تۇرلەرى بار. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, دەندروپاركتىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاق اۋماعىندا 1962-1963 جىلدارى وتىر­عىزىلعان جەمىس باعى بار ەكەن.

ءسوز اراسىندا پاركتىڭ جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىنە وتە باي ەكەنىن ايتا كەتەلىك. ءبىر عانا ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ فاۋناسى 293 ءتۇردى قۇرايدى. ءسىبىر تايگاسىنا جاتاتىن جانۋارلار تۇرلەرى دە مول. ماسەلەن, بۇلان, سىلەۋسىن, ورمان سۋسارى, اقكىس. سونداي-اق مۇندا قۇر, بورسىق, ەلىك ءجيى كەزدەسەدى. ال سۋى ءمولدىر كولدەردە سۋ ەگەۋقۇيرىعى, سۋ ونداترى مەكەندەيدى.

سولتۇستىكتىڭ قاتال ەكەندىگى بەلگىلى. پاركتەگى قىرۋار اڭنىڭ قىستان قىسىلماي شىعۋى ءوز الدىنا ءبىر مىندەت. سوندىقتان, اعاش اراسىن قار قالىڭ باسقان كەزدە قاجەت بولاتىن اڭ ازىعى دا ەرتە دايىندالا­دى. بيىل 267,3 توننا ءشوپ, 253 مىڭ دانا ازىقتىق بۇتا بۋىندىسى دايىندالىپتى. مينەرالدى قورەكتەندىرۋ جايى دا ويلاستىرىلعان. ديقانداردان استىق قالدىعىن ساتىپ الماق. يت تۇمسىعى وتپەي­تىن قالىڭ ورماندارداعى بۇلان, بۇعى, قابان, قويان ساقىلداعان سارى ايازدا تا­بيعات جاناشىرلارى جيناعان ازىق­پەن قورەكتەنىپ, قاتال قىستىڭ قىرى­نان جۇ­دەمەي شىعادى. نەگىزىندە پارك قارا­شانىڭ 15-ىنەن باستاپ جابايى جانۋارلاردى قورەكتەندىرۋدى باستايدى. پارك اۋماعىندا جابايى جانۋارلارعا ارنالعان 200-دەن استام استاۋ, 243 سورتاڭ, 34 ارنايى جاب­دىقتالعان قورەكتەندىرۋ الاڭقايلارى بار.

ۇلتتىق تابيعات پاركىنىڭ اۋماعىندا قاراعايلى ورمان فلوراسىنىڭ 36 ءتۇرى بار. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ونىڭ كوبى سيرەك كەزدەسەتىن, قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن وسىم­دىكتەر. اتاپ ايتاتىن بولساق, قىرىق­جا­پىراقتىلار, ءسۇيسىن تۇقىمداستار, المۇرت شوپتەرى, تەرىستىك جالماناعى. وعان يمانتاۋ كولىنىڭ ارالىندا وسەتىن قازاق ارشاسىن قوسساڭىز, وسىمدىكتەر الەمى­نىڭ قانشالىقتى باي ەكەندىگىن اڭعا­رۋعا بولادى. ءدال وسى جەردەن المۇرت ءشوپ پەن ەۋروپا جىلقى ءشوبىن كەزدەس­تىرەسىز. كوكشەتاۋدا عانا ەمەس, ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن سۋ شىرماۋىق, تاس قاراقات, التاي ۇشقاتى, مويىل, شاڭگىش تە بار. قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن كوكتەم جانارگ ۇلى, سازقازاناعى, كادىمدى شولپان كەبىس, ءىرى گۇلدى شولپان كەبىس, قىرعىز قايىڭى, بۇعى كلادو­نياسى, اقتۇڭعيىق, سارعىلت جۋا, دوڭگەلەك جاپىراقتى شىقشوپ ءتارىزدى وسىمدىكتەر بار. وسى ءبىر سيرەك دۇنيەگە جاتاعان جەبىر­دى, كادىمگى مىڭجاپىراقتى, تۇيمەشە­تەندى قوسساڭىز, پارك اۋماعىنىڭ قانشالىقتى باي ەكەندىگىن تۇيسىنەر ەدىڭىز.

تابيعي ەسكەرتكىشتەر تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. سونىڭ ءبىرى – زەرەندى كولىندەگى كوكارال. عالىمداردىڭ بولجاۋىنا قاراعاندا, زەرەندى كولىنىڭ سۋىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ءىح عاسىردا تۇبەككە اينالسا كەرەك. كوكارال تۋرالى كوركەم اڭىز وتە كوپ. ءبىر-بىرىنە عاشىق بولعان قوس عاشىق قوسىلا الماپتى. سەبەپ, اتا-انالارىنىڭ ءتىل تابىسا الماۋى. ەندى قايتپەك, جالعىز امال – قاشۋ. قاشقاندا قاي جەرگە بارىپ پانالاماق. ءارى-بەرى ويلاسا كەلە, قۇستىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى, جاستاردىڭ كوكىرەكتەرىندەگى ادەمى سەزىم ءتارىزدى سالتاناتتى كوكارالعا بەت الۋلارى كەرەك. وسىلاي ۇيعارعان ەكى جاس كوكارالدى مەكەن ەتەدى. ارال دا وزىنەن پانا ىزدەپ كەلگەن جاستاردى باۋىرىنا تارتىپتى. ءوسىپ-ونسە كەرەك. ەكى جاستىڭ ىستىق ماحابباتىنان ءنار الدى ما ەكەن, كوگىلدىر مۇنارعا بولەنگەن كوكارال ودان سايىن ادەمىلەنىپ, اجارلانا تۇسكەن دەسەدى. وسى ءبىر ادەمى اڭىزدىڭ استارىنان تابيعات پەن ادامنىڭ اجىراماس بىرلىگىن كورۋگە بولادى.

ۋاقىت شاڭقاي تۇسكە تاياپ قالعان. نارتتاي قىپ-قىزىل كۇننىڭ كوزى تاسقا­زاننىڭ يىعىنا ءىلىنىپ تۇر. توڭىرەكتىڭ ءبارى كۇننىڭ قىزىل شالقىن شاپاعىنا بولەنىپ, مامىراجاي كۇي كەشكەن. ساۋلەلى سالتانات ارايلانىپ تۇر. قۇتتى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءتارىزدى!

اقمولا وبلىسى