كوسەمسوز ساردارى

«ايقاپ» جۋرنالىنىڭ شىعۋ تاريحى ارىدەن باستالادى. 1910 جىلى پاتشا ۇكىمەتى م.سەراليننىڭ جۋرنال شىعارۋ تۋرالى وتىنىشىنە قول قويدى جانە جۋرنالدى شىعارۋعا رۇقسات بەردى. وندا: «كيرگيزۋ كۋستانايسكوگو ۋەزدا چۋبارسكوي ۆولوستي №5 م.سەرالينۋ ۆىدانو رازرەشەنيە نا يزدانيە ۆ گ.ترويتسكە پود ەگو وتۆەتستۆەننوست ەجەمەسياچنوگو جۋرنالا «ەي-كاف» پو سلەدۋيۋششەي پروگراممە: پەرەدوۆىە ستاتي, زاگرانيچنىە ۆەستي, ۆوپروسى مۋسۋلمانسكوي جيزني, حرونيكا, فەلەتونى ي ستيحوتۆورەنيا, بيبليوگرافيا ي ناۋچنىە ستاتي, سمەس ي پيسما ۆ رەداكتسيۋ», دەپ جازدى.

قوستانايلىق جۋرناليست س.ۋجگين م.سەراليننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىر­بايانى تۋرالى بايانداي كەلىپ, ەڭ باسىندا دەموكراتيالىق باعىتتاعى ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە جارىق كورەتىن باسىلىم شىعارۋ ويدا بولعانىن ايتادى. م. سەرالين ونىڭ قازاق بولىمىنە, ال جۋرناليست يلمينسكي ورىس بولىمىنە رەداكتورلىق ەتۋى ۇيعارىلادى. يلمينسكي قازاق بايلارى س.يمانشالوۆ, ك.الدياروۆ جانە قىلىشباەۆپەن گازەتكە ماتەريالدىق قول­داۋ جاساۋ جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزە باس­تايدى, مۇنى ەستىگەن م.سەرالين اتال­­عان باي­لار قارجىلاندىراتىن باسىلىمدا جۇمىس ىستەمەيتىنىن, ونىڭ ۇستىنە ولار­دىڭ تاپ­سىرىستارىن ورىندامايتى­نىن ايتقان. ءسويتىپ, العاشقىدا ەكى تىل­دە جا­رىق كورۋگە ءتيىستى گازەت شىعارۋ جوس­پارى اياق­سىز قالادى. م.سەرالين بول­سا «ايقاپ» جۋر­نالىن شىعارۋعا قام جاسادى.

جۋرنالدىڭ جارىق كورۋى ۇلكەن سەر­پىلىس تۋعىزادى. ويتكەنى قازاق قوعامىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي يدەيا جۇزەگە اسپاعان ەدى. «ورەنبۋرگسكي كراي» گازەتىندە وسىعان وراي «مۇسىلمان ءباسپاسوزى» دەگەن ماقالا جارىق كورىپ, وندا «…كيرگيزسكي دۆۋحنەدەلنىي وبششەستۆەننو-پوليتيچەسكي جۋرنال «ايكاپ» پرەدستاۆلياەت ۆ ۆىسشەي ستەپەني ساموبىتنوە پو حاراكتەرۋ ي پو تيپۋ يزدانيە. رەداكتوروم نازۆاننوگو جۋرنالا ياۆلياەتسيا كورەننوي ستەپ­نياك – كيرگيز م.سەرالين… پيات دنەي ۆ نەدەليۋ ون پروۆوديت ۋ سەبيا زا رابوتوي ۆ اۋلە, ا نا شەستوي پريەزجاەت ۆ گورود دليا رەداكتسيوننوي رابوتى. زنايا ەگو زا چەلوۆەكا مەلكوگو دوستاتكا, پروستو ۋديۆلياەشسيا, كاك ەتو موجنو وسۋششەستۆيت سوليدنىي (دو 4/5 ليستوۆ) دۆۋحنەدەلنيك, يمەيۋششي نەبولشوي تيراج ۆ 900-1200 ەكزەمپلياروۆ. نو ەتو سەكرەت نە تولكو دليا تەح, كتو نە پوستيگ تاينى توگو دۋحوۆنوگو رودستۆا, كوتوروە ۋستانوۆيلوس سرەدي كيرگيزسكوي ينتەلليگەنتسي, جۋرنالوم ي كيرگيزسكوي ماسسى…», دەپ جازدى.

«ايقاپ» پاتشا ۇكىمەتىنىڭ باقىلاۋ­شى ورگاندارىنىڭ نازارىندا بولدى, سون­دىقتان دا تسەنزورلار يمپەريانىڭ ءبىر شە­تىندەگى مەكەندە شىعىپ جاتقان ءباس­پا­سوز ورگاندارىنان ۇلىدەرجاۆالىق ء«پات­ريوتيزمدى» جانە پاتشانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن تولىق قولداۋدى تالاپ ەتتى. جاندارم تسەنزورى پولكوۆنيك كۋچين وسى ورايدا ايرىقشا بەلسەندى بولدى, «ايقاپتى» باقىلاپ وتىرۋ دا سوعان تاپسىرىلعان بولاتىن. س.ۋجگيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول جەر بولۋشىلەردىڭ (زەملەمەر) شەكتەن شىققان ارەكەتتەرى تۋرالى سىن ماتەريالداردى قىرقىپ تاس­تاپ وتىرعان.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى سەكىلدى ۇلت زيا­لى­لارىنىڭ العاشقى ماقالالارى پروگ­رەسسيۆتى باعىتتا شىعا باستاعان «ايقاپ» جۋرنالىندا جارىق كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. وعان م.سەراليننىڭ يگى اسەرى بولعانى داۋسىز.

1915 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسى­نان باس­تاپ «ايقاپ» شىعۋىن توقتاتتى. جۋرنال­دىڭ جابىلۋ سەبەبىن ح.بەكحوجين ونىڭ بەتىندە بولشەۆيك ف.ف.سىرومولوتوۆتىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى كىنالاعان ماقالاسى سەبەپ بولدى دەپ تۇسىندىرەدى. بۇل ۇكىمەت تاراپىنان اشۋ-ىزا تۋعىزسا, م.سەراليننىڭ ءوزى دە سىبىرگە ايدالىپ كەتە جازداپ, امان قالعان.

مۇحامەدجان سەرالين جۋرنالدىڭ رەداكتورى عانا ەمەس, ونىڭ العاشقى ۇيىم­داستىرۋشىسى, دەم بەرۋشىسى, يدەيا­لىق جەتەكشىسى بولدى. قازاق جۋرناليس­تيكاسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى مۇحامەدجان سەرالين (1872-1929) «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى, قازاق­تىڭ العاشقى جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرى. بۇرىنعى قوستاناي ۋەزى شۇبار بولىسىنا قاراستى 5-ءشى اۋىلدا (قازىرگى قارابالىق اۋدانىنىڭ ورنەك اۋىلى) تۋعان. اكەسى سەرالى ەلگە ايگىلى اقىن بولعان. ونىڭ جىرلارى «بەس عاسىر جىرلايدى» انتولوگياسىندا جارىق كوردى.

م.سەرالين ترويتسك قالاسىنداعى مەد­رەسەدە ءبىلىم الادى. كەيىن قوستاناي­داعى ەكى كلاستىق ورىس-قازاق مەكتەبىندە وقيدى. اۋەلى تاتار كوپەسى م.ياۋشەۆتا سۇرىپتاۋشى (سورتتاۋشى) بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1911 جىلدان باستاپ ترويتسكىدە «ايقاپ» جۋرنالىن شىعارا باستادى. 1919 جىلدان ورىنبوردا «ۇشقىن» گازە­تىندە قىزمەت ىستەيدى. 1921 جىلى قوستا­نايعا قايتىپ ورالىپ, شۇبار بولىس­تىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولادى. 1922 جىلى گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى. ودان كەيىن بىرنەشە جىل «اۋىل» گازەتىنە رەداكتور بولدى. جۋرناليست قانا ەمەس, اقىندىعىمەن دە تانىلعان م.سەرالين «توپجارعان» جانە «گۇلقاشيما» پوەمالارىن جاريالادى. جۋرنالدا جانە گازەتتە وتىرىقشىلىق ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ماقا­لالار جازدى.

قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋگە باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان كورنەكتى عا­لىم بەي­سەنباي كەنجەباەۆ كۇنى كەشە­گى سولا­قاي ساياساتتىڭ تۇسىندا دا كوپ عالىمدار ەسىمدەرىن اتاۋعا دا جۇرەك­سىنگەن ادەبيەتشىلەر تۋرالى قالام تەربە­گەنىن بىلەمىز. اسىرەسە جيىرماسىن­شى عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىنداعى وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىندا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن دەموكرات جازۋشىلار زەرتتەۋشى­نىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالدى. قازاق تىلىندە كىتاپ باستىرۋ ءىسى دە وسى مەزگىلدە ەرەكشە دامىعان بولاتىن.

 عالىم قازاق باسىلىمدارى اراسىندا «ايقاپ» جۋرنالىنا ايرىقشا توقتا­لىپ, مۇحامەدجان سەرالين, سپانديار كوبەەۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, ءسابيت دونەنتاەۆ سەكىلدى اقىن-جازۋشى­لار وسى جۋرنال ارقىلى جازۋشى بولىپ قالىپتاستى دەگەن پىكىر ايتادى. عالىم «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ماسەلەلە­رى» دەپ اتالاتىن كىتابىندا «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ العاشقى شىعارۋشىسى مۇحامەدجان سەرالين ءرولىن ەرەكشە باعالايدى. «جۋرنال شىعارۋداعى ماق­ساتىمىز تەك قانا جۇرتتىڭ كوزى, قۇلاعى بولماق ەدى», دەگەن سەرالين ءسوزىن كەيىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءىلىپ الىپ كەتكەنى بەلگىلى.

مۇحامەدجان سەرالين شىعارما­لارىندا سول كەزدە قوستاناي وڭىرىندە بولعان تاريحي وقيعالارعا نازار اۋدارادى, كەنەسارى حان تۋرالى تولعانادى. «توپجارعان» پوەماسىندا تانابۇعا ناۋرىزباي بي تۋرالى:

«ارقادا كوكبۋرىلداي جۇيرىك بار ما؟

ء وتىپتى بي ناۋرىزباي دەگەن ناردا.

 كوكبۋرىل ات ناۋرىزبايدان

ۇرلاپ الىپ,

 كەنەگە تارتۋ قىلعان ۇڭگىت قارعا», –

دەپ سۋرەتتەگەن ناۋرىزباي ءبيدىڭ كوك­بۋرىل اتى كەيىن كەنەسارى حاننىڭ ءىنىسى ناۋرىزباي باتىرعا بۇيىرعان.

«ايقاپ» جەرگىلىكتى ورىس رەۆوليۋتسيو­نەرلەرىنىڭ ىقپالىندا بولدى, رەسەيدەگى وزگەرىستەر تۋرالى جازدى, ەڭ الدىمەن ورىس جۇمىسشى تابىنىڭ ءسوزىن سويلەدى, جۋرنالدا سەراليننىڭ ءوزىنىڭ دە يدەيالىق كوزقاراستارى كورىنىس تاپتى.

م.سەرالين 1924 جىلى «ايقاپ» جۋر­نالىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ماقالادا: «جۋرنال ەڭبەكشى تاپتىڭ, حالىقتىڭ ورگانى بولدى. سوندىقتان دا ول بەلگىلى ءبىر تاپتىق, ەكونوميكالىق جانە ساياسي باعىت-باعدار ۇستانعان جوق», دەپ جازدى. قازاق شارۋالارى – اۋىل كەدەيلەرى, سول كەزدە بارلىق قازاق حالقىنىڭ 80-95%-ىن قۇرايتىن, ولاردىڭ يدەيالىق-ساياسي دامۋى XX عاسىردىڭ باسىندا دا بەلسەندىلىگى تومەن الەۋمەتتىك سيپاتتا بولاتىن.

«ايقاپ» جۋرنالى قازاق قوعامىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋىن وقۋ-اعارتۋ جانە وركە­نيەتپەن, وتىرىقشىلىق مادە­نيەت­پەن بايلانىستىردى. ادەت پەن شاري­عاتتىڭ ەسكىرگەن داعدىلارى مەن زاڭدا­رىنان باس تارتۋعا شاقىردى. جۋرنال حالىق­تىڭ ارتتا قالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپ­تەرى ناداندىق, كوشپەلى تۇرمىسقا بايلانىستى وقشاۋلانۋ, قازاق دالاسىندا مادەنيەت وشاقتارىنىڭ جوقتىعى دەپ ءتۇسىندىردى. جۋرنالدا ايەل تەڭدىگى ماسەلەلەرى كوتەرىلدى.

«ايقاپ» قازاق دەموكراتيالىق ينتەل­ليگەنتسياسىنىڭ ۇلتتىق يدەيالارىن ناسيحاتتاي وتىرىپ, ءتۇرلى يدەيالار مەن كوز­قاراستاعى اۆتورلارعا ورىن بەردى, ورىس جانە قازاق حالىقتارىنىڭ تىعىز بايلانىسىن جاقتادى, دەموكراتيالىق رەسەيگە ارقا سۇيەدى. مۇنىڭ ءوزى ونى سول كەزەڭدەگى باسقا باسىلىمداردان ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن.

جۋرنالدى شىعارۋعا دايىندىق كەزە­ڭىندە ونىڭ باستاما توبىنا م.سەراليننىڭ وزى­نەن باسقا جەرگىلىكتى مۇعالىمدەر سپان­ديار كوبەەۆ, ەرالين, بەيسەنوۆ كىردى. جۋرنالدى ناسيحاتتاۋشى ۇگىتشىلەر اۋاداي قاجەت بولاتىن.

م.سەرالين كەيبىر قازاق ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارىنىڭ دا قىزمەتىن پايدالاندى. ولار كۇز جانە قىس ايلارىندا قالالىق ۋچيليششەلەر مەن سەمينارلاردا ءبىلىم الىپ, ال كوكتەم مەن جازدا اۋىلدارعا مۇعالىم بولىپ باراتىن. ولار جۋرنالدى بۇقارا اراسىنا تاراتۋ­عا جانە ناسيحاتتاۋعا كوپ ۇلەس قوستى. اسىرەسە قوستاناي, ىرعىز جانە تورعاي ۋەزدەرىندە بەلسەندى ارەكەت ەتتى. اسىلبەك تاشباەۆتىڭ جازعانىنا قاراعاندا, ولار­دىڭ اراسىندا م.سەراليننىڭ ەڭ جا­قىن سەرىكتەرى, ستۋدەنتتەر س.تورايعىروۆ, ءا.عا­لىموۆ, م.كاشيموۆ, ز.راسۋلوۆ بول­عان. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى كەيىن جۋرنال­دىڭ قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس ىستەدى.

جۋرنال اۆتورلارى مەن جاقتاستا­رى قاتارىندا جەرگىلىكتى ينتەلليگەنتسيا وكىل­دەرى ع.مۇساعاليەۆ, س.لاپين, ج.تىلەۋ­بەرگەنوۆ, م.ەسەنگەلدين, ح.مۇحا­مەد­جانوۆ, ا.عاليموۆ, ا.جانتالين, س.عاب­­باسوۆ, م.جولدىباەۆ, م.كاشىموۆ, د.قاش­قىنباەۆ, ن.ماناەۆ, م.كوپەەۆ, م.قال­تاەۆ, ك.كەمەڭگەر ۇلى, تاعى باسقا­لارى بولدى.

جۋرنال تىلەۋقورلارىنىڭ اراسىندا قازاق قىز-كەلىنشەكتەرى – م.سەيدالينا, س.تىلەۋبايقىزى, ك.وتەگەنوۆا. ولار جۋرنال جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىستى, ايەل تەڭدىگى ماسەلەلەرىن كوتەردى.

پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن سىناي وتىرىپ, م.سەرالين ولكەدەگى جا­عىمدى جاڭالىقتارعا لايىقتى باعا بەر­دى, كەي كەزدەرى ءتىپتى اسىرا باعا­لاپ تا وتىردى. وندا ورىس-قازاق مەكتەپ­تەرى مەن ۋچيليششەلەرىنىڭ اشىلۋىنا, وبلىستىق باسقارمالارداعى مەكتەپ ينسپەك­تور­لارىنىڭ قىزمەتىنە باعا بەرىلدى. بۇل سالا­داعى ءىرى كەمشىلىكتەر سەراليننىڭ ­ويىنشا وسىنداي يگىلىكتەردى دۇرىس پايدالانا الماي وتىرعان قازاقتاردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى.

ء«بىز سايلاۋدىڭ باستامالارىنىڭ جاقسىلىعىن دۇرىس تۇسىنە المادىق, ساي­لاۋعا قاتىسۋ قۇقىمىزدى دۇرىس پايدالانباي, ۋاقىتتى ءوزارا كيكىلجىڭدەر مەن داۋ-دامايعا جۇمسادىق. ءبىز ورىس ۇكىمەتىنىڭ جارلىعىمەن ءبىز ءۇشىن اشىلعان مەكتەپتەردەن وزىمىزگە پايدا كەلتىرە الماي وتىرمىز», دەپ جازدى.

م.سەرالين رەسمي باسپاسوزدە جارىق كورگەن ماقالالارىن كەيدە: ء«بىزدىڭ سۇيىك­تى وتانىمىز – روسسيا يمپەرياسىنىڭ لايىقتى ازاماتى بولايىق», دەگەن سوز­دەرمەن اياقتايتىن. مۇنىڭ ءوزى پاتشا ۇكىمەتى تسەنزۋراسىنىڭ كوزىن بوياۋ ماقساتىندا جاسالعان دەپ تۇسىنگەن ءجون.

حح عاسىردا قازاق دالاسىندا قوعام­دىق-ساياسي ومىردە ەكى ماسەلە ەرەكشە ەل نازارىندا بولدى. ول جەر ماسەلەسى جانە پاتشاعا قارسىلىق بولاتىن. جەر ماسە­لەسىنىڭ دۇرىس شەشىلۋى قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى بولسا, اۋىل ستار­شينالارىنان باستاپ بولىستىق باسقار­مالارعا دەيىن, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ورتالىق ورگاندارى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى ونى ۇنەمى نازارىندا ۇستادى. كوشپەلى قازاقتاردان شۇرايلى ءارى قۇنارلى جەرلەر تارتىپ الىنىپ, ولار قازىناعا الىندى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى جاقسى جايىلىمنان ايىرىلىپ, قۇنارى از جەرلەرگە كوشىرىلدى. ورىس­تىڭ وزىق ويلى ۇلتتىق ينتەلليگەن­تسياسى دا بۇل ماسەلەنى شۇعىل شەشۋ قاجەت دەگەن پىكىردە بولدى.

ورىس كاپيتاليزمىنىڭ وركەندەۋى قازاق­تارعا دا بىرتە-بىرتە اسەر ەتە باستادى. شا­رۋالاردى جاپپاي قازاقستانعا, سىبىرگە جانە باسقا اۋداندارعا قونىستاندىرۋ ساياساتىن م.سەرالين ماجبۇرلىك جاع­داي دەپ ءتۇسىنىپ, وعان ورىس سوتسيال-دەموكراتتارى پوزيتسياسىنان قارادى. «قويان جىلى قازاقتارعا كەلگەن جۇت ىشكەرى روس­سياعا دە كەلدى. ولار دا جۇتتىڭ زاردابىن كوپتەن بەرى تارتىپ كەلەدى. مۇنداي قيىن جاعدايدان شىعۋدىڭ ەكى-اق جولى بار. ونىڭ ءبىرى – جەرى شۇرايلى جەرلەرگە تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن كوشىرۋ, ەكىنشى جول – القاپتى ەسكىشە وڭدەۋدەن باس تارتىپ, نەمىستەر مەن فرانتسۋزدار سەكىلدى جەردى جاڭاشا وڭدەۋگە كوشۋ», دەدى. شەنەۋنىكتەر بولسا العاشقى جولدى تاڭدادى, ءسۇيتىپ مۇجىقتاردى قازاق دالاسىنا جاپپاي كوشىرە باستادى.

سەرالين جۋرنالدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اۋىلداعى تاپ تارتىسى, جەر ماسەلەسىنە كوزقاراسى تۋرالى ويلارىن كوبىنەسە اشىق ايتا المادى.1905-1915 جىلدار ارا­لىعىندا جازعان ولەڭدەرىندە م.سەرالين وسى ماسەلەلەردى اينالىپ وتپەيدى. جىر تىلىمەن ءوز ويىن بىلدىرەدى.

م.سەرالين ورىس ءتىلىن جاقسى مەڭگەرۋگە شاقىردى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ قازاق دالاسىنا سەپكەن ءبىلىم ۇرىعى ول قايتىس بولعاننان كەيىن لايىقتى جالعاسىن تاۋىپ, ونبەي جاتىر دەپ قىنجىلدى. «1914 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە التىن باستى ى.ءالتىن­ساريننىڭ قايتىس بولعانىنا 25 جىل تولدى. ونىڭ قازاق حالقىنا جاسا­عان قىزمەتى وراسان زور. ال ونى ەسكە العان قازاقتار بولدى ما ەكەن؟ جوق! شاماسى, مادەنيەتتى حالىقتار قاتارىنا قوسىلۋ بىزگە ءالى الىس بولۋى كەرەك», دەپ جازدى. ء«بىز باسقا حالىقتاردان ارت­تا قالماۋىمىز كەرەك. قازاق جاستارى پروفەسسورلىق لاۋازىم تۋرالى دا ويلانۋى كەرەك», دەدى. سەراليننىڭ وتىرىقشىلىققا كوشۋ, كاسىپ مەڭگەرۋ, ورىس ءتىلىن يگەرۋ سەكىلدى ويلارى كۇنى بۇگىندە ماڭىزىن جويعان جوق. سەرالين قازاق كوسەمسوزىنىڭ ساردارلارىنىڭ ءبىرى بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

مۇحامەدجان سەرالين «ايقاپ» جۋر­نا­لىنىڭ وقىرماندارىنا ارناۋىندا: «جۋرنالعا «ايقاپ» دەپ ەسىم بەردىك. بۇل سوزگە تۇسىنگەن دە بار, تۇسىنبەگەن دە تابىلار. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ء«اي, قاپ» دەمەيتۇعىن قاي ءىسى بار؟! گازەت شىعارماقشى بولدىق, قولىمىزدان كەلمەدى. پ ۇلى بارلارىمىز ىنتىماقتاسا المادىق. پ ۇلى بارلارىمىز ىنتىماقتاسساق تا, اقشاسىز ءىستىڭ ءجونى تابىلمادى. «قاپ, پۇلدىڭ جوقتىعى, قولدىڭ قىسقالىعى-اي» دەدىك. جاقسى جەر­لەرىمىزدى قولدا ساقتاۋ ءۇشىن قالا سال­­ماق بولدىق. باسىمىز قوسىلمادى. قو­لايلى جەرلەر قولدان كەتتى. «قاپ!» ىنتى­­ماقسىزدىعىمىز-اي, دەدىك. بولىس, بي, اۋىل­ناي بولامىز دەپ تالاستىق, قىرى­لىس­تىق. جەڭىلگەنىمىز جەڭگەن جاعىمىزعا, «ەن­دىگى سايلاۋدا كورەرمىز, قاپ, بالەم-اي!» دە­دىك. وسىنداي ءبىزدىڭ قازاقتىڭ بىرنەشە جەر­دە «قاپ» دەپ قاپى قالعان ىستەرى كوپ. «قاپ» دە­گىزگەن قاپيادا وتكەن ىستەرىمىز كوپ بول­عان سوڭ جۋرنالىمىز وكىنىشىمىزگە لايىق «ايقاپ» بولدى», دەپ اعىنان جارىلدى.

وسى بەتاشار ءسوزدىڭ ءوزى كادۋىلگى جۋر­نال­دىق نەمەسە گازەتتىك ستيلدەن گورى شە­شەن­دىك ۇلگىلەرگە جاقىن. ءتىپتى اۋىزەكى سويلەۋ مانەرى انىق بايقالادى. «ايقاپ» اتى كەيىنىرەك «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ورىنبور وبلىسىندا شىعاتىن گازەتىنە بەرىلدى. ء«اي, قاپ!» دەگەن ءسوزدى قازاق جۋرناليستەرى ء«اي, قاپ!» دەپ سان سوعىپ, «وكىنىپ قالمايىق» سەكىلدى تاقىرىپتار دا پايدالاندى. م.سەراليننىڭ «توپجارعان» پوەماسىنىڭ اتاۋى دا جۋرناليستيكا­نىڭ سپورت سالاسىندا ءجيى ايتىلاتىن اتاۋعا اينالدى.

جۋرنالدىڭ القاسىندا اتاقتى اقىن اكىرام عالىموۆ, سول كەزدەگى تانىمال جۋر­ناليست مۇحامەدسالىم كاشىموۆ, بەل­گىلى دەموكرات اقىن سۇلتانماحمۇت توراي­عىروۆ بولدى. «ايقاپتا» جاڭاعى اتتارى اتالعان اقىندارمەن قاتار ماعجان جۇماباەۆتىڭ, ءسابيت دونەنتاەۆتىڭ, ساكەن سەيفۋلليننىڭ, بەيىمبەت ءماي­ليننىڭ, Taيىp جومارتباەۆتىڭ, مىر­جاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ, قوشكە كەمەڭ­گەر­ ۇلى­نىڭ, احمەت مامەتوۆتىڭ, مۇستاقىم مالدىباەۆتىڭ, كەنجەعالي عابدۋلليننىڭ, سامات ابىشەۆتىڭ, بايباتىر ەرجانوۆتىڭ جانە باسقا تالانتتاردىڭ تىرناقالدى ­تۋىندىلارى جارىق كوردى. ءا.ءفيردوۋسي­دىڭ «شاحناماسىنان» ۇزىندىلەر, جازۋشى ليحانوۆتىڭ «ماناپ» دراماسى, ي.كرى­لوۆتىڭ, م.لەرمونتوۆتىڭ, ا.پۋشكين­نىڭ, ا.چەحوۆتىڭ, ا.سوروكيننىڭ شىعارما­لارى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلدى. ­مىنە, ءدال وسى قالامگەرلەر جۋرنال بەتىن­دەگى شەبەرلىك ۇلگىلەرىنىڭ تۇڭعىش اۆتور­لارى, شەبەرلىك ءداستۇرىنىڭ جۋرنالداعى العاش­قى قارلىعاشتارى بولدى.

جۋرنالدىڭ العاشقى سانىندا جا­رىق كورگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ وكپەسى» ماقالاسى: ء«دۇنيادا ەرگە تەڭدىك, كەمگە كەڭدىك, ازدى كوپكە تەڭ­گەرەتىن عىلىم مەن ونەردى, ەلسىزدى ەلدىگە تەڭ­گەرەتىن, جوقتى بارعا تەڭگەرەتىن عىلىم مەن ونەردى كەرەك قىلاتىن قازاق از. تەڭدىككە قولى قالاي جەتسىن؟ قاتەرلى جەردە قاپەرسىز وتىردىق. وزىمىزگە وكپە­لەمەسەك, وزگەگە وكپەلەر بەت جوق», دەگەن باع­دارلامالىق العىسوزى قاناتتى سوزدەرگە اينالدى.

م.سەرالين بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ەسەبىندە دە تاريحتا قالدى.1919-1920 جىلدارى «ۇشقىن» گازەتىندە قىزمەتكەر بولسا, 1921 جىلى قوستانايداعى شۇبار بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ال 1922-1923 جىلدارى قوستاناي گۋباتكومى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. 1923-1926 جىلدارى «اۋىل» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولدى.

قوستاناي وڭىرىندە قالامگەردىڭ مەرەي­لى جىلى شاما-شارقىنا قاراي اتالىپ ءوتىپ جاتىر. جازۋشىنىڭ جەرلەنگەن جەرى جاڭارتىلدى. قارابالىق اۋدانىنىڭ ورتا­لىعىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىشى جانە اتى بە­رىلگەن قازاق ورتا مەكتەبى بار. وبلىس ور­تالىعىنداعى ءبىر كوشە دە ونىڭ ەسى­مىمەن اتالادى. جاقىندا عانا اۋدان ور­تالىعىندا ونىڭ قۇرمەتىنە رەسپۋب­ليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. قوستاناي قالاسىندا قالامگەر قىزمەت ەتكەن بۇرىنعى «اۋىل» گازەتى عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش­تاقتا ورناتىلعان.

اقىلبەك شاياحمەت,

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوۋ پروفەسسورى, اقىن