قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ 2022 جىلى 22 قىركۇيەكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزە وتىرىپ, مادەنيەت جانە مەرەكەلەر ماسەلەلەرىن قايتا قاراستىردى. اتالعان زاڭ اكتىسىنە سايكەس, 25 قازان ەلىمىز ءۇشىن ۇلتتىق مەرەكە – رەسپۋبليكا كۇنى بولىپ قابىلداندى.
بۇل مەرەكەنى – ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە باستى نازارعا الا وتىرىپ, ەل اۋماعىندا تويلانۋى ساياسي-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-تاربيەلىك, مادەني-رۋحانيلىق تۇستاردى قامتيتىن تاريحي فەنومەنگە اينالىپ وتىر. رەسپۋبليكا كۇنىن مەرەكەلەۋدىڭ مەملەكەت پەن قوعام تاعدىرى ءۇشىن قانداي ماڭىزدى اسپەكتىلەرى بار؟
بىرىنشىدەن, تاريحي اسپەكت تۇرعىسىنان قاراستىراتىن بولساق, 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى قابىلدانا وتىرىپ, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الۋعا العاشقى قادامىن جاساعان تاريحي كۇن رەتىندە ايقىندادى. قازاقستان كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندەگى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءوز ەگەمەندىگى تۋرالى ماسەلەنى كوتەردى, وعان تۇرتكى بولعان وقيعالاردىڭ قاتارىندا 1986 جىلعى جەلتوقسانداعى كوتەرىلىس بار. وسىعان بايلانىستى, تاريحشىلار مەن زاڭگەرلەردىڭ پايىمداۋىنشا, ەلىمىزدىڭ باستى مەرەكەسىن 25 قازاندا, ناق وسى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىنا وراي اتاپ ءوتۋ زاڭدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا رەسپۋبليكا كۇنى ەلدىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءوتىپ, بۇل مەرەكەنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىن ايشىقتادى.
ەكىنشىدەن, ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزدەگى اسپەكتىلەر تۇرعىسىنان العاندا, قابىلدانعان دەكلاراتسيادا قازكسر ەگەمەندىگى جاريالانىپ, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزدەرى ايقىندالدى. وندا العاش رەت ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى, وعان قول سۇعىلمايتىن, قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستانداعى باسقا دا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ءتىلىن قايتا تۇلەتۋ مەن دامىتۋ, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتى نىعايتۋ سياقتى مەملەكەتتىك قاعيداتتار بەكىتىلدى. سونداي-اق قۇجاتتا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ءوز بەتىنشە شەشۋ ءپرينتسيپى دە جاريالاندى. قازكسر-ءى ءوزىنىڭ ىشكى اسكەرلەرىن, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىن قۇرۋ قۇقىعىن الدى. ال پرەزيدەنت مەملەكەت باسشىسى, اكىمشىلىك-اتقارۋشى جوعارعى بيلىكتىڭ يەسى بولىپ تانىلدى. وسى دەكلاراتسيانىڭ ارقاسىندا ءبىز كەڭەستىك زاڭداردى قولدانۋدان باس تارتىپ, ءوز اتا زاڭىمىزدى قۇرۋعا قادام باستىق. سوندىقتان وسى قاعيداتتاردىڭ نەگىزىندە كەيىنىرەك, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى.
ۇشىنشىدەن, رەسپۋبليكا كۇنى تويلانۋىنىڭ تاربيەلىك اسپەكتىسىنە توقتالساق. ياعني رەسپۋبليكا كۇنى – وسكەلەڭ ۇرپاق پەن جاستاردىڭ سانا-سەزىمى قالىپتاسۋى بارىسىندا ءپاتريوتيزمنىڭ, وتانعا دەيىن سۇيىسپەنشىلىكتى جانە باسقا دا جاعىمدى قاسيەتتەرىن دامىتاتىن تاربيەلىك اسپەكتى رەتىندە تۇسىندىرەمىز.
تورتىنشىدەن, بۇل ون جىلدان استام ۋاقىت بويى ۇمىتىلىپ قالعان رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ مەرەكەلەنۋىنىڭ مادەني-رۋحاني قىرلارى. بۇل مەيرامنىڭ قايتارىلۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن مادەني ءمان بار ەكەنى كۇمان كەلتىرمەيدى. ۇلتتىق مەرەكەنىڭ مەملەكەتتىڭ ودان ءارى رۋحاني باعىتتا دامۋىنا وڭ اسەرى دە بار. وسى مەيرامنىڭ ورالۋىمەن ەلىمىزگە ەركىندىك, ءسوز بوستاندىعى قۇندىلىقتارىنىڭ ەكپىنى ارتا تۇسۋدە. بۇل – «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ» ايقىن كورىنىسى.
ەلىمىزدىڭ جاس عالىمدار قاۋىمى رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ جاڭعىرۋىن قولدايدى, ويتكەنى كەزىندە 25 قازاندى ۇلتتىق مەرەكەلەر كۇنتىزبەسىنەن شىعارۋ شىن مانىندە قوعامدا الۋان ءتۇرلى سۇراق پەن تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋدىردى, ەل نازارىن الاڭداتاتىن ماسەلەگە اينالدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان العاشقى زاڭ اكتىسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانعان كۇنى لايىقتى تۇردە اتاپ ءوتىلۋى جاستار مەن عالىمدار قاۋىمى ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش پەن مارتەبە!
ايمان كەلدينوۆا,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
الماتى