رەسپۋبليكا. بۇل – لاتىننىڭ «ورتاق ءىس», الاشتىڭ «جۇرت ءىسى» دەگەن ۇعىمىنىڭ بالاماسى.1990 جىل 25 قازان. ءبىرىمىز ويدا, ءبىرىمىز قىردا جۇردىك. ءۇشىنشىمىز ياكي سول كەزدە الەمگە جاسىنداي تانىلعان قازاق – توقتار اۋباكىروۆتىڭ عارىشتان قارا جەرگە ابىرويمەن تۇسكەنىنە ون-اق كۇن بولعان ەدى.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى جاريالانعان كۇن. وداق جاڭارامىن دەگەندە, قايراتكەرلەر ويى سان ساققا ءبولىندى. وتكەندى قيمايتىندار, ەنشى الۋدان گورى سەلبەسىپ ءجۇرۋدى وڭاي كورەتىندەر قاراسى كوپ. بالتىق بويى باعىتىن ايقىنداپ العان. ۋكراين جۇرتى ابادانداپ تۇر. كاۆكاز رەسپۋبليكالارى دا وڭ اياقپەن ازاتتىق اسۋىنا قادام باسقان. كسرو-نىڭ قىسىلعان حالقى كۇندە تىكەلەي ەفيردەن كورسەتىلەتىن وداقتىق جوعارعى كەڭەستىڭ كەڭىردەك جىرتىسقان جيىنىنان شارشاعان... ءيا, تاريح ساحناسىنا لەگيتيمسىز كەلگەن بولشەۆيزم-سوتسياليزم بيلىگىنىڭ كۇنى باتىپ بارا جاتتى. بىراق سوڭعى «تۇياق سەرپۋى» جەڭىل ءوتتى دەۋگە دە بولمايدى.
قيىن دا جاۋاپتى كەزەڭدە ۇلت وقىعاندارى, قايراتكەرلەرى, زيالىلارى ازاتتىقتىڭ نەگىزىن زاڭمەن دە, كىسىلىك ۇستانىممەن دە قالادى. قازاق قوعامى بۋىرقانىپ بۇرساندى. بىلىك, ءبىلىم, تاجىريبە العا شىقتى. الپىس ەكى تامىر بۇلكىلدەپ, ميلليونداردىڭ جۇرەگى «ەل! جەر!» دەپ سوقتى. نامىستىڭ دەڭگەيىن ەشتەڭەمەن ولشەۋگە كەلمەيتىن ەدى. ويتكەنى ونىڭ قىزۋى بىزگە بالعا مەن وراق ءداۋىرى ۇيرەتكەن دومنا پەشىندەي مىڭ گرادۋستا بۇرق-سارق قايناپ جاتتى.
سول كەزەڭدەگى تۇرلاۋلى تاريحتىڭ كۋاسى, بالكىم تياناعى – قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى دەكلاراتسياسى.
بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلت نىسپىسى تۇسىنىكتى, ال «كسر» (كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى) تۇسىنىكسىزدەۋ. ارينە, تالاپتىسى پارقىن بىلەدى. بىراق حالىق تا, جۇرت جاقسىلارى دا قالاماعان سول «كسر» قىسقارعان ءسوزى مەن ەل اڭساعان «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك» ۇعىمىنىڭ ءوزى – قورعاسىن قارا بۇلتتان شىققان كۇندى ەلەستەتتى. بۇل – «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق ازاتتىعىنىڭ ءرامىزدى كۇنى ەدى.
ەندى ءوزىمىز ءۇشىن اببرەۆياتۋرادان اراشالاپ العان «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى» قۇجاتىنا ۇڭىلەيىك.
«2. قازاق سسر-ءى ۇلتتىق مەملەكەتتiگiن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونiندە شارالار قولدانادى...
قازiرگi شەكاراسىنداعى قازاق سسر-ءىنىڭ تەرريتورياسى بولiنبەيدi جانە وعان قول سۇعىلمايدى, ونىڭ كەلiسiمiنسiز پايدالانۋعا بولمايدى».وسى زاڭدىق ۇعىمدار مەن سوزدەردىڭ قۇجاتقا جۇيەلى ءتۇسۋى, ونىڭ جوعارعى كەڭەستە (پارلامەنت) تالقىلانىپ بەكىتىلۋى – سول كەز ءۇشىن ورگە اسا اۋىر تاستى دوڭگەلەتىپ شىعارعانمەن بىردەي ەدى. مۇنى ەلدىك ەڭبەك دەسەك جاراسادى.
دەكلاراتسيانىڭ كىرىسپەسىندەگى «... قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشiن جاۋاپكەرشiلiكتi ۇعىنا وتىرىپ, iزگiلiكتi دەموكراتيالىق پراۆولىق مەملەكەتتi قۇرۋعا بەل بايلاۋدى نەگiزگە الا وتىرىپ...» دەگەن جولدار ساياساتتا, قوعامدا جاڭا كەزەڭ باستالعانىن جاريالادى.
مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ تاريحي ۇلىتاۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا: «رەسپۋبليكا كۇنى ەلدىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك!» دەپ, 25 قازانعا ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىنۋى حالىق كوڭىلىنەن شىقتى.
پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامنىڭ ءرامىزى دەۋىنىڭ ءجونى بار. بۇل تۇجىرىمنىڭ سان عاسىرلىق ەلدىك-مەملەكەتتىلىك جولىمىزدى, كۇرەسىمىزدى, شەجىرەمىزدى زەردەلەۋگە جۇمىلدىراتىن قۋاتى بار. ۇلى دالا توسىندەگى مەملەكەتتىلىك قۇرىلىمدار, قازاق حالقىنىڭ گەنەالوگيالىق بەرەكە-بىرلىگىن قۇراعان, تاريحتا اتى تاڭبالانىپ قالعان مەملەكەتتەر, بايىرعى قاعاندار مەن حانداردىڭ ەلشىلدىك جولى ءھام جارعىسى, باتىستىڭ دا, شىعىستىڭ دا ءدۇيىم جۇرتىنا ءسىڭىپ, داۋلەتىن تاسىتقان ەجەلگى قانداستارىمىزدىڭ تاعدىر-تالايى, ءبىر عاسىر بۇرىن پاتشالىق يمپەريا مەن بولشەۆيزم ب ۇلىگى قيراندىسىنىڭ استىندا قالماسىن دەپ شارق ۇرعان الاش رەسپۋبليكاسى مەن تۇركىستان مۇحتارياتى ىزدەنىسى – ءبارى دە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايتقان «تاريحي قادامنىڭ» مازمۇنىندا تۇر.
بۇل – ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا باساتىن, پەيىل-نيەتىمىزدىڭ اشىقتىعىن كورسەتەتىن كۇن.
«تاۋەلسىزدىك – مەملەكەتتىگىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى, دەربەستىگىمىزدىڭ بەرىك نەگىزى. تاريحى باي, تامىرى تەرەڭ قازاق ەلى ءۇشىن بۇدان اسقان قاستەرلى قۇندىلىق جوق. ونى ەڭ قىمبات قازىناعا, ەڭ اسىل اماناتقا بالايمىز», دەگەن مەملەكەت باسشىسى ءسوزى – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ الىپپەسىندەي.
الەمدى تەرەڭ تەكەتىرەس پەن داعدارىس بۋىپ تۇرعان كۇردەلى كەزەڭدە ادىلەتتى قوعام مەن ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋدى قولعا العان پرەزيدەنت مۇنىڭ ءمانىن «حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋمەن قاتار بارلىق ازاماتتىڭ مۇددەسىن تەڭ قورعاۋ» دەپ ءتۇسىندىردى.
الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان ءار بۋىننىڭ موينىندا تاريح جۇكتەيتىن مىندەت بارىن قاداپ ايتقان ەدى. ءبىز مۇنى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. بۇگىنگى قازاقستاننىڭ جاۋاپتى ازاماتتارىنىڭ مىندەتى – «ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جانە سانانى جاڭارتۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرىپ, زامان تالابىنا بەيىمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ». بۇيىرسا, ءناسىبىمىز دە وسىدان قالىپتاسپاق.
ەلدىكتىڭ ۇستىنى سىندى بابالارىمىز: «ەرگەنەك بولماسا, ەسىك تۇرا ما؟ ەڭبەك بولماسا, ءناسىپ تۇرا ما؟» دەگەن ەكەن. جاراتقان ىرگەمىزدىڭ بەرىك, ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىستى بولۋىن جازسىن.