تاۋەلسىزدىك تەمىرقازىعى

قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى رەسمي مالىمدەمەسىن كسرو-داعى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە يدەولوگيالىق داعدارىستىڭ ناتيجەسى رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك. بۇل رەتتە وسى داعدارىستىڭ تابيعي, ياعني كەزدەيسوق ەمەستىگىن ايتىپ كەتكەن ءجون. داعدارىس كوپتەگەن وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى فاكتورعا بايلانىستى. ولاردىڭ ىشىندە كوممۋنيستىك قوعام قۇرۋداعى ۋتوپيالىق باعدارلاما دا بار. كەڭەس وكىمەتى مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلارى كسر وداعىنىڭ بارلىق قولدانىستاعى جۇيەسىنە قاۋىپ تونگەلى تۇرعانىن بولجاي وتىرىپ, وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا رەفورمالار ارقىلى سوتسياليستىك الەمدىك ءتارتىپتى جاڭارتۋعا, وعان مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق اسپەكتىسىن قايتا قۇرۋ ارقىلى جاڭا ءومىر سالتىن قۇرۋعا تىرىستى. الايدا قارقىندى رەفورمالىق كۇش-جىگەرگە قاراماستان, قيىندىق جويىلعان جوق. كەرىسىنشە شيەلەنىسە ءتۇستى. تاپشىلىق ۇزاققا سوزىلىپ, ازىق-ت ۇلىك جانە تۇرعىن ءۇي داعدارىسى ءوستى, ءونىم مەن قىزمەت ساپاسى تومەندەدى.

ۆەدومستۆولىق ديكتات جۇمىس كۇشىنىڭ وداقتاس ەلدەردەن شامادان تىس قونىس اۋدارۋىن تۋدىردى. ال ونىڭ سالدارى­نان جەرگىلىكتى ۇلتتار ۇلەسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى رەسپۋبليكالار تۇرعىندارىنىڭ ۇلتتىق قۇرامى كۇردەلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ماسەلەن, كسرو قۇرامىندا بولعان ەستونيادا وتىز جىل ىشىندە بايىرعى حالىقتىڭ ۇلەسى 78 پايىزدان 59 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بايىرعى ۇلتتارىنىڭ تىلدەرىنىڭ كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستاردان دا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋىندادى.

قازاقستاندا اتالعان پروبلەمالار ودان دا ايقىن كورىندى. قوردالانعان ماسەلەلەر مەن پروبلەمالاردى شەشۋ جونىندەگى شارالاردى تالقىلاۋ جانە ۇسىنۋ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋدىڭ العىشارتىن قالىپتاستىردى.

قازاق حالقىنىڭ تراگەدياسى تۋرالى, ياعني كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ۇدەرى­سىنىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ باسىنان كەشكەن قيىنشىلىقتارى, 1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق, سونىمەن قاتار تىڭ جەرلەردىڭ يگەرىلۋى مەن توقىراۋ كەزەڭىنىڭ, سوتسياليستىك بەسجىلدىقتاردىڭ دەموگرافيالىق سالدارى, ەكولوگيالىق اپاتتار قاۋپى مەن يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارى, سونداي-اق قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ماسەلە ءجيى كوتەرىلدى. سوتسياليستىك تاجىريبە مەن كوماندالىق-اكىم­شىلىك ورتالىقتىڭ ۇلى دەرجاۆالىق ساياسا­تىنىڭ قۇربانى بولعان قازاق حالقى­نىڭ ساياسي, مەملەكەتتىك جانە مادەني قاي­راتكەرلەرىن زەرتتەۋ جانە وڭالتۋ قاجەت­تىلىگى تۋرالى سول كەزەڭدە كوپ جازىلدى.

1989 جىلى 23 قىركۇيەكتە قازاق كسر-ءنىڭ ء«تىل تۋرالى» زاڭىنىڭ ازىرلەنىپ, قابىلدانۋى رەسپۋبليكادا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. قازاقستان جۇرتشىلىعى مەن وداق باسشىلىعىنىڭ ءبىر بولىگى قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى ءورىستىلدى حالىقتىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرۋدىڭ باستاماسى دەپ قابىلدادى. مۇنداي ۇرەيگە قازاقستاننىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «قازاق ءتىلىنىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپىن ەڭ الدىمەن, قازاقتاردىڭ ءوزى ءتۇسىنىپ, سەزىنۋى جانە ءورىستىلدى حا­لىقتان جاناشىرلىق پەن باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناستى تالاپ ەتۋى كەرەك. سوندا عانا قازاقستانداعى تىلدىك احۋال­دى جاقسارتۋعا, سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستى جاڭارتۋعا جانە نىعايتۋعا بولادى».

وسى تۇرعىدا رەسپۋبليكانىڭ ءورىس­تىلدى تۇرعىندارىنىڭ وكىلى, بەلگىلى عالىم ا.ك.كوتوۆ قازاق حالقىنىڭ ۇلت­تىق مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى كريتە­ري­لەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءتىلدىڭ رەسپۋبليكا قامقورلىعىنا مۇقتاج ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەك­لاراتسيانى قابىلداۋعا XII شاقىرى­لى­مىنىڭ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ بار­لىق قىزمەتى دە ىقپال ەتتى. ول مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى رەسمي مالىمدەمەگە دەيىن رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي دەربەستىگىنە ءسوزسىز ىقپال ەتكەن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ءارتۇرلى سالاسى بويىنشا بىرقاتار نورماتيۆتىك قۇجات پەن شەشىم قابىلدادى.

وسىنداي كەزەڭدە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتارى 1990 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جوباسىن دايىنداپ, ۇسىندى. جوبا جوعارعى كەڭەستەگى دەپۋتاتتارمەن جانە قازاقستاننىڭ قالىڭ جۇرتشىلىعىمەن بەلسەندى تالقىلانا باستادى.

جوباداعى نەگىزگى قاعيدالاردىڭ ءبىرى قوعامدىق كەلىسىم, حالىق ەگەمەندىگىنىڭ بولىنبەيتىندىگى جانە اجىراماستىعى يدەيا­سى بولدى. «قازاق كسر-ندە ەگەمەندىكتىڭ بىردەن-ءبىر ۇستاۋشىسى جانە بيلىكتىڭ قاينار كوزى – ونىڭ حالقى, ول مەملەكەتتىك بيلىكتى تىكەلەي دە, سونىمەن قاتار قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنىڭ نەگىزىندە وكىلدى ورگاندار ارقىلى دا جۇزەگە اسىرا الادى», دەپ جازىلدى قۇجاتتا.

جوعارعى كەڭەستەگى «دەموكراتيالىق قازاقستان» فراكتسياسى دەكلاراتسيانىڭ بالاما جوباسىن ازىرلەدى. بالاما جوبا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك يدەياسىن مويىنداۋ­دان باس تارتىپ, رەسپۋبليكانىڭ بىرقاتار وكىلەتتىگىن بەكىتۋ بولاشاق وداق شارتىنىڭ ەكىنشى جاعى وداق ورتالىعىنا كۇشتىك, ۋلتيماتيۆتىك قىسىم دەپ رەسپۋبليكالىق ەگەمەندىك شەڭبەرىن شەكتەدى. بالاما قۇجاتتىڭ اۆتورلارى رەسپۋبليكالاردىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيالار وداق شارتىنىڭ بولاشاق مازمۇنىن انىقتايتىن قۇجات ەكەنىن مويىنداعىسى كەلمەدى.

رەسپۋبليكا قازاق حالقىنىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق-مادەني ەرەكشەلىگىن, ءتىلىن, تاريحي جادىن جانە تابيعي ورتاسىن جاڭعىرتۋ مەن ساقتاۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ەرەجەگە كەيبىر دەپۋتاتتار قارسى بولدى. الايدا بۇل ەرەجە قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ دۇنيە جۇزىندەگى قازاق حالقىنىڭ جالعىز وتانى بولعاندىقتان, ونىڭ تاعدىرى, بولۋ نەمەسە بولماۋى, وسى وڭىردە عانا شەشىلەتىنىنە بايلانىستى ەدى. 1990 جىلى 25 قازاندا پىسىقتالعان جوبانى التى ساعاتتىق تالقىلاۋدان كەيىن قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى قابىلداندى.

دەكلاراتسيانىڭ ەلدىڭ ساياسي تاري­حىنداعى ماڭىزى مەن ءرولى قازىرگى قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قالاۋىندا جاتىر. وسى قۇقىقتىق نەگىزدەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاقستان قوعامىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني دامۋىنا اسەر ەتۋىن ساقتاپ كەلەدى. بۇل, بىرىنشىدەن, دەكلاراتسيا ازاماتتىق باتىلدىق اكتىسى رەتىندە بولعانىمەن بايلانىستى. سەبەبى قازاقستان حالقى ءۇشىن شەشۋشى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجاتتىڭ ازىرلەنۋى مەن قابىلدانۋىنا كسرو باسشىلىعى بارىنشا كەدەرگى كەلتىردى جانە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى رەسمي مالىمدەمەسىن مويىندامادى.

وسى قارسىلىقتارعا قاراماستان, قازاق كسر-ءنىڭ جوعارعى كەڭەسى جوعارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قازاقستان حالقىنىڭ اتىنان بۇكىل الەمگە قازاق كسر-دەگى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ رەسپۋبليكا ىشىندە ۇستەمدىگىنىڭ, دەربەستىگىنىڭ, تولىقتىعىنىڭ بار ەكەنىن, قازاقستان ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق-مادەني قۇرىلىسقا قاتىستى بارلىق ماسەلەنى دەربەس شەشەتىنىن رەسمي تۇردە مالىمدەدى.

ەكىنشىدەن, دەكلاراتسيا وزگەرمەيتىن قۇجات ەمەس, بارلىق وركەنيەتتى ەلدە مەملەكەتتىك باسقارۋ تاجىريبەسىمەن دالەلدەنگەن تۇراقتى قۇندىلىقتاردى بىلدىرەدى. دەكلاراتسيادا جازىلعان وسىنداي ىرگەلى پرينتسيپتەرگە ادام ءومىرىنىڭ قۇندىلىعى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ; قۇقىقتىق جانە دەموكراتيالىق مەملەكەت; حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە ىشكى جانە سىرتقى ىستەردەگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك بيلىگىنىڭ ەگەمەندىگى; قازاقستان اۋماعىنىڭ بولىنبەيتىندىگى مەن قولسۇعىلماۋشىلىعى; وداقتارعا ەركىمەن كىرۋ; بارلىق ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى ءۇشىن قۇقىقتىق تەڭدىك پەن تەڭ مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ۇلتتىق مەملەكەت قاعيداتى; ءوز ازاماتتىعى ينستيتۋتى; بيلىكتىڭ ءبولىنۋى; مەنشىك نىساندارىنىڭ الۋان تۇرلىلىگى مەن تەڭدىگى, قازاق رەسپۋبليكاسى اتىنان قازاقستان حالقىنا بارلىق ۇلتتىق بايلىقتىڭ تيەسىلىگى; ساياسي پليۋراليزم سەكىلدى ماسەلەلەردى جاتقىزا الامىز.

ۇشىنشىدەن, دەكلاراتسيانىڭ نورمالارى مەن ەرەجەلەرى تاۋەلسىز قازاقستاندىق مەملەكەت پەن قوعامدى قالىپتاستىرۋ جانە جاڭعىرتۋ پروتسەسىندە كۇردەلى, كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن جانە الۋان ءتۇرلى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. وسىعان بايلانىستى دەكلاراتسيا ۇلتتىق زاڭ شىعارۋشىنىڭ, 1993 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ جانە 1995 جىلعى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىنە اينالدى. ويتكەنى ۇلتتىق قۇقىقتىڭ قالىپتاسۋى مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ كورىنىسى مەن ىسكە اسىرىلۋىن بىلدىرەدى.

مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلا­را­تسيانىڭ جوعارىدا اتالعان بارلىق قۇندى­لىق ەرەجەسى بۇگىندە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ, كونس­تي­تۋ­تسيالىق زاڭداردىڭ, سالالىق زاڭنا­مانىڭ نورمالارى مەن قاعيداتتارىندا كورىنىس تاپتى.

وسىلايشا, قازاقستاننىڭ مەملە­كەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىن باعا جەتپەس قۇبىلىس دەپ ساناعان دۇرىس. دەكلاراتسيا قازاقستان حالقىنىڭ شىنايى ەگەمەندىككە, قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىنىڭ مىزعى­ماس­تىعىنا وبەكتيۆتى جانە تىنىمسىز ۇمتىلىسىنىڭ ناتيجەسى, حالقىمىزدىڭ ەركىمەن وركەنيەتتى, ەركىن مەملەكەتتەر مەن قوعامدارعا وتۋىندەگى ىسكە اسىرىلعان ەرىك-جىگەرىنىڭ قورىتىندىسى بولدى.

ەرمەك ءابدىراسۇلوۆ,

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور