بەيمالىم دەرەككوزدەرىندەگى ۇلت اقسۇيەكتەرى

كونفەرەنتسيانى ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ اشىپ, كەيىنگى جىلدارى رەسەيدىڭ ارحيۆ قورلارىنان الىنعان جاڭا تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە جۇزەگە اسىپ جاتقان زەرتتەۋگە توقتالدى.

جيىن مودەراتورى, ينستيتۋت ديرەكتو­رىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شامەك تىلەۋباەۆ قازاق تاريحىنداعى حاندار, سۇل­تاندار, باتىرلار ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرت­تەۋدەگى عالىمدار ەڭبەگىنە توقتالىپ, تاريح قويناۋىنان جاڭا ارشىلعان دەرەككە باي مازمۇندى قوردىڭ ەرەكشەلىگىن اتاپ ءوتتى.

القالى جيىن بارىسىندا ءسوز العان تۇركيانىڭ ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتى پروفەس­سورى, تاريح دوكتورى ابۋاقاپ قارا تاريحشىلار تاراپىنان قولعا الىنعان زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىز­ىن اتاپ ءوتتى. – ء«ححى عاسىر – تۇركى ت­ا­ريحىنىڭ عاسىرى». تۇركى تاريحىنىڭ عاسىرى دەۋدىڭ سەبەبى, جاڭا دەرەكتەر ەندى جارىققا شىعىپ جاتىر. ال تۇركى تاريحى الەم بويىنشا تەرەڭ زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. سونىڭ دالەلىندەي, رەسەي ارحيۆتەرىنەن الىنعان قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ پايداسى زور. قازاق حاندىعىنا قاتىستى مالىمەتتەر دە وسى زەرتتەۋدىڭ ءبىر پاراسىنا اينالادى, – دەدى  تۇركيالىق عالىم.

ينستيتۋتتىڭ بىشكەك قالاسىنداعى في­ليا­لىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىم­دا­رىنىڭ كانديداتى ج.بايديلدەەۆ رەسەي ارحيۆ ماتەريالدارى نەگىزىندە ازىرلەنگەن جيناقتار وسى اۋقىمدى جوباعا سەرپىن بەرەتىنىن, حاندار, سۇلتاندار, باتىرلاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن عانا ەمەس, بۇگىندە ەل باسقارىپ وتىر­عان مەم­لەكەتتىك تۇلعالارعا دا قاجەتتى ەكەنىن جەتكىزدى.

ينستيتۋت­تىڭ باس عىلىمي قىز­مەتكەرى, پروفەسسور م.ءاب­دىروۆ قازاق اراسىنان شىققان رەسەي وفي­تسەرلەرى مەن گەنەرالدارى تۋرالى بايان­دا­ما جاسادى. XVII-XVIII عاسىرلار­دا­عى ويرات­تىڭ ادەبي-تاريحي ەسكەرتكىشتەرى­نە قا­تىستى دەرەكتەرمەن رەسەي عىلىم اكا­دەمياسى قالماق عىلىمي ورتالىعى­نىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى ۆ.تەپكەەۆ بو­لىسسە, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور و.مۇحاتوۆا «جاڭا زامانداعى قا­زاقستان تاريحىن زەرتتەۋ پروبلەمالا­رى­نا» قاتىستى زەرتتەۋلەرمەن تانىستىردى.

جيىندا ءجۇسىپ بالاساعۇن اتىندا­عى قىرعىز ۇۋ پروفەسسورى ت.چوروتەگين ءحىح عاسىرداعى قىرعىز-قازاق مادەني باي­لا­نىستارى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. «قوجا­­بەر­گەن جانىبەك ۇلى – ابىلاي حان­نىڭ سەنىم­دى سەرىگى جانە ساردارى» تاقى­رى­ب­ىنا بايان­داما جاساعان پروفەسسور س.بورباسوۆ عىلىمي ورتا ءۇشىن تىڭ دەرەكتەر كەلتىردى. تاريح عىلىمدارى­نىڭ كانديداتى ءا.شاشاەۆ المەرەك باتىر­دىڭ ءومىرى, قازاق-جوڭعار سوعىسىنداعى ەرلىگىنە, ال تاريحشى ر.ورازوۆ ۇلت-ازاتتىق كۇرەس, قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلىنا قاتىستى تىڭ مالىمەتتەرى­مەن ءبولىستى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا «جيزن ي دەياتەلنوست كازاحسكيح حانوۆ, سۋلتا­نوۆ, باتى­روۆ XVIII ۆ. – پەرۆوي پولوۆينى XIX ۆ. سبورنيك ارحيۆنىح دوكۋمەنتوۆ ي ماتە­ريالوۆ» ارحيۆ جيناعى جانە ءۇش تىلدە جا­رىققا شىققان «XVIII ع.-XIX ع. ءبىرىن­شى جار­تىسىنداعى قازاق حاندارى­نىڭ, سۇل­تاندارىنىڭ جانە باتىرلارىنىڭ ء­ومىرى مەن قىزمەتى» ۇجىمدىق جيناق تانىستىرىلدى.

جيناقتا ومبى وبلىسىنىڭ تاريحي ءارحيۆى, ورىنبور وبلىسىنىڭ بىرىككەن مەملەكەتتىك ءارحيۆى, رەسەي يمپەرياسى سىرتقى ساياساتى ءارحيۆى, رەسەي مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي ءارحيۆى, رەسەي مەملەكەتتىك تاريحي ءارحيۆى, رەسەي مەملەكەتتىك ەجەلگى اكتىلەر ءارحيۆى سىندى مۇراعاتتاردا ساقتالعان XVIII ع. – XIX ع. ءبىرىنشى جارتى­سىنداعى قازاق حاندارىنىڭ, سۇلتانداردىڭ, باتىرلاردىڭ جانە باسقا دا الەۋمەتتىك توپتارعا قاتىستى ماتەريالدار ۇسىنىلعان.

مونوگرافيادا قازاق قوعامىنداعى حاندىق بيلىك, سۇلتاندار, باتىرلار ينستيتۋتى زەردەلەنگەن. ابىلاي, ءۋالي, كەنەسارى حانداردىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى قىزمەتى, قازاق سۇلتاندارىنىڭ قوعامداعى, كورشى مەملەكەتەرمەن قارىم-قاتىناستاعى ءرولى, سونىمەن قاتار سىرىم, قۇلسارى, سارجان, ەسەت, جانقوجا, جولامان باتىر­لاردىڭ تۇلعالىق ەرەكشەلىكتەرى, ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ بەيمالىم قىرلارى ارحيۆ دەرەكتەرى نەگىزىندە سارالاندى.

قازاق حاندارى, سۇلتاندارى مەن باتىر­لارىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەۋگە جاس عالىمدار دا تارتىلعان. جيىن سوڭىندا قارار قابىلدانىپ, مونوگرافيا مەن قۇجاتتار جيناعىن كىتاپحانا, ارحيۆ, مۋزەي, عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنا تەگىن ۇلەستىرۋ ۇيعارىلدى.

الماتى