اكادەميك زيمانوۆ جانە ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى

قازاق – بارشا تاريحى ازاتتىق ءۇشىن ارپالىستار مەن تارتىستاردان, كۇرەستەر مەن سوعىستاردان تۇراتىن قاھارمان حالىق.

جەر كىندىگىندە, وركەنيەتتەر توعى­سىندا ورنالاسقان بابالارىمىزدى تاريح پەن تاع­دىردىڭ سان الۋان سىنىنان ۇنەمى امان الىپ شىققان ەڭ اسىل مىندەت ۇرپاق جالعاس­تىعىن ۇزبەي ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ بولدى.

توقسانىنشى جىل كەڭەس وداعى تاريحىنا «ەگەمەندىك شەرۋى» دەگەن اتپەن ەندى. ءدال وسى جىلى 25 مامىردا – گرۋزيا, 12 ماۋ­سىمدا – رەسەي, 20 ماۋسىمدا – وزبەكستان, 23 ماۋ­سىمدا – مولدوۆا, 16 شىلدەدە – ۋكراينا, 27 شىلدەدە – بەلارۋس, 22 تامىزدا – تۇرىكمەنستان, 23 تامىزدا – ارمەنيا, 24 تامىزدا – تاجىكستان, 25 قازاندا – قازاقستان, ەڭ سوڭىندا 15 جەلتوقساندا قىرعىزستان ءوز ەگەمەندىكتەرىن جاريالادى. 

قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋب­لي­­كاسى مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دە­ك­لارا­تسيا­سى ون ەكىنشى شاقىرىل­عان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكىنشى سەسسيا­سىنىڭ 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا وتكەن ەرتەڭگىلىك وتىرىسىنىڭ كۇن تارتى­بىنە شىعارىلدى.

كۇن تارتىبىندە: قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا

جوعارعى كەڭەستىڭ ەكىنشى سەسسيا­سى 15 قازاندا ءوز جۇمىسىن باستايدى. وندا توراعا ە.م.اسانباەۆ دەكلا­را­­تسيانىڭ نەگىزگى جوباسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى بايان­داما جاساپ, ول 17 قازان­دا «سوتسياليستىك قازاقستان» مەن «كازاح­ستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىندە جاريالاندى.

مارەگە جەتكەن قوس جوبا 15-16 قازان كۇنى قىزۋ تالقىلاۋعا ءتۇسىپ, وعان 40-تان استام دەپۋتات قاتىسادى. ۇسىنىلعان جوبانىڭ ەكەۋى ءبىر-بىرىنە مۇلدە كەرەعار ەدى. «دەموكراتيالىق قازاقستان» اتتى پار­لا­مەنتتىك توپ دايارلاعان جوبادا «ۇلت­تىق مەملەكەتتىلىك», «ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋى», «مەملەكەتتىك ءتىل» سياقتى ۇعىمدار مۇلدەم قامتىلماي, «ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك قۇقىقتىق مەملەكەت ۇعىمىنا سايكەس كەلمەيدى» دەگەن جالعان تەزيس باسشىلىققا الىندى. وكىنىشكە قاراي, وسى توپتىڭ ىشىندە ەسىمى جۇرتقا بەلگىلى قازاق ازاماتتارى دا بولدى. ولار دايىنداعان جوبانىڭ اتاۋىنان دا «مەملەكەتتىلىك» دەگەن ءسوز الىنىپ, دەكلاراتسيا «قازاق كسر ەگەمەندىگى تۋرالى» دەگەن جاداعاي اتاۋمەن ۇسىنىلدى.

تالقىلاۋ, تالاس-تارتىس بارىسىندا ەشقانداي مامىلەگە كەلە الماعان دەپۋتاتتار 1990 جىلدىڭ 16 قازانىندا 25 ادامنان تۇراتىن كوميسسيا قۇرىپ, ونىڭ توراعالىعىنا اكادەميك-دەپۋتات س.زيمانوۆ سايلانادى. ورىنباسارلىققا جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ز.فەدوتوۆا مەن ەكونوميكالىق رەفورما, بيۋدجەت جانە قارجى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى م.وسپانوۆ ۇسىنىلادى. كوميسسيا قۇرامىنا اكادەميكتەر ج.ءابدىلدين, م.قوزىباەۆ, س.سار­تاەۆ, جازۋشى ءا.كەكىلباەۆ, قور­عا­نىس ءمينيسترى, ارميا گەنەرالى س.نۇر­ماعامبەتوۆ, كگب گەنەرالى, شىعىس شەكارا وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى ە.نەۆە­روۆ­سكي ت.ب. – جالپى سانى 25 دەپۋتات كىرەدى.

ۇلتى, الەۋمەتتىك تەگى, قىزمەتى, وڭىر­لىك وكىلدىگى تۇرعىسىنان ءارالۋان دەپۋ­تات­تاردان تۇراتىن كوميسسيا ون تاۋلىك بويىنا كۇنىنە ەكى رەت وتىرىس وتكىزىپ, ءاربىر ۇسىنىستى قىزىلكەڭىردەك بولعانشا تالقىلايدى. ناتيجەسىندە, كوبىنەسە داۋىس ەكىگە جارىلىپ, كوپتەگەن باپ 2-3 داۋىس باسىمدىعىمەن عانا ماقۇلداندى.

سالىق زيمانوۆ باسقارعان كوميسسيا 10 كۇن بويى دەپۋتاتتاردان تۇسكەن جازباشا ۇسىنىستاردى سالىستىرمالى كەستەگە ءتۇسىرىپ, اۋىزشا ەسكەرتۋلەردى كوميسسيا وتىرىسىندا تىڭداپ, سۇراقتاردىڭ بارلىعىنا زاڭنامالىق تۇرعىدان دالەل­دى, تياناقتى جاۋاپتار قايتارادى. سون­دىقتان كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان دەك­لاراتسيا ابدەن پىسىقتالعان, جان-جاق­تى تالقىلاۋدان وتكەن قۇجات بولاتىن.

كىرىسپەدەگى كىدىرىس

سونىمەن 1990 جىلدىڭ 25 قازانى – قاسيەتتى جۇما كۇنى «قازاق كسر-ءىنىڭ مەم­لەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلارا­تسيا» دەپۋتاتتار تالقىلاۋىنا شىعا­رىلدى. بۇل كەزدەگى جوعارعى كەڭەس تور­اعاسى كورنەكتى مەم­لەكەت قايراتكەرى, ۇلكەن اقىل-پاراسات يەسى, ءىرى ەكونوميست-عالىم ە.م.اسانباەۆ ەدى.

سەسسيانى ەرىك ماعزۇم ۇلى اشىپ, اۋەلگى ءسوزدى باسقارۋ جۇيەسىندەگى جاڭا قۇرىلىمدار جايلى اقپارات بەرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا بەرەدى. ودان كەيىن بىردەن دەكلاراتسيا جوباسىن تالقىلاۋعا كوشىپ, ءسوز كوميسسيا توراعاسى سالىق زيمان ۇلى زيمانوۆقا ۇسىنىلادى.

ول ءوز ءسوزىن: ء«بىزدىڭ رەسپۋبليكامىز­دىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەك­لاراتسياسى ازاماتتىق, ۇلتتىق, تۇتاستاي العاندا, قوعام­دىق كەلىسىمگە جەتۋگە باعىت­تالعان كونسو­ليداتسيالىق قۇجات بولۋ­عا ءتيىس», دەپ باستاپ, ونى تالقى­لاۋ­­دىڭ وڭاي بولماعانىن, كەيبىر باپتار بويىنشا ورتاق كونسەنسۋسقا كەلە الماعاندارىن, سول سەبەپتى سەسسيانىڭ باسىندا تاراتىلىپ بەرىلگەن نۇسقاعا بىرقاتار وزگە­رىس تۇسىرىلگەنىن العا تارتتى. ەگەر دەپۋ­تاتتارعا تاراتىلعان نۇسقادا 15 باپ بولسا, تالقىلاۋ بارىسىندا ول 18-گە دەيىن جەتكەن.

س.زيمانوۆ تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان نۇسقا 21 قازاندا دايىن بولىپ, ودان كەيىنگى ءۇش كۇن ىشىندە جەكەلەگەن دەپۋتاتتار, عالىمدار جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋ­تى وكىلدەرىمەن قوسىمشا جۇمىستار جۇر­گىزىلىپ, بىرقاتار رەداكتسيالىق, ستي­ليس­­تي­كالىق جانە مازمۇندىق سيپاتتاعى وزگە­رىستەر تۇسىرىلگەنىن جەتكىزدى.

بايانداماشىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتكەنى – دەكلاراتسياداعى رەسپۋبليكا مەن وداقتىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى جانە قۇزىرەت ءبولىسۋ ماسەلەسى. س.زيمانوۆ كۇنى كەشە عانا (ياعني 24 قازان كۇنى) وداقتىق شارت جوباسىن العانىن, سوعان سايكەس ونداعى كەيبىر ويلار مەن يدەيالاردى پايدالانعانىن العا تارتتى. وداقتىق شارتتا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى جوعارى اتقارۋشى بيلىكپەن قاتار مەملەكەت باسشىسى دا ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلگەندىكتەن بۇل نورمانىڭ دا ۇسىنىلعان دەكلاراتسيا جوباسىنا ەنگىزىلگەنىن دە جاريا ەتتى.

بايانداماشى جوبانىڭ سوت قىزمەتىنە قاتىستى 15-بابىنا ارنايى توقتالىپ: «سوتتار زاڭ تالابىن باسشىلىققا الۋى كەرەك», دەيدى. بىراق الداعى ۋاقىتتا سوت قىز­مەتىنە قاتىستى ارنايى زاڭ دايىندا­لىپ جاتقانىن, سول سەبەپتى بۇل باپتى الىپ تاستاۋعا ۇسىنىس بىلدىرۋشىلەردىڭ بار ەكەن­دىگىن بىلە تۇرسا دا, ونى بۇگىنگى تالقىلاۋعا شىعارعانىن دا كەلتىرۋدى ۇمىتپادى.

دەپۋتات زيمانوۆ دەكلاراتسيا پرەام­ب­ۋ­­لاسىنداعى «قازاق ۇلتىنىڭ تاع­دىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇعىنا وتىرىپ» اتتى ۇعىمعا قارسى شىعىپ, وعان «جانە باسقا ۇلتتاردىڭ» دەگەن تىركەستى قوسۋعا ۇمتىلۋشىلاردىڭ بار ەكەنىن دە اشىقتان-اشىق ايتتى. ءوزىنىڭ بۇل ماسەلەگە مۇلدە قارسى ەكەنىن, ويتكەنى بۇل بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قابىلداعان حالىق­ارالىق قۇجاتتارعا, ادام قۇقىعى جونىن­دەگى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياعا كەرە­عار ەكەنىن قۇقىق تەورياسى تۇرعى­سى­نان جان-جاقتى ءتۇسىندىردى. وداق­تاس رەس­­پۋب­ليكا­لاردا قابىلدانعان دەك­لارا­تسيا­لارعا, اتاپ ايت­قاندا, گرۋزيا, ار­مە­­نيا, بەلورۋسسيا, ۋكراي­نا, مول­دوۆا جانە تاجىكستانعا سىلتەمە جا­ساپ, و­لار­دىڭ دەكلاراتسياسىنان ءۇزىندى كەلتى­رىپ, بارلى­عىندا جەرگىلىكتى حالىق­تىڭ ءوزىن-ءوزى باس­قارۋىنا باسىمدىق بەرىلگەنىنە توقتالدى.

بايانداماشى دەكلاراتسيانىڭ ەكىن­شى بابىنداعى «ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك» ۇعىمى بويىنشا كەيبىر دەپۋتاتتار ورىنسىز, قيسىنسىز داۋ-داماي تۋعىزىپ, ءتىپتى ءوزى باسقارىپ وتىرعان كوميسسيانىڭ كەيبىر مۇ­شەلەرى تەلەديدار ارقىلى جۇرت الدىنا شىعىپ, قازاقستانعا «ۇلتتىق» ەمەس, «فەدە­راتيۆتىك» جۇيە كەرەكتىگى تۋرالى ۇسىنىس­تارىن تىقپالاپ جۇرگەنىن دە جايىپ سالدى.

س.زيمانوۆ بايانداماسىن اياقتاعان سوڭ توراعا ە.اسانباەۆ دەپۋتاتتارعا دەكلاراتسيانىڭ ءار بابىن جەكە-جەكە تالقىلاۋدى, الىپ-قوسارلارى بولسا, رەت-رەتىمەن ۇسىنۋعا شاقىردى.

دەكلاراتسيانىڭ كىرىسپە بولىگى – پرەامبۋلانى تالقىلاۋ باستالا سالىسى­مەن ءوزى كوميسسيا قۇرامىندا بولعان وسكە­مەن قورعاسىن-مىرىش كومبينا­تىنىڭ جۇمىسشىسى, دەپۋتات ب.ۆ.بار­چەنكو بىردەن سوڭعى نۇسقانى مۇلدە كور­مەگەنىن ايتىپ: «پرەامبۋلاداعى ءدال وسى سوڭعى ابزاتستى: «قازاق ۇلتى­نىڭ جانە قازاقستاندا تۇراتىن وزگە دە ۇلت­تىق توپتاردىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپ­كەرشى­لىكتى ۇعىنا وتىرىپ» دەگەن نۇسقادا داۋىس­قا قويۋدى ۇسىنا­مىن», دەپ داۋ-داماي­دى باستاپ كەتتى. زي­مانوۆتىڭ: «جول­داس, مۇندا ءسىزدىڭ قولى­ڭىز تۇر عوي», دەگەن ۋاجىنە توقتاماي, بىردەن ۇسى­نى­سىن داۋىسقا قويۋدى تالاپ ەتەدى. زيمانوۆ تاعى دا ارىپتەسىنىڭ اپشىسىن باسىپ: ء«بىز سول كەزدە كوپشىلىك داۋىسپەن ءسىزدىڭ ۇسىنىسىڭىزدى قابىلداماي تاس­تاعان ەدىك», دەگەن دالەلىنە دە بەت باق­تىرماي, كوپشىلىكتى اۋلىكتىرە ءتۇستى. زيمانوۆ تا پرينتسيپكە باسىپ, بارچەن­كونىڭ ۇسىنىسى كوميسسيانىڭ وتىرى­سىن­­­دا داۋىسقا تۇسكەندە ونى 9 مۇ­شە قول­داپ, 5 ادام قارسى بولىپ, 3 دە­پۋ­تات قالىس قالعانى تۋرالى ناقتى ناتيجەنى جاريا ەتتى.

قىپ-قىزىل تالقى ارتىق-كەمى جوق التى ساعاتتان استام ۋاقىتقا سوزىلىپ, تۇسكە دەيىن 27, ال تۇستەن كەيىن 58 دە­پۋتات سان الۋان سۇراق قويىپ, ماتىنگە ورىندى-ورىنسىز وزگەرىستەرىن ەنگىزۋمەن بولدى. اكادەميك س.زيمانوۆ التى ساعات بويىنا تابانىنان تىك تۇرىپ, جەكە ءوز باسى ارتىق-كەمى جوق 60 رەت ءسوز الىپ, بارلىق قارسى پىكىرگە سابىرمەن, سالماقپەن تياناقتى جاۋاپ قايتاردى.

تالقىلاۋ باستالىسىمەن-اق قارسى توپتىڭ «تىڭعىلىقتى» دايىندىقپەن كەلگەندىگى انىق بايقالدى. بارچەنكونىڭ ء«الاۋلايى» اياقتالىسىمەن, سولتۇستىك قازاقستاننان سايلانعان جۋرناليست-دەپۋتات ا.ف.كوزلوۆ ءسوز الىپ, ارىپتەسى ۇسىنعان تۇزەتۋدىڭ بىردەن داۋىسقا سالىنۋى كەرەكتىگىن ايتىپ, دىگىرلەي ءتۇستى.

توراعا اسانباەۆ ۇسىنىستى داۋىس­قا قويعان ساتتە دەپۋتات, «قوستاناياسبەست» كومبيناتىنىڭ ەكسكاۆاتورشىسى ۆ.ي.موسولوۆ تالقىلانىپ جاتقان قۇجات­تىڭ كونستيتۋتسياعا نەگىز بولاتىن­دىعىن العا تارتىپ, ونى كوپشىلىك داۋىسپەن ەمەس, دەپۋتاتتاردىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ با­سىم­دىعىمەن عانا قابىلداۋ كەرەكتىگىن اي­تىپ, بۇيرەكتەن سيراق شىعارۋعا كوشتى. جانە داۋىسقا سالۋ بارىسىندا اۋەلى كو­ميس­­سيا دايارلاعان نۇسقا ەمەس, دەپۋتات ۇسىن­عان تۇزەتۋ داۋىسقا سالىنۋىن تالاپ ەتتى.

توراعا دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرى بەكىت­كەن رەگلامەنت بويىنشا مۇنداي قۇجات قاراپايىم كوپشىلىك داۋىسپەن قابىل­داناتىنىن بايىپپەن تۇسىندىرگەنىنە قارا­ماس­تان, جۇمىسشى موسولوۆ پروفەسسور اسانباەۆ پەن اكادەميك زيمانوۆقا اقىل ايتۋعا كوشىپ, داۋ-دامايدى ودان ءارى ورشىتە تۇسەدى.

توراعا وعان كونستيتۋتسيا سياقتى بارلىق زاڭنىڭ بيىگىندە تۇرعان – اتا زاڭعا تۇسەتىن وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار دەپۋتاتتاردىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ باسىم داۋ­سىمەن قابىلداناتىنىن, ال دەكلاراتسيا قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا نيەتتى بىلدىرەتىن قۇجات بولعاندىقتان, ونى باسىم كوپشىلىك بولىپ قابىلداۋ كەرەكتىگىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى.

توراعا بارچەنكونىڭ ۇسىنىسى الدىمەن داۋىسقا سالىنعانىمەن, ول وتپەي قالدى.

داۋىس بەرۋ ناتيجەسىنە قاناعاتتان­باعان دەپۋتات-جۋرناليست كوزلوۆ تاعى دا كيلىگىپ, «حالقىنىڭ ەركىن بىلدىرە وتىرىپ»,  دەگەننەن كەيىن «رەسپۋبليكاداعى بارلىق ازاماتتى قۇرايتىن», دەگەن تىركەستى قوسۋدى تىقپالادى.

ءبىر نارسەنى قايتا-قايتا ەجىكتەي بەرۋدەن شارشاعان توراعا بۇعان جاۋاپ بەرۋدى زيمانوۆقا سىلتەدى. تريبۋنادا تۇر­عان زيمانوۆ «حالىق» دەگەن ءسوزدىڭ وتە اۋقىم­دى, ءتىپتى « ۇلى ۇعىم» ەكەندىگىن, سوندىق­تان ونىڭ ماعى­ناسىن ارتىق ءسوز, تىركەس­تەرمەن ۇساق­تا­ماي, كەسەك كۇيىندە قالدىرۋ كەرەك­تىگىن با­يىپ­پەن ءتۇسىندىردى. بۇعان قاناعات­تانباعان كوزل­وۆتىڭ تالاپ ەتۋى بويىنشا ونىڭ ۇسى­نىسى دا داۋىسقا سالىنىپ, كەرى قايتارىلدى.

قارسى توپ قاپىسىز-اق دايىندالعان ەكەن. ءتىپتى وسىلاي بولاتىنىن الدىن الا سەزىپ, ءبىرىنشى ۇسىنىس وتپەگەن جاع­دايدا, ءسال رە­داكتسيالىق وزگەرىسپەن تۋرا سول ماعى­­نا­­داعى ەكىنشى, ءۇشىنشى ۇسىنىستارىن دا كۇنى بۇرىن ازىرلەپ كەلگەندەرى كورىنىپ تۇردى.

بارچەنكو, موسولوۆ, كوزلوۆتاردىڭ ۇسىنىستارى وتپەگەن سوڭ, الماتى قالاسى ماسكەۋ اۋداندىق (وسىنداي دا اۋدان بولعان) پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, دەپۋتات ۆ.ي.كوتەلنيكوۆ ءسوز الىپ, پرەامبۋلاداعى داۋلى تىركەستى «قازاق­ستان حالقى رەسپۋبليكاداعى بار­لىق ۇلتتىڭ ازاماتتارىنان تۇرادى» دەگەن سويلەممەن وزگەرتۋدى ۇسىندى. ءتىپتى مۇنى ءاربىر ەكىنشى دەپۋتاتتىڭ قولداپ وتىر­عانىنا سەنىمدى ەكەنىن ايتىپ, نىعارلاي ءتۇستى.

قاتارىنان ءتورت بىردەي ورىس ءتىلدى دەپۋتاتتىڭ ءبىر ماسەلە بويىنشا وسىنشاما پىكىرتالاس تۋعىزىپ, قادالعان جەرىنەن قان الا ۇسىنىس جاساعانى وزگە دە دەپۋتاتتاردى ويلانتىپ تاستادى.

وسى تۇستا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا ۇزاق قىزمەت ىستەگەن گەنەرال-مايور, دەپۋتات ە.ءا.مۇستافەتوۆ ورنىقتى ۇسىنىس جاسايدى. ول پرەامبۋلاعا: «جالپىعا بىردەي ادام قۇقىقتارى دەكلاراتسياسىن جانە ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى ەركىن بيلەۋ قۇقىعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ», دەگەن تەزيستى ەنگىزۋدى ۇسىندى. بۇل داۋىسقا قويىلعاندا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, قولداۋ تاپتى. كەيىن رەداكتسيالاۋ بارىسىندا س.زيمانوۆ باستاعان كوميسسيا «باسشىلىققا الا وتىرىپ» دەگەن كەڭسەلىك تەرميندى «تاني وتىرىپ» دەگەن قۇقىقتىق سيپاتتاعى ۇعىممەن وزگەرتەدى. بۇل زاڭ تۇرعىسىنان وتە دۇرىس ەدى, ويتكەنى كەز كەلگەن مەملەكەت قانشالىقتى حالىقارالىق قۇ­جات­تاردى تانىسا دا, ەڭ الدىمەن ءوز كونس­تيتۋتسياسىن باسشىلىققا الادى.

پرەامبۋلانى تالقىلاۋ بارىسىندا ەسىم­دەرى وداقتىق دەڭگەيدە تانىل­عان ءىرى عالىمدار, اكادەميك زيمانوۆ پەن اسان­باەۆتار زاڭناماعا, ءتىپتى حالىق­ارالىق بەدەلدى قۇجاتتارعا ناقتى سىل­تەمەلەر جا­ساپ, انىقتامالار كەلتىرسە دە, ارنايى دايىندىقپەن كەلگەن قارسى توپ, تاعى دا تىڭ كۇشپەن شابۋىلعا شىعادى. بۇل جولى داۋ-جانجالعا جەزقازعاندىق مۇعالىم-دەپۋتات ل.ا.فيلارەتوۆا ارالاسادى. ول: ء«بىزدىڭ رەسپۋبليكامىز كوپۇلتتى. ءبىز مۇنى ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. مەن پرەامبۋلادا قازاقستان حالقى, ياعني سونداعى بارلىق حالىق ۇعىمىنا انىقتاما بەرۋ كەرەك دەپ سانايمىن», دەي كەلە, دەكلاراتسيانى ءدال وسىنداي كۇيدە قابىلداۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعادى.

جوعارعى كەڭەستىڭ دەكلاراتسيانى تال­قىلاۋعا ارنالعان سارعايعان ستەنوگرا­فيا­سىن مۇقيات قاراپ وتىرىپ, ءبىر نارسەگە تاڭ­عالدىم: ءالى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ ۇل­گەرمەگەن, ءتول كونستيتۋتسياسىن قابىل­دا­ماعان, تەك بابالارى عاسىرلار بويى اڭ­ساعان ەگەمەندىككە ەندى عانا ۇمتىل­عان قازاق­تاردىڭ ىزگى تىلەكتەرىنە باسىم كوپ­شىلىگى وسى ەلدە تۋعان, توپىراعىن باسقان, ءدام-تۇزىن تاتقان, ءتىپتى كۇندە­لىكتى دوس-جار رەتىندە ارالاسقان «و­زگە» حالىق وكىلدەرى ورشەلەنە قار­سى بولدى. ءبىز تامىر, اعايىن, دوس رەتىن­دە قان­شالىقتى باۋىرىمىزعا تارت­­ساق تا, ولار وزدەرىن دەكلاراتسيادا كور­­سە­تىل­­گەن­دەي, «قازاقستان حالقى» دەپ ەش­قا­­شان ەسەپ­تەمەگەن ەكەن. بۇل سول باياعى يم­­پە­ريا­­شىل وكتەمدىكتەن تۋعان, ءوزدى-ءوزىن ءار­دا­­يىم جەرگىلىكتى حالىقتان جوعا­رى ۇستاي­­­تىن كەساپات كەسىرلىك, دانداي­سىعان مەن­مەن­دىكتىڭ كورىنىسى ەدى. وكى­نىشكە قاراي, مۇن­داي استامشىل اۋجار­لىقتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جال­عاسىپ كەلە جاتقاندىعى جاسىرىن ەمەس.

بۇدان كەيىن توراعا تالقىلاۋ بارىسىن­دا تۇسكەن بارلىق وزگەرىستى ەنگىزە وتىرىپ, پرەامبۋلانى تۇتاستاي داۋىس­قا سالادى. كوپ­شىلىك داۋىسپەن بۇل ۇسى­نىس قابىلدانىپ, دەپۋتاتتار 1-باپتى تالقى­لاۋعا كوشەدى.

العاشقى باپتارداعى القىنىستار

دەكلاراتسيانىڭ 1-بابى كەڭەس زاما­نىنداعى وداق جانە رەسپۋبليكا كونستي­تۋتسيا­لارىندا تالاي مارتە كورىنىس تاپ­قان كوپ تالاس تۋدىرمايتىن نورمادان تۇراتىن. تالقىلاۋ باستالىسىمەن زالداعى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى داۋىس كوتەرىپ (ستەنوگراممادا ونىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلمەيدى), ونداعى «قازاق كسر-ءى وداقتان ەركىن شىعۋ قۇقىعىن وزىندە ساقتاپ قالادى» دەگەن نورمانى الىپ تاستاۋدى وتىنەدى.

الەمدىك تاريحنامادا «توقىراۋ» دەپ ات قويىلعان, بىراق سول زاماندا «كەمەلدەنگەن سوتسياليزم» دەپ كوتەرىڭكى ايدار تاعىل­عان كەزەڭنىڭ شىرقاۋ شىڭى سانالاتىن 1977 جىلى كەڭەس وداعى «بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ» ناتيجەسىندە برەجنەۆتىك كونس­تيتۋتسيانى قابىلدانعان بولاتىن. وبالى نەشىك, الەمدىك قاۋىمداستىققا كوز قىلۋ ماقساتىندا ونىڭ 72-بابىندا: ء«اربىر رەسپۋبليكادا كسرو-دان ەركىن شىعۋ قۇقى ساقتالىپ قالادى», دەپ جازىلدى.

قازاق كسر-ءىنىڭ سول 1977 جىلى قابىل­داعان كونستيتۋتسياسىنىڭ 69-بابىن­دا ءدال وسى باپتاعى نورما ەشبىر وزگە­رىس­سىز: «قازاق كسر-ءى كسرو-دان ەركىن شىعۋ قۇقىن وزىندە ساقتاپ قالادى», دەپ قالىپتاندى.

ءبىر قىزىعى, ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋعا جينالعان 360 دەپۋتاتتىڭ بارلىعى ءتۇپ-تۇگەلىمەن كسرو جانە قازاق كسر كونستيتۋ­تسيا­لارىن قابىلداۋعا ايرىقشا بەلسەندى­لىكپەن اتسالىسقان, ولاردىڭ «بۇكىلحا­لىقتىق تالقىلاۋىن» ۇيىمداس­تىرۋ­شى­لار قاتارىنان بولاتىن. سوندىقتان وداق جانە رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنداعى حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا ساي كەلەتىن بۇل نورمانى ءبارى دە جاتقا بىلەتىن. ونىڭ ۇستىنە ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن كسرو-نىڭ كەلمەسكە كەتەتىنىن, تاۋەل­سىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرى­لا­تىنىن قولدارىنداعى وداقتىق شارت جوباسى ارقىلى جاقسى ءبىلىپ وتىر. بۇعان قوسىمشا, كەشەگى وداققا ەنگەن رەسپۋبليكالاردىڭ الدى ودان شىعىپ ۇلگەرسە, قالعاندارىنىڭ ءبارى قابىلداعان دەكلاراتسيالارىندا (ونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسى دا بار) ءار رەسپۋبليكانىڭ قالاعان ۋاقىتىندا وداقتان شىعاتىن قۇقىعىن اينا-قاتەسىز كورسەتىپ قويعان. بىراق زالداعى وزەۋرەگەن وركوكىرەك توپ سونىڭ ءوزىن ارتىق كورىپ, ونى دەكلاراتسيادان ءبىرجولاتا الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتۋگە كوشتى.

ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرگەن پروفەسسور ە.اسانباەۆ: «جولداس­تار, وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ وداقتان ەركىن شىعۋ قۇقىعى جونىندەگى فورمۋليروۆكانى ۆ.ي.لەنين جاساعان جانە ول بارلىق كونستيتۋتسيادا ەشبىر وزگەرىس­سىز ساقتالىپ كەلەدى», دەپ اركىم­نىڭ جەتەسىنە جەتەتىندەي ەتىپ تۇسىن­دىرمە بەرە وتىرىپ, ايتىس-تارتىستى ورشىتپەي, ماسەلەنى بىردەن داۋىسقا قويادى. ارينە, كۇن كوسەم لەنيننىڭ ءوزى تۇزگەن «فورمۋليروۆكانى» قىپ-قىزىل كوممۋنيست دەپۋتاتتار قىزۋ قۋاتتاپ, زالدان شىققان ۇسىنىس وتپەي قالادى.

دەپۋتاتتار دەكلاراتسيانىڭ ەكىنشى بابىن تالقىلاۋعا كىرىسەدى. توراعا ەكىن­شى باپتى تۇتاستاي وقىپ شىعىپ, كوپشىلىكتىڭ پىكىرىن سۇرايدى. باعانادان بەرى قاعاز اقتارىپ, ماعلۇمات جيناپ, تىڭايىپ العان جۇمىسشى تابىنىڭ وكىلى بارچەنكو تاعى دا قاپتالدان سوعادى.

ول ەكىنشى ابزاتستاعى «قازاق كسر-ءى ۇلتتىق مەملەكەتتىگىن ساقتاۋ, قور­عاۋ جانە نىعايتۋ جونىندەگى شارالار قولدانادى» دەگەن سوقىرعا تاياق ۇستات­قانداي اپ-انىق تۇرعان نورماعا سوق­تىعىپ, «ۇلتتىق» دەگەندى ء«وزىنىڭ» دەگەن سوزبەن وزگەرتۋدى ۇسىنادى. بارچەنكو قايت­كەن كۇندە «قازاق», «ۇلتتىق» دەگەن سوزدەرىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا بالتا شاۋىپ, دەكلاراتسيادان الىپ تاستاۋعا تىراشتانا كىرىستى. توراعا اسانباەۆ بۇل جولى مۇلدە قيسىنسىز ۇسىنىستى بىردەن داۋىسقا قويىپ, ول تاعى دا كوپشىلىك دا­ۋىسپەن كەرى قايتارىلادى.

وسى كەزدە پىكىرتالاسقا تسەلينوگراد وبلىسى ماكين قالاسىنداعى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى پورشەن ساقينالارى زاۋى­تى­نىڭ قىزىل ديرەكتورى, دەپۋتات يۋ.م.سۋحوۆ ارا­لاسىپ, ەكى مەملەكەتتىك ءتىل ەنگىزۋ ماسە­لە­­سىن قوزداتادى. ول مۇنى: «ەكى مەم­لەكەت­تىك ءتىل جاساۋ كەرەك. ءدال وسى­دان قازاق حال­قى­نىڭ بەدەلى تومەندەپ كەت­پەيتىن شىعار», دەپ ءوز «اقىل-ويىنىڭ» جەتكەن بيىگىندە تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا: «ەرتەڭ ورىستار نە ىستەيتىن بولادى؟ ولار قازاق ءتىلىن بىلمەيدى عوي, قالاي ءومىر سۇرەدى؟» دەپ قارا اسپاندى توندىرە تۇسەدى.

توراعا دەپۋتاتتىڭ سوزىنە ورنىقتى جاۋاپ قايتارسا دا, سۋحوۆ اشىقتان-اشىق قار­سىلىق كورسەتىپ, «پىكىردىڭ ەكىگە جارىلعانىن ەسكەرىپ دەكلاراتسيانى رە­فەرەن­دۋمعا شىعارۋ كەرەك. حالىقتان سۇرايىق», دەپ قوقان-لوقىعا كوشتى.

قىزىل ديرەكتور بۇل ۇسىنىستى جايدان-جاي ايتا سالعان جوق. سۋحوۆ سياقتى­لاردىڭ ادامگەرشىلىك, ار-ۇيات, ىنساپ-تاۋپيق نورمالارىن اياققا باساتىن اران­داتۋ­شىلىق پيعىلداعى ۇسىنىسى وتپەيتى­نى بەلگىلى بولاتىن. بىراق سول كەزدە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 40 پايىزى عانا قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى ەكەندىگىن ەسكەرسەك, مۇنداي جانىپ تۇرعان وتتاي شەتىن ماسەلەنى رەفەرەندۋمعا شىعارار بولسا, ۇسىنىس قولداۋ تاپپاعان كۇندە حالىق ەكىگە جارىلار ەدى. ونىڭ ۇستىنە رەسپۋبليكادا تۇراتىن ۋكراين, بەلارۋس, نەمىس, ءتىپتى تاتار اعايىندار تۇگەلگە دەرلىك ورىس تىلىندە سويلەيتىن. سوندىقتان رەسپۋب­ليكا حالقىنىڭ ءتىل ماسەلەسى بويىنشا ەكىگە جارىلۋىنىڭ سالدارى دا تىم اۋىر بولۋى ابدەن مۇمكىن ەدى.

ادەتتە وتە سابىرلى ەرىك ماعزۇم ۇلى دەپۋ­تاتتار ورتاسىنا شوق تاستاعان سۋحوۆ­تىڭ مىنا سوزىنە شىداي الماي: «كەلدىك دەگەن وسى. دەپۋتاتتىڭ ءسوزىن داۋىسقا قويا­مىن», دەپ ماسەلەنى توتەسى­نەن قايىرۋعا ءماجبۇر بولدى.

بۇدان كەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسى لەنينوگورسك قالالىق اتقارۋ كومي­تە­تى­­نىڭ توراعاسى, دەپۋتات يۋ.م.سىتوۆ ءسوز الىپ, دەكلاراتسيا جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا «ەدينستۆو» اتتى ۇلتارالىق قوزعالىس تاراپىنان زيمانوۆ باسقارعان كەلىسىم كوميسسيا­سىنا رەسپۋبليكانىڭ ءار تۇپكىرىنەن كەلگەن ۇسىنىستاردى جيناق­تاپ وتكىزگەنىن, ال ونى توراعا جۇمىس بارىسىندا ەسكەرمەگەنىن سىنعا الدى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ بۇل پىكىرىن دەپۋتات م.ت.وسپانوۆ تا قولداي سويلەدى.

بۇل جولى اڭگىمەگە توراعانىڭ ورىنباسارى ز.ل.فەدوتوۆا ارالاسىپ, كوميسسيا توراعاسى س.زيمانوۆ دەكلاراتسيا تالقىلاۋعا شىعارىلعان بۇگىنگى كۇننىڭ تاڭەرتەڭىنە دەيىن بارلىق ۇسىنىستى الدىن الا تالقىلاعانىن جانە ولاردىڭ ءبارىن بىردەي دەكلاراتسيادا قامتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن تياناقتى تۇجىرىمدارمەن اتاپ كورسەتەدى.

وسى تۇستا اسكەري دەپۋتات گ.ب.ۆا­سيلەۆ ءسوز الىپ, العاشقى باپقا: «وداق­تىق شارتتىڭ شەڭبەرىندە», دەگەن تىركەستى قوسۋدى ۇسىنادى. بۇل كەزدە م.گورباچەۆ ۇسىنعان «وداقتىق شارت» دەگەن قۇجاتتى قابىلداۋدىڭ ءوزى قىل ۇستىن­دە تۇرعان. توراعا ە.اسانباەۆ ءالى قابىل­دانباعان قۇجات تۋرالى دەكلاراتسيادا ءسوز ەتۋدىڭ مۇل­دە قيسىن­سىز ەكەنىن العا تارتىپ, بۇل ۇسى­نىس­تىڭ دا بەتىن قاي­تارادى. توراعانىڭ جەرىنە جەتكىزە ايت­قان ۋاجىنە توقتاعان ۆاسيلەۆ ۇسىنىسىن قايتىپ الادى.

وسى ارادا ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەتىن بولعاندىقتان, بىردەن كوزگە ۇرا­تىن مىنا ءبىر جايتقا نازار اۋدارماي تۇرا المايسىڭ. ول – كۇنى كەشە عانا «حالىقتار دوستىعى», «ينتەرنا­تسيو­نال­دىق پارىز», «ۇلتارالىق تەڭ قۇقى­لىق», «مىزعىماس دوستىق» دەگەن تىركەس­تەردى كۇن سايىن دەرلىك وتەتىن پارتيالىق جيىنداردا ءجيى ايتاتىن ورىس ءتىلدى كوممۋنيست دەپۋتاتتاردىڭ كىشى وتانى سانالىپ كەلگەن قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى سىنعا تۇسكەن ساتتە بىردەن سىرت اينالىپ شىعا كەلۋى. ءبىر وكىنىشتىسى, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جوعارى ءبىلىمدى, ءومىردىڭ, پارتيالىق قىزمەتتىڭ تالاي وتكەلەكتەرىنەن وتكەن, ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ديرەكتورلارى, تاجىريبەلى پارتيا جانە كەڭەس قىزمەتكەرلەرى ەدى.

پىكىرتالاستىڭ قىزۋى باسەڭدەي باس­تاعاندا قاراعاندى وبلىسى «تەنتەك» شاحتاسىنىڭ ديرەكتورى, دەپۋتات ۆ.گ.كيريللين وتقا ماي قۇيىپ, دەكلاراتسيا­دان: «قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستاندا تۇراتىن باسقا دا ۇلت­تار­دىڭ» دەگەن تىركەستى الىپ تاستاۋدى ۇسى­نادى. توراعا اسانباەۆ ونىڭ ءسوزىن جورتا تۇسىنبەگەنسىپ: ء«سىز سوندا «باسقا دا ۇلتتاردىڭ» دەگەن تىركەستى الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ تۇرسىز با؟» نەمەسە «قازاقستان حالقى» دەگەن سوزبەن اۋىستىرۋ كەرەك پە؟», دەپ سۇراق قويادى.

ارينە, كيريللين سياقتىلاردىڭ نيەتى قايتكەن كۇندە دەكلاراتسيادان «قازاق» دەگەن اتاۋدى الىپ تاستاۋ ەدى. ولار­عا تاعدىر جازۋىمەن ورتاسىنا كەل­گەن ءاربىر حالىققا ايقارا قۇشاق اش­قان قازاقتارعا دەگەن وسىنشاما تەرىس پي­عىل مەن قاسكويلىكتىڭ قايدان كەلگەن­دىگى­نە تاڭ-تاماشا قالاسىڭ. دەمەك مۇن­داي­لار­دىڭ ينتەرناتسيونالدىق ۇران­دارى­نىڭ تاساسىندا ۇنەمى جىلىم قۇرت­تاي جىمىس­قىلىق جاتقان. كيريلليننىڭ كەسىرلى ۇسىنىسى كوپشىلىك داۋىسپەن كەرى قايتتى.

زالدا قىزىل ديرەكتورلار كيريللين مەن سۋحوۆتىڭ جاقتاستارى از ەمەس ەدى. سو­لاردىڭ ءبىرى قوستاناي وبلىسى ليساكوۆسك قالاسىنداعى كراسنووكتيابر بوكسيت كەنىشىنىڭ ديرەكتورى, دەپۋتات م.ۆ.باجەنوۆ بولاتىن. ول بۇعان دەيىن توي­تا­رىلعان سۋحوۆتىڭ ءتىل تۋرالى ۇسى­نى­سىن قايتا قوزداتىپ, دەكلاراتسيادان ء«تىل» دەگەن ءسوزدى مۇلدە الىپ تاستاۋدى ۇسىنادى.

بۇل جولى توراعا اسانباەۆ كونس­تيتۋتسياعا جۇگىنىپ, ونداعى تىلگە قاتىستى باپتى تۇگەلىمەن وقىپ شىقتى. سوندا دا توقتاماي وڭمەڭدەگەن دەپۋتاتتى ساباسىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ونىڭ كىساپىر ۇسىنىسىن دا داۋىسقا قويىپ, كوپشىلىك داۋىسپەن كەرى قايتارادى.

دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ ەكى ساعاتقا جۋىقتاسا دا, دەپۋتاتتار ەكى باپتان اسا المادى. قىزىل پرولەتاريلەر اراسىندا كۇندە ءسوز الىپ, ارا-تۇرا باس كوتەرگەن قازاق جۇمىسشىلارىن ءاپ-ساتتە تەزگە سالىپ ۇيرەنگەن ديرەكتورلار وڭايلىقپەن بەرىسپەۋگە الدىن الا كەلىسىپ العان سىڭايلى. ەندى قاراعاندىلىق ديرەكتور-دەپۋتات ا.د.حريستەنكو جارىسسوزگە قوسىلىپ: «مەن قازاق حالقىنىڭ ورىس ۇلى رەتىندە ءسوز سويلەپ تۇرمىن», دەپ ءمۇلايىمسي باستاپ, قىزا كەلە: «بىزگە ۇلتارالىق ارازدىق شاقىراتىن مۇنداي دەكلاراتسيالاردىڭ قاجەتى جوق. ولار كەرەك ەمەس», – دەپ كەۋدەلەتە اياقتادى. تور­اعا­نىڭ: ء«سىزدىڭ ۇسىنىسىڭىز قان­داي؟», – دەگەن سۇراعىنان سوڭ دەك­لارا­تسيانىڭ ءتىل تۋرا­لى باپتارىنىڭ بارىنە ورىس ءتىلىنىڭ رەسمي ءتىل ەكەندىگىن قوسۋ كەرەكتىگىن كىجىنە جەتكىزدى.

توراعا ونىڭ دا اپتىعىن باستى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, ءدال مۇن­­­داي دەكلاراتسيانىڭ قاجەتى جوق دەگەن ا.ف.حريستەنكو ءبىر جىلدان سوڭ, ياعني 1991 جىلى قاراعاندى اۋىل شارۋا­شى­لىعى عىلىمي-زەرتتەۋ سوۆ­حوز-ينستي­تۋتى ديرەكتورلىعىنا تاعايىن­دالىپ, 1994 جىلى, وعان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اكا­دەميك س.زيمانوۆقا بۇيىرماعان قازاق­ستاننىڭ «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلىپ, كەۋدەسىنە «وتان» وردەنى قوسا تاعىلدى. قايتەمىز, مۇنداي دا بولعان...

وسى ۋاقىتتا ورىس ءتىلدى دەپۋتاتتار اراسىنان شىقسا دا, ەگەمەندىككە ۇم­تىلعان قازاق حالقىنىڭ ماقسات-مۇد­دەسىن ءاردايىم قولداپ جۇرەتىن سەمەي­لىك دەپۋتات الەكساندر كنياگينين ءسوز الىپ, تالقىلاۋدىڭ تىم ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقانىنا نازار اۋداردى. ول اكادەميك زيمانوۆتىڭ تىڭعىلىق­تى تۇسىندىرمەلەرىنىڭ ءمان-ماعىناسىنا كەيبىر ارىپتەستەرىنىڭ بويلاي الماي, ۇساق-تۇيەك تولىقتىرۋلارىن تىقپالاي بەرۋىن توقتاتۋىن ۇسىندى. ەرتەڭ دەكلاراتسيا ءماتىنى جاريالانا قالعان جاعدايدا وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر بولماۋى ءۇشىن وعان تۇسىن­دىرمەنى قوسا جاريالاۋ كەرەكتىگىن ۇسىن­دى. بىلە بىلگەن ادامعا ونىڭ بۇل سوزىن­دە اباي اتامىز ايتقان «باس-باسى­نا بي بولعان وڭكەي قيقىمدارعا: «وزدە­رىڭ بىلمەسەڭدەر, بىلۋگە ورەلەرىڭ جەتپەسە, ەڭ بولماعاندا ءبىلىمدىنىڭ ءسوزىن تىڭدا­ماي­سىڭدار ما؟» دەگەن يشارا بار ەدى.

بۇل ۇسىنىستى توراعا بىردەن قۇپ­تايدى. زيمانوۆتىڭ دا بىردەن كوڭى­لىنە جاققان بولۋ كەرەك, دەكلاراتسيا قابىل­دانعاننان كەيىن ونىڭ تاريحي ءمانى مەن مازمۇنى جونىندە تولىمدى ماقالا جازىپ, ول ەر­تەڭىندە رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەت­تەرىندە جاريالانادى.

دەپۋتاتتار دەكلاراتسيانىڭ العاشقى ەكى بابىن ەكى ساعاتتان استام ۋاقىت ىشىن­دە ارەڭ دەگەندە ەڭسەرىپ, 3-باپقا كوشەدى.

بۇل جولى تاعى دا ا.كنياگينين ءسوز الىپ, باپتىڭ العاشقى سويلە­مىن­دەگى: «قازاق سسر-ءىنىڭ تەرريتوريا­سى» تىركە­سىنىڭ الدىنا «قازىرگى شەكارا­سىنداعى» دەگەن سوزدەردى قوسۋدى ۇسىنادى.

بۇل وتە ماڭىزدى جانە قاجەت ۇسىنىس ەدى. شەكارا-شەبى ءجيى وزگەرىپ, اۋەلى ورىنبور, كەيىن وڭتۇستىكتەگى ءۇش اۋدانى كورشىلەرگە كەتكەن قازاقستاننىڭ جەرىنە سۇعىن قاداۋشىلار ول كەزدە دە, قازىر دە از ەمەس ەكەندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان قازاق جۋرناليستەرى «ورىس حالقىنىڭ قازاق ۇلى» اتاپ كەتكەن الەكساندر كنياگينيننىڭ بۇل ۇسىنىسىن دەپۋتاتتار بىردەن قولداپ شىقتى.

وسى تۇستا تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا بار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان الەكساندر الەكساندر ۇلى كنياگينين جايلى از-كەم ماعلۇمات بەرە كەتسەك, ارتىق بولا قويماس.

ول قان شەڭگەلدەگەن 37-جىلى دۇنيە­گە كەلىپتى. اكەسى سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاۋىپ, اناسى جەتىم قالعان شيەتتەي 6 با­لا­سىن جالعىز ءوزى تاربيەلەپ, سول ۋاقىت­تا ەر-ازاماتتار عانا اتقاراتىن سوۆحوز ديرەكتورى قىزمەتىن دە ابىرويمەن اتقارىپتى.

الەكساندر اۋەلى قوستانايدىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعى تەحنيكۋمىن, كەيىن جەر­گىلىكتى ينستيتۋتتىڭ مەحانيكا فاكۋل­تەتىن ءتامامداپ, بۇكىل ءومىرىن اگرارلى سالاعا ارناپتى. تورعاي وڭىرىندە شا­رۋا­شىلىق باسقارا ءجۇرىپ, قازاق تىلىنە سۋداي بولىپ شىعادى. ەڭبەكتى ۇيىم­داس­تىرۋدىڭ وڭتايلى تاسىلدەرىن ەنگىزەدى. كەيىن سول «جاڭالىقتارى» باسىنا پالە بولىپ جابىسىپ, تۇرمەگە دە وتىرىپ شىققان ەكەن.

ادالدىعى دالەلدەنىپ, اباقتىدان بوساعان سوڭ قايتادان قىزۋ ەڭبەككە ارالاسادى. سەمەيدەگى «وۆتسەكومپلەكس» اتتى ءىرى وندىرىستىك بىرلەستىك باسقارعان كەزدە اباي ەلى ونى قازاق كسر جوعارعى كەڭە­­سىنە دەپۋتات ەتىپ سايلايدى. ەگە­مەن­دىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنداعى دەپۋ­تات­تار شوعىرىندا ادالدىعى, ادىل­دىگى, باۋىر­مالدىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ارىپتەس­تەرى مەن بارشا قازاقتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى.

دەكلاراتسيانىڭ 4-بابى دا ءبىراز تالقىعا تۇسسە دە, ول كوميسسيا ۇسىنعان نۇسقامەن قابىلدانادى.

بەسىنشى باپقا كەلگەندە تاعى دا داۋ-شار شىقتى. ونى تەمىرتاۋلىق ميليتسيونەر-دەپۋتات پ.م.فەدوسەنكو باستاپ, وسى باپتاعى «قازاق كسر-ءى رەسپۋبليكا ىشىندەگى, رەسپۋب­ليكا مەن باسقا رەسپۋبليكالار اراسىنداعى كوشۋ-قونۋ ۇدە­رىستەرىن رەتتەپ وتىرادى» دەگەن سوي­لەمدى تۇتاسىمەن الىپ تاستاۋدى ۇسىن­دى. ول ءتىپتى بۇل نورمانىڭ ديسكري­مينا­تسيالىق سيپاتى بارىن جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى دەكلاراتسياعا قايشى كەلەتىنىن كورسەتىپ, ءزىل تاستاي سويلەدى.

تۇتاس ءبىر قالانىڭ ميليتسيا باسقار­ماسىن باسقارىپ وتىرعان قىزىل جاعالى دەپۋتاتتىڭ ناداندىعىنا كۇيىپ كەتكەن اكادەميك س.زيمانوۆ: «كوشى-قون ۇدەرىسىن الەمنىڭ بارلىق ەلىندە مەملەكەت رەتتەيدى. بۇل – مەملەكەتتىڭ مىندەتى, ەشقانداي حالىق­ارالىق نورماعا قايشى كەلمەيدى, كەرىسىنشە ونىڭ مازمۇنىن اشا تۇسەدى»,  دەپ سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي تۇسىندىرۋگە ءماجبۇر بولدى.

ءتىپتى مۇنىمەن دە توقتاماي, اقش تاري­حىندا 50 مىڭنان استام زاڭ قابىل­دانعانىن, سونىڭ 100-گە جۋىعى ءدال وسى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ارنال­عانىن دا مىسالعا كەلتىرۋدى ۇمىتپادى.

داۋىس بەرۋ بارىسىندا داۋرىققان دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسى قولداۋ تاپپادى.

دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ بارىسىندا ءجيى-ءجيى ءسوز الىپ, «تيسە – تەرەككە, تيمەسە – بۇتاققا» دەپ, كەلسىن-كەلمەسىن سويلەي بەرگەن ايتاقشىل دەپۋتاتتار قاتارىندا كوزلوۆ بولدى. ول 5-باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا توراعانىڭ ءماجىلىستى جۇرگىزۋ تارتىبىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپ, ءار باپ بويىنشا ءسوز سويلەگىسى كەلگەن دەپۋتاتتاردىڭ بارىنە ءسوز بەرۋدى تالاپ ەتتى.

توراعا اسانباەۆ ءدال وسى 5-باپ بويىنشا 20 ادامنىڭ ەسىمى تابلودا تۇرع­انىن, ونىڭ بارىنە ءسوز بەرىلسە, تالقىلاۋدىڭ بۇگىن بىتپەيتىنىن جەتكىزدى.

بەسىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار ە.ا.مۇستافەتوۆ, ا.گ.پەرەگرين, ۆ.ا.تۋلياەۆ, س.ب.شاكەنوۆ­تاردىڭ ۇسى­نىستارى قولداۋ تاپپاي, زيمانوۆ كوميسسياسى ماقۇلداعان نۇسقا سول كۇيىندە قابىلدانىپ, دەپۋتاتتار ۇزىلىسكە شىعادى.

تارتىسقا تولى تالقىلاۋ

ساعات تورتتە جوعارعى كەڭەس دەكلاراتسيانى تالقىلاۋدى جالعاستىرعاندا اكادەميك, دارىگەر-دەپۋتات مۇحتار اليەۆ ءسوز الىپ, بايانداماشى سالىق زيمانوۆتىڭ تۇسكە دەيىن ەكى جارىم ساعات بويىنا دەپۋتاتتارعا تىكەسىنەن تىك تۇرىپ جاۋاپ بەرگەنىن ايتىپ, سوندىقتان مايدانگەر-دەپۋتاتقا ەندىگى جەردە ورنىندا وتىرىپ جالعاستىرۋعا مۇرسات بەرۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى.

توراعا قولداسا دا, بۇعان دەيىنگى سۇراقتارعا دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا قاسقايا قارسى تۇرىپ جاۋاپ بەرگەن, بۇل كەزدە جاسى 70-كە تۋرا ءبىر جىل قالعان ەر ماحامبەتتىڭ ۇرپاعى تۇرعان ورنىنان تاپجىلعان جوق.

كەيىنگى اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە مەن ۇس­تازىمدى وسى ماسەلە بويىنشا سىرعا تارتقان ەدىم. سوندا سالىق اعا: «تريبۋنادا تۇرعان ادام مايدان دالاسىنداعى ءاربىر وقيعانى قالت جىبەرمەي باقىلاپ تۇرعان كوماندير سياقتى. زالداعى 360 دەپۋتاتتى تۇگەل مەڭگەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ پىكىرىن عانا ەستۋ جەتكىلىكسىز. قاي ءسوزدى قانداي جاعدايدا, قانداي قيمىل-قوزعالىسپەن, قانداي ەكپىنمەن ايتقانىن ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ قارسى الدىندا تۇرعانىڭ دۇرىس. تريبۋناداعى ادامنىڭ مىسى باسىمداۋ بولادى. سول ءۇشىن تالقىلاۋ قانشاعا سوزىلسا دا, تىك تۇرىپ جاۋاپ بەرۋگە بەكەم بولىپ كەلدىم», دەپ اعىنان جارىلعان بولاتىن.

التىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات ا.كنياگينين حالىقارالىق قاتىناستاردا قازاق سسر-ءى قازاق حالقى­نىڭ اتىنان شىعۋى كەرەكتىگى جونىن­دە ۇسىنىس ەنگىزىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن مىسال رەتىندە كەلتىرەدى. ءوزى دە تالاي قۋعىن-سۇرگىندى كورىپ, اباقتىنىڭ دا ازابىن تارتقان ا.كنياگينيننىڭ بۇل ۇسىنىسى «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.

بۇل ۇسىنىسقا ىشتەي بۇيرەگى بۇرسا دا قاشاندا قارا قىلدى قاق جاراتىن سالىق زيمان ۇلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ۇلتتىق پرينتسيپ ەمەس, مەملەكەتتىلىك بويىنشا تۇزىلەتىن ۇيىم ەكەندىگىن بايىپپەن ءتۇسىندىرىپ, باپتاعى نورمانى سول كۇيىندە قالدىرۋدى قولداۋعا شاقىردى.

التىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا بىلگىشسىنە باستاعان مۇعالىم-دەپۋتات فيلارەتوۆا دەكلاراتسيانىڭ 6-7 باپتارىن بىرىكتىرۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزەدى. بۇل مۇلدە قيسىنعا كەلمەيتىن ەدى. التىنشى باپتا مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى, حالىقارالىق قاتىناستاعى قۇقىق سۋبەكتىلىگى, اكىم­شىلىك-تەرريتوريالىق قۇرىلىمى مەن جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتى ايقىندالسا, 7-باپتا مەملەكەتتەگى رەسمي بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى – زاڭ شىعارۋشىلىق, اتقارۋشى جانە سوت بيلىكتەرىنىڭ فۋنكتسيالارى مەن قۇزىرەتتەرى تارقاتىلا كورسەتىلدى. ءۇش قايتارا ءسوز الىپ, ورىنسىز ۇسىنىستى قايتا-قايتا تىقپالاي بەرگەن مۇعالىم-دەپۋتاتقا س.زيمانوۆ: «مەم­لەكەتتىك ەگە­مەندىك – بۇل, ەڭ الدىمەن, بيلىكتىڭ ۇستەم­دىگى. وسىنىڭ شەڭبەرىندە بيلىك ۇستەمدىگى ءدال وسى مەملەكەتتىڭ ەگەمەن­دىگى تۋرالى دەكلاراتسيادان كورىنىس تاۋىپ وتىر. بيلىك­تىڭ تارماقتالۋى – بۇل ءبىزدىڭ ىشكى ماسەلە­مىز», دەپ تاپتىشتەپ تۇسىندىرۋگە ءماجبۇر بولادى.

ايتسە دە دەپۋتات فيلارەتوۆانىڭ تالابى بويىنشا ۇسىنىس داۋىسقا قويىلىپ, قولداۋ تاپپاي قالدى.

ءالى ەگەمەندىگىن جاريالاپ ۇلگەرمەگەن رەسپۋب­ليكانىڭ حالىقارالىق قاتىناس­تارداعى قۇقىعى ءدال وسى 6-باپتا قوزعالدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە كەلگەندە ورىس ءتىلدى جوعارى ءبىلىمدى دەپۋتاتتار عانا ەمەس, جۇمىسكەر دەپۋتاتتار قوسانجارلانىپ, الىنە قاراماي زيمانوۆتاي اكادەميك, اسانباەۆتاي پروفەسسورلارمەن پىكىر جارىستىرا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى پاۆلودارلىق تەپلوۆوز ءماشينيسى, دەپۋتات ا.س.كازاكوۆ باز باياعى ءالى قابىلدانىپ-قابىلدانباۋى بەلگىسىز وداقتىق شارت ماسەلەسىن كوتەرىپ, 6-باپتا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاي ءتۇرى وداقتىق بيلىككە بەرىلەتىنىن اتاپ كورسەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. باپتىڭ ەكىنشى ابزاتسىنداعى «قازاق كسر-ءى بارلىق ماسەلەلەردى دەربەس شەشەدى» دەگەن تىركەستەن «بارلىق» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋدى ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ ەتتى.

«حالقىم نادان بولعان سوڭ, قايدا بارىپ وڭايىن» دەپ كۇيزەلگەن دانىشپان ابايداي ونبەيتىن داۋدان قاجىعان وتكىر زيمانوۆتىڭ بۇل جولعى: ء«سىز نە ايتامىن دەسەڭىز دە ەركىڭىز وزىڭىزدە, بىراق ءبىز بيلىك ۇستەمدىگىنە يەمىز», دەگەن قيعىر قىلىشتاي جاۋابى ەندىگى جەردە نە قىلساڭ دا, نە دەسەڭ دە, بارلىق بيلىك رەسپۋبليكانىڭ ءوز قولىندا دەگەن سىڭايدا شىقتى.

كازاكوۆ تا ۇسىنىسىن داۋىسقا سالۋدى تالاپ ەتىپ, تاۋانى قايتتى.

قازاقتىڭ ەڭ اقىلمان ازاماتتارى تۇزگەن, نەبارى 17-باپتان عانا تۇراتىن, باس-اياعى جىپ-جيناقى, جۇپ-جۇمىر دەك­لاراتسيانى تۋ-تالاپايعا سالۋ ودان ءارى جالعاسا ءتۇستى.

ەندى قىزىل ديرەكتورلار شابۋىلىن «كازاحترانسستروي» ترەسىنىڭ باسشىسى, دەپۋتات ن.ي.نوۆيكوۆ جالعاستىردى. ول باسقاراتىن ترەست الماتى قالاسىندا ورنالاسسا دا, داڭعاراداي مەكەمەنىڭ فيليالدارى قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وبلىس­ىندا جۇمىس ىستەيتىن. قىزمە­تى­نىڭ وسى ەرەكشەلىگىن اسىرا پايدالانعان ول ءوز قاراماعىنداعى مەكەمە جۇمىس­شىلارىنىڭ داۋىسىن سايلاۋ كەزىن­دە ايلاكەرلىكپەن قاجەتىنە جاراتتى. الماتىدان دەپۋتاتتىققا ءوتۋ قيىن بول­عاندىقتان نوۆيكوۆ مىرزا جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋدانىنان دەپۋتاتتىققا سايلانعان ەدى. ول دا قازاقستان مەن وداقتىڭ بيلىك ءبولىسۋ ماسەلەسىن قوزعاپ, ءوز سۇراعىن زيمانوۆقا باعىتتادى.

ءۇش ساعاتتان استام تابانىنان تىك تۇرعان زيمانوۆ بۇل جولى دا وزىنە ءتان وتكىرلىكپەن: «قالاي بولعاندا دا وداق پەن وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قۇزىرەتتەرى وداقتىق شارت نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ايدان انىق. ونى جاساعانعا دەيىن ءار رەسپۋب­ليكا ەگەر ەگەمەن بولسا, بيلىك ۇستەمدىگىن تولىقتاي ساقتاپ قالادى», دەپ قىسقا دا نۇسقا جاۋاپ قايىردى. امالى قالماعان نوۆيكوۆ ۇسىنىسىن داۋىسقا سالۋدان باس تارتتى.

وسىمەن 6-باپقا ارنالعان تاجىكە دە تۇيىقتالىپ, دەپۋتاتتار جەتىنشى باپتى تالقىلاۋعا كوشتى.

العاشقى ءسوزدى كوكشەتاۋلىق تەرگەۋشى-دەپۋتات ۆ.ي.ۆورونوۆ الىپ: «سالىق زيمان­ ۇلى, مەنىڭ تومەندەگىدەي سۇراعىم بار. نەگە جوعارى اتقارۋشى, جوعارى سوت بيلىگى بار دا, زاڭ شىعارۋعا كەلگەندە – جاي عانا زاڭ شىعارۋشى بيلىك؟ », دەگەن سۇراق قويدى.

ەگەر بۇل سۇراقتى بالعالى دەپۋتاتتىڭ ءبىرى قويسا تۇسىنۋگە بولاتىن ەدى. ال ونى زاڭگەر, كۇندەلىكتى قىزمەت بابىندا جوعارعى كەڭەس قابىلدايتىن زاڭداردى عانا باسشىلىققا الاتىن, ءتىپتى سول زاڭداردىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋعا ءتيىس پروكۋراتۋرا ورگانىنىڭ اعا تەرگەۋ­شىسى­نىڭ قويۋى دەپۋتات نوۆيكوۆتىڭ كاسىبي بىلىكسىزدىگىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. ول كەز كەلگەن زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ 1-كۋرسى­نىڭ ستۋدەنتىنە, ءتىپتى سول كەزدە وقى­تىلاتىن «قوعامتانۋ» وقۋلىعى ارقى­لى جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنا بەلگىلى قاراپايىم قاعيداتتى مۇلدە بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. بىراق دەپۋتات قانشا ءبىلىمسىز بولسا دا, ونىڭ ءتوس قالتاسىندا قىپ-قىزىل كوممۋنيستىك بيلەت بار ەدى.

زيمانوۆ ءدال ءبىر ۋنيۆەرسيتەت اۋديتوريا­سىندا تۇرعانداي: «رەسپۋبليكامىزدا زاڭ شىعارۋشى ورگان بىرەۋ-اق – جوعارعى كەڭەس, زاڭ قابىلدايتىن وزگە ورگان جوق, ال ات­قارۋشى-رەتتەۋشى ورگاندار كوپ», دەپ جاۋاپ قايتاردى. تەرگەۋشى دەپۋتاتتىڭ ءۇنى ءوشىپ, ۇسىنىسىن داۋىسقا سالۋعا ءاددىسى جەتپەدى.

دەپۋتات نوۆيكوۆتىڭ تاۋى شاعىلىپ, ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن قارسى توپتىڭ جاۋ جىعارداي باستاپقى ەكپىنى باسەڭ تارتقانمەن شابۋىل سايابىرسىمادى.

وسى كەزدە الدىڭعى شەپكە قوستا­نايلىق گەوفيزيك-دەپۋتات ا.گ.پەرەگرين شىقتى. ول قازاقستان اۋماعىندا زاڭدار­دىڭ مۇلتىكسىز جانە بىرىڭعاي اتقا­رىلۋىن رەسپۋبليكا باس پروكۋرورى جۇزەگە اسىراتىندىعى تۋرا­لى نورماعا «كسرو زاڭدارى» تۋرالى دا ۇعىمدى قوسۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ ماقساتى دەكلاراتسيادا قايتكەن كۇندە رەسپۋبليكانىڭ وداقتىق بيلىك پەن زاڭدارعا تاۋەلدىلىگىن ساقتاپ قالۋ بولاتىن. الايدا دەپۋتات پەرەگرين ءوز ۇسىنىسىن داۋىسقا سالۋدان تايساقتاپ شىقتى.

وداقتىق زاڭدار مەن وداقتىق پروكۋ­روردىڭ قۇزىرەتىن ساقتاپ قالۋعا ەندىگى جەردە كوكشەتاۋلىق اۋىلدىق كەڭەس توراعا­سى, دەپۋتات ا.ف.پونامارەۆ وندىرشەك­تەي كىرىستى. ول رەسپۋبليكا پروكۋرورىن وداقتىڭ باس پروكۋرورى تاعايىندايتىنىن العا تارتىپ, رەسپۋبليكا پروكۋرورىن جوعار­عى كەڭەس تاعايىنداۋى كسرو كونس­تي­­تۋ­تسياسىنا قايشى كەلەتىنىن دالەلدەۋگە تىرىستى.

قاتايىپ العان زيمانوۆ بۇل جولى دا: «جوق, قايشى كەلمەيدى, ويتكەنى ءبىز رەس­پۋبليكا ەگەمەندىگى تۋرالى ءسوز قى­لىپ وتىرمىز. ەسكى ەرەجە بويىنشا ءسوز جوق, قايشى كەلەر ەدى, بىراق ناقتى ەگەمەندىك جاعدايىندا بۇل ماسەلەنى ءوزىمىز شەشەمىز», – دەپ قاتۋلانا جاۋاپ قاتتى.

وسى تۇستا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ سالىق زيمان ۇلىنىڭ ەسىمىن اتاي سويلەپ, قازاق سسر-ءى باس پروكۋرورىنىڭ كانديداتۋراسىن كسرو باس پروكۋرورىنىڭ كەلىسى­مىمەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ۇسىنا­تىنى تۋرالى كومپروميستى ۇسىنىس ەنگىزدى. بۇل پىكىردى زالدا وتىرعان دەپۋتات, الماتى قالالىق پروكۋرورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سەرىكحان جاقىپ قولداپ سويلەدى.

بۇدان كەيىن توراعا پرەزيدەنت ۇسىن­عان تۇزەتۋلەرمەن 7-باپتى تۇتاستاي داۋىس­قا قويىپ, ونى دەپۋتاتتار كوپشىلىك داۋىس­پەن قولداپ شىقتى.

تالقىلاۋ ءتورت ساعاتتان اسقان كەزدە دە­پۋ­تاتتار 8-باپقا ەندى عانا كە­لىپ جەتتى. بۇل باپ بويىنشا سول بايا­عى نوۆيكوۆ, ودان كەيىن دەپۋتاتتار ە.ا.مۇستافەتوۆ, ت.ب.سۇلەيمەنوۆ, س.جا­قىپوۆ, ن.ق.ەسەنعاريندەر كەزەكتەسە ءسوز الىپ, كوبىنەسە رەداكتسيالىق سيپاتتاعى ۇسىنىستار ەنگىزدى.

تالقىلاۋ قىزا تۇسكەن كەزدە دەپۋتات پ.ۆ.سۆويك سويلەپ, وداقتىق شارت­تى بۇز­عان اكتىلەرگە رەسپۋبليكا ءوز اۋماعىندا تيىم سالۋ كەرەكتىگىن قىس­تىرا كەتۋدى ۇمىتپادى.

زيمانوۆ بۇل سۇراققا دا وزىنە ءتان مانەرمەن تەرەڭنەن تارتىپ, وداق پەن قازاقستان كونستيتۋتسيالارىنىڭ اراجىگى, قولدانۋ اياسى مەن يەرارحياسى تۋرالى جان-جاقتى جاۋاپ قايتارادى.

سەگىزىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار ۆ.پ.شۋميلەنكو, م.م.نۇر­تازين, ت.ۆ.جاۆورونكوۆالاردىڭ رەداك­تسيالىق سيپاتتاعى ۇسىنىستارى تالقىعا سالىنىپ, كەرى قايتارىلدى.

وسى تۇستا سول جىلداردا ورال كازاك­تارىنىڭ اتىنان بىرقاتار اران­داتۋشى­لىق ارەكەتكە بارىپ, باتىس قازاقستان تۇرعىندارى اراسىن­دا جىك تۇسىرگەن ورال­دىق دەپۋتات, وبلىس­تىق «پريۋرالە» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ۆ.ب.ۆو­دولازوۆ ەكراندا كورسەتىلگەن داۋىس بەرۋ ناتيجەسىنە كۇمان كەلتىرىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرە باستادى.

مۇنداي قۇقايدىڭ تالايىن كورگەن توراعا اسانباەۆ ونى دەپۋتاتتاردىڭ داۋىسى قولداۋ, قالىس قالۋ, قارسى داۋىس بەرۋ جۇيەسى بويىنشا ەسەپتەلەتىنىن, ال كەي جاعدايدا دەپۋتاتتار ەشبىر باتىرمانى باسپاي, داۋىس بەرۋدەن تىس قالاتىنىمەن ءتۇسىندىردى. ءتىپتى مىسال رەتىندە سوڭعى ۇسىنىستى 26 دەپۋتات قولداپ, 299-ى قارسى بولىپ, ال 6 ادام قالىس قالىپ, 4 دەپۋتات مۇلدە داۋىس بەرمەگەنىمەن دالەلدەپ بەردى.

ۆودولازوۆ ءبىرىنشى سىنىپتىڭ بالا­سىنا دا تۇسىنىكتى اريفمەتيكا تىلى­مەن ۇعىن­دىرىلعان بۇل جاۋاپقا قانا­عات­تان­باي, ەكى مارتەبە اڭگىمەگە كيلىك­سە دە, توراعا سابىرلىق تانىتىپ, ونىڭ سۇراق­تارى­نا بايسالدى جاۋاپ قايتارۋمەن بولدى.

دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ ءتورت ساعات­تان اسقاندا دەپۋتاتتاردىڭ باستاپقى قار­قىنى باسەڭدەپ, بەلسەندىلىگى تومەن­دەي باستادى. باسقا ۇسىنىستار بولماعان سوڭ 8-باپ تۇتاستاي داۋىسقا قويىلىپ, بۇل بەلەس تە رەتىمەن ەڭسەرىلدى.

كەلەسى 9-باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا بىرقاتار دەپۋتات ءسوز الىپ, ءوز ۇسىنىس­تارىن ەنگىزۋگە ارەكەت جاساعانى­مەن, ولار كوپشىلىك تاراپىنان قولداۋ تاپپا­دى. ماسەلەن, كوكشەتاۋلىق دەپۋتات ۆ.ي.ەرمولەنكو 9-باپتىڭ العاشقى ابزا­تسىنداعى قازاقستاننىڭ جەرى, قازبا بايلىق­تارى, بۇكىل ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحني­كالىق الەۋەتى سانامالانىپ, وسىنىڭ ءبارى رەس­پۋبليكا ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزىن قۇراي­تىندىعى تۋرالى تۇسقا شۇيلىگىپ, وسى سوي­لەمدەگى «ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن­دىعى» تىركەسىن الىپ تاستاۋدى ۇسىندى.

زيمانوۆ تاعى دا ميكروفونىن قوسىپ: «بۇل جەردە اڭگىمە ەگەمەندىكتىڭ ەكونو­ميكالىق نەگىزى تۋرالى بولىپ تۇر, ەكونو­مي­كالىق ەگەمەندىكسىز «مەملە­كەت­تىك ەگە­مەندىك» تە جوق», دەپ ەگەمەندىك سوزىنە ءۇش مارتە ەكپىن تۇسىرە, شەگەلەي جاۋاپ قاتتى.

وسى تۇستا جوقتان وزگەنى ءسوز قىلىپ, بول­ماشى ماسەلەلەردى تالقىلاۋدان ى­عىر بولعان باستاعان دەپۋتاتتاردىڭ كوڭى­لىن سەرپىلتىپ تاستاعان تاعى ءبىر وقيعا ورىن الدى.

ون ەكىنشى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى اراسىندا بەلسەندى­لىگى, باتىلدىعىمەن كوزگە تۇسكەن اقتوبە­لىك دارىگەر-دەپۋتات ىزباسقان نۇريتدەن­ ۇلى ايماعامبەتوۆ دەگەن ازامات بولدى. تالقىلاۋ قىزا تۇسكەن كەزدە ول توعى­زىنشى باپتا كورسەتىلگەن رەسپۋبليكا باي­لىقتارى ىشىندە جانۋارلار مەن قۇس­تار­دىڭ دا بار ەكەندىگى, ال ولار ۇنەمى ۇشىپ-قونىپ, ءبىر ورنىندا تۇرماي ءتۇرلى ميگراتسياعا ۇشىرايتىنى جانە ونى ەسەپتەۋدىڭ قيىندىعى تۋرالى اڭعالداۋ سۇراق قويدى.

ونداعان جىلدار ستۋدەنتتەر الدىندا لەكتسيا وقىپ, عىلىمي ورتادا پىكىر­تالاسقا ءتۇسىپ شىڭدالعان پروفەس­سور ءارى تاجىريبەلى اڭشى زيمانوۆ بۇل سۇراققا ءازىل-شىنىن ارالاستىرا: «ەگەر ءسىز رەسەي جەرىنە ءوتىپ كەتكەن قازاقستاندىق كيىكتەرگە اڭعا شىعار بولساڭىز, وندا ليتسەنزيانى رسفسر-دەن الۋىڭىزعا تۋرا كەلەدى», دەپ جاۋاپ بەردى.

بىلە بىلگەن ادامعا وسى جاۋاپتىڭ وزىندە كوپ يشارا بار. ول كەزدەگى اڭشى­لاردىڭ كوبىنىڭ ليتسەنزيا الۋدان حابارى جوق ەدى. ءوزى كانىگى اڭشى اكادەميك زاڭ تالابىن مۇلتىكسىز ورىنداپ, سايات سايىن ليتسەنزيا الۋدى ۇمىتپاعان. ءتىپتى قوڭىر اڭعا شىققاندا اڭشىلىق قىزىعىمەن كورشى رەسپۋبليكا اۋماعىنا ءوتىپ كەتۋ مۇمكىن بولعاندا, رەسەي ليتسەنزياسىن دا العان.

توعىزىنشى باپتا ەل بايلىعى رەسپۋب­ليكانىڭ «ەرەكشە مەنشىگىندە بولا­دى» دەپ جازىلعان ەدى. بۇل دەپۋتات سۆويك­كە ۇناماعان سياقتى. تىركەستى تۇگەل وزگەر­تۋگە شاماسى جەتپەيتىندىكتەن, ونىڭ كۇشىن السىرەتە ءتۇسۋ ءۇشىن ەڭ بولماعاندا «ەرەكشە» دەگەن ءسوزىن الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. زيمانوۆ بۇل جولى دا ءوز ۇستانىمىنان جازباي: «بۇل تابيعي رەسۋرستار شارتسىز, تولىقتاي رەسپۋبليكانىڭ قاراماعىندا بولادى», دەپ نەگىزگى نۇسقانى قورعاپ قالدى.

ونىنشى باپ قارجى-بانك جۇيەسىن قامتىدى. وسى تۇستا اكادەميك-دەپۋتات ءو.ا.جول­­داسبەكوۆ ءسوز الىپ, ەلىمىزدەگى بۇكىل قا­رجى جۇيەسىنىڭ مينيسترلەر كەڭە­سى با­عى­نى­­سىندا ەكەندىگىن, ال قۇرى­لۋى مۇمكىن ۇلت­ت­ىق بانكتىڭ نەلىكتەن جوعارعى كەڭەسكە باعى­­نىش­تى بولۋى كەرەك­تىگىن ءتۇسىندىرۋدى ءوتىندى.

بۇل كەزدە قازاقستاندا ءالى ۇلتتىق بانك قۇرىلماعان ەدى. بىراق وداقتىق دەڭگەيدە قارجى, بانك جۇيەسىندە ءجۇرىپ جاتقان جاڭاشىل ۇدەرىستەر مۇنداي ءساتتىڭ جاقىنداپ قالعانىن كورسەتەتىن. سول سەبەپتى زيمانوۆ باستاعان كوميسسيا دەك­لاراتسيا ماتىنىنە رەسپۋبليكادا مۇنداي بانكتىڭ قۇرىلۋ مۇمكىندىگىن الدىن الا قاراستىرىپ, «قۇرۋعا پراۆولى» (بۇل كەزدە «قۇقىق» تەرمينى ءالى ەنگىزىلمەگەن) دەگەن نورمانى ەنگىزىپ قويعان ەدى.

زيمانوۆ ارىپتەسىنىڭ سوزىنە الەم­نىڭ كوپتەگەن ەلىندە ۇلتتىق بانك ۇكىمەت قاراۋى­نا بەرىلمەگەنىن, بۇل ۇيعارىم قارجىلىق داعدارىس كەزىندە قاراجات تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن ۇكىمەت اقشا باسۋ ستانوگىن ىسكە قوسۋ ارقىلى ينفلياتسيانى شارىقتاتىپ جىبەرمەۋى ءۇشىن جاسالعانىن بايىپپەن ءتۇسىندىردى.

بۇل, ارينە, بۇگىنگى زامان ەكونوميس­تەرى مەن قارجىگەرلەرىنە ابدەن تۇسىنىكتى جايت. ول كەزدە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكىن بىلاي قويعاندا, ءوز ۆاليۋتاسى دا جوق ەدى. ال مۇن­داي بانك قۇرىلا قالعان جاعدايدا ول ۇكى­مەتتەگى قارجى جۇيەسىمەن تەپە-تەڭدىك پەن تە­جەمەلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن پارلامەنتكە باعى­نىشتى بولۋى كەرەك ەدى. اكادەميك زي­مانوۆ مۇنى جاقسى تۇسىنە ءبىلدى جانە بۇل نورمانى دەكلاراتسيا جوباسىنا ەنگىزىپ, ونى قورعاپ شىقتى. كەيىن ءدال وسى نورما قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرا­لى كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەن ەكى بىردەي كونستي­تۋتسيا­سىنان (1993, 1995) كورىنىس تاۋىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ەل يگىلىگىنە جاراپ كەلەدى.

ونىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىن­دا سول كەزدە ارىس قالالىق پارتيا كومي­تەتى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, دەپۋتات قۋانىش ايتا­حانوۆ پىكىرتالاسقا قوسىلىپ, باپتاعى جو­عار­عى كەڭەسكە باعىنىستى فينانس-كرەديت (بۇل كەزدە «نەسيە» تەرمينى ەنگىزىلمەگەن) جۇيە­سىنەن كەيىن, «باعا جانە عىلىمي-تەحني­كا­لىق سايا­سات» ۇعىمىن قوسۋدى ۇسىنىپ, وسىعان وراي ەكو­نوميكا دوكتورى, پروفەسسور ەرىك ماع­زۇم ۇلىنىڭ جاۋاپ بەرۋىن ءوتىندى.

سۇراقتىڭ جاۋابىن انىق ءبىلىپ تۇرسا دا پرو­فەسسور اسانباەۆ «بۇل ماسەلەگە مەن قۇ­زى­رەتسىزدەۋمىن», دەپ قىسقا قايى­رىپ, تريبۋنادا تۇرعان زيمانوۆقا سىلتەدى.

قاي سالاعا سالساڭ دا, اعىنى كۇشتى اق دارياداي اعا جونەلەتىن اكادەميك زيمانوۆ بۇل جولى دا باعا جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات ماسەلەلەرى تالقىلانىپ جاتقان وداقتىق شارت بويىنشا ماسكەۋ بيلىگىندە ەكەندىگىن, اتالعان باپتان بۇل ماسەلەنىڭ سول سەبەپتى تىس قالعانىن ءتۇسىندىرىپ بەردى.

تالقىلاۋ بەسىنشى ساعاتقا اياق باسقان­دا دەپۋتات ا.كنياگينين ءسوز الىپ, ارىپتەس­تەرىن «بۋكۆوەدستۆو» مەن «كريۋچكوتۆورستۆو­مەن» اينالىسۋدى قويىپ, ناقتى ۇسىنىستارىن عانا ايتۋمەن شەكتەلۋگە شاقىردى.

توراعا اسانباەۆ بۇل پىكىردى قوستاپ, ءوزى قانشالىقتى تىرىسسا دا, زالداعى كوپشى­لىكتىڭ بۇل ادەتىن تاستاماي وتىر­عانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى.

دەپۋتاتتاردىڭ ىشىندە كۇيرەۋ الدىن­داعى كەڭەس وداعى سياقتى الىپ يمپەريانىڭ بۇدان ءارى ىدىراۋىنا جول بەرمەۋگە تىرىسىپ, قايتكەن كۇندە ەگەمەندىك قارساڭىندا تۇرعان رەسپۋبليكانىڭ وداققا بەرەتىن قۇزىرەتىن مەيلىنشە مولىنان قامتىپ قالۋعا تى­رى­سۋشىلار از ەمەس ەدى. سولاردىڭ ءبىرى تسەلينو­گراد وبلىسىنان سايلانعان مۇعالىم-دەپۋتات ت.ر.كوت بانك, فينانس-نەسيە, بيۋدجەت جانە ورتاق اقشا جۇيەسىنە بايلانىستى ما­سە­لەلەر بويىنشا دەپۋتاتتارعا دەكلارا­تسيا جوباسىمەن بىرگە تاراتىلىپ بەرگەن وداق­تىق شارت جوباسىن باسشىلىققا الۋ كەرەك­تىگىن ايتىپ, تاعى ءبىر داۋدىڭ ۇشىن شىعاردى.

سالىق زيمانوۆ ءاربىر ماسەلە بويىنشا ءالى قابىلدانباعان وداقتىق شارتقا جۇگىنە بەرۋگە بولمايتىنىن, ءتىپتى ونىڭ تال­قىلاۋعا ۇسىنعان جوباسىنداعى قار­جى-قاراجات ماسەلەسى كوپ داۋ تۋعىزىپ جات­قانىن مالىمدەدى. جاقىندا دەپۋتات س.ت.تاكەجانوۆتىڭ ماسكەۋگە ارنايى ساپار­مەن بارىپ, وسىنداي تالقىلاۋعا قاتىسقانىن دا تىلگە تيەك ەتتى.

وسى تۇستا دەپۋتات ۆ.پ.شۋميلەنكو ءوز ءسوزىن ا.كنياگينينگە قاراتا ايتىلعان كەكەتۋدەن باستاپ, وسى باپتاعى «قازاقستان» ءسوزىن «رەسپۋبليكامەن» الماستىرۋدى ءوتىندى. بۇل شىندىعىندا زاڭدىق تۇرعى­دان ەشقانداي سالماعى جوق تۇزەتۋ ەدى. سوندىقتان س.زيمانوۆ ۇسىنىستى داۋىسقا سالماي-اق بىردەن كەلىستى. بۇدان كەيىن ءسوز العان دەپۋتاتتار ن.ەسەنعارين, ع.قاليەۆتار دا ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ناتيجەسىندە 10-باپ جوباداعى نۇسقامەن كوپشىلىك داۋىس­پەن ماقۇلداندى.

وسى كەزدە تابلودا داۋىس بەرمەگەن دەپۋ­تاتتار سانىنىڭ ازايا باستاعانىن باي­قاعان توراعا «بىزدە تەمەكى تارتۋعا شىعۋ­شىلار كوبەيە تۇسكەن سياقتى», دەپ 20 مينۋتقا ءۇزىلىس جاريالايدى.

مارەگە جەتكەن مەرەي

دەپۋتاتتار 11-باپقا كوشكەندە تالقى­لاۋ التى ساعاتقا قاراي سوزىلا تۇس­كەن ەدى. بۇل باپ ەكولوگيالىق قاۋىپسىز­دىككە جانە حالقىمىزعا قيساپسىز مول قايعى-قاسىرەت اكەلگەن يادرولىق پوليگوندى جاۋىپ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى سىناۋ مەن ونى وندىرۋگە تىيىم سالۋعا ارنالدى.

پوليگون ماسەلەسى 80-90 جىلدارداعى ەڭ قىزۋى جوعارى, كوپ تالقىعا تۇسكەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى ەدى.

كەڭەس وداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تان كەيىن قازاقستاندى بىرىڭعاي سىناق الا­ڭىنا اينالدىردى. دەكلاراتسيا تالقى­لانىپ جاتقان 1990 جىلدىڭ قازان ايىن­­دا قازاق­ستان جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ­د­ىڭ الەۋەتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىن­شى مەم­لەكەت ەدى. بۇل كەزدە رەسپۋبليكا اۋما­عىن­دا قۇر­لىقارالىق بالليستيكا­لىق زىمى­­ران­دار­عا ارنالعان 1216 يادرولىق وقتۇمسىق­تار ور­نالاستى جانە ونى الەمنىڭ كەز كەل­گەن جەرى­نە جەتكىزەتىن سول زاماننىڭ ەڭ ۇزدىك تەح­­نو­­لوگياسىنا نەگىزدەلگەن يادرولىق ستراتە­گيا­لىق كۇشتەردىڭ ارنايى قۇرىلعىلارى دا بولدى.

دەكلاراتسيا تالقىلانىپ جاتقان تۇستا سەمەي يادرولىق پوليگونىندا بالليستي­كالىق زىمىراندارعا تولى 12 شاحتادا ۇشىرعىش قوندىرعىلار دايىن تۇردى.

مەن قىزىلوردا وبلىسىندا قىزمەت ىستەگەن جىلدارىمدا ءدال وسى وڭىردە توقسانىنشى جىلدارى 14 شاحتادان تۇراتىن ۇشىرعىش قوندىرعىلار كەشەنى بولعانىن العاش رەت ءبىلدىم. قىزمەتى اسا قۇپيا سانالا­تىن ستراتەگيالىق ماقساتتاعى زىمىران اسكەر­­لەرىنىڭ 38-ديۆيزياسى اقمولا وب­لى­سىن­­دا, ال 57-ديۆيزيا شىعىس قازاقستان وب­لى­­سىندا جايعاسىپ, وندا 60-قا جۋىق ۇشىر­عىش قوندىرعىلار مەن 8 يادرولىق كومان­دالىق پۋنكتتەر جوعارىدان تۇسكەن اسكە­ري بۇي­رىقتاردى ورىنداۋعا ساقاداي ساي تۇردى.

الەمدە يادرولىق باسەكەلەستىك باستال­عان سوعىستان كەيىنگى قىرىق جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ وسى كۇنگى بەس بەلگيامەن پارا-پار اۋماعىندا بىرنە­شە اسكەري پوليگون مەن سىناق الاڭ­ى جۇمىس ىستەپ تۇردى. مۇنىڭ باسىم كوپشى­لىگى ءدال سول 1990 جىلدارى رەسپۋبليكا باس­شى­لى­عىنىڭ وزىنە دە بەلگىسىزدەۋ ماعلۇماتتار ەدى.

ارينە, ءار وبلىس حالقى قاراپايىم ادام­دارعا بارۋعا, كورۋگە تىيىم سالىن­عان مۇنداي ايماقتاردىڭ بار ەكە­نىن بىلسە دە, ونىڭ وراسان زور قىرىپ-جوياتىن الەۋەتىنەن مۇلدە حابار­سىز بولدى. اسكەري پوليگوندار مەن وندا جاسالعان جانتۇرشىگەرلىك سىناقتاردان جەرگىلىكتى حالىق قيساپسىز كوپ زارداپ شەكتى جانە ونىڭ زارارى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.

ون ءبىرىنشى باپ تالقىلاۋعا قويىلعان كەزدە قاراعاندىلىق شاحتەر, دەپۋتات ماراش نۇرتازين ءسوز الدى. بۇل ءوزى نە بولسا دا بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي تۋرا ايتاتىن بىربەتكەي ازامات ەدى. ول اتالعان باپقا «يادرولىق قارۋدى وندىرۋگە, ساق­تاۋعا جانە سىناۋعا تىيىم سالىنادى» دەگەن تىركەستى قوسىپ, ۇسىنىستى كۇلبىل­تە­لەمەي بىردەن داۋىسقا قويۋدى تالاپ ەتتى.

زيمانوۆ ءسوز الىپ, قازاقستاندا يادرو­لىق قارۋدى جاساۋ بارىسىندا قول­دانىلاتىن ءتۇرلى ۋران كەنىشتەرى, زاۋىتتار, وندىرىستەر بار ەكەنىن جانە ولار­دىڭ ناقتى سانى مەن نەمەن اينالىساتىنىن كوپ ەشكىم بىلمەيتىندىگىن جايمەن تۇسىندىرۋگە كىرىستى. ءارى قاراي قولدارىندا ناقتى دەرەكتەر بولماعاندىقتان, يادرولىق قارۋدى ء«وندىرۋ مەن ساقتاۋ» ماسەلەسى دەكلاراتسيا جوباسىنا قوسىلماعانىن جەتكىزدى. قانشا تەنتەك بولسا دا, نۇرتازين اتا داستۇرىمەن: «كەشىرىڭىز, قۇرمەتتى اقساقال», دەپ باستاپ, ءوز پىكىرىن ودان ءارى نىقتاي ءتۇستى.

جەرلەسىنىڭ ۇسىنىسىن قاراعاندىلىق تاعى ءبىر شاحتەر, دەپۋتات مۇحتار تىنى­كەەۆ قوستاپ, سانسىز كوپ سىناقتان قازاقستاننىڭ يادرولىق قال­دىقتار الاڭىنا اينالعانىن اشۋ-ىزا­مەن جەتكىزدى. مۇحتار باكىر ۇلى سول كەزدەگى قۇرامداعى جاسى وتىزعا دا تولماعان ەڭ جاس دەپۋتات ەدى.

ارىپتەستەرىنىڭ زاڭدى تالابىنا اق­توبەلىك دەپۋتات ىزباسقان ايماعام­بەتوۆ تە ءۇن قوسىپ, اتالعان نورمانى ودان دا قاتايتا ءتۇسۋ ماقساتىندا ۇسىنىس ەنگىزدى.

تالقىلاۋ شەگىنە جەتكەن كەزدە ن.ءا.نازارباەۆ ءسوز الىپ, بۇل ماسەلەنىڭ وتە كۇر­دەلى ەكەندىگىن, ءتىپتى مەملەكەت باسشى­سى رەتىندە قوردالانعان قۇپيا دەرەك­تەر­دىڭ ءبارىن بىردەي ءوزى دە بىلمەيتىنىن ايتۋعا ءماجبۇر بولدى. ءارى قاراي سالىق زيمان­ ۇلىنىڭ اتى-ءجونىن قۇرمەتپەن اتاپ, ونىڭ نۇسقاسىمەن كەلىسۋگە شاقىردى. قارسى ارگۋمەنت رەتىندە مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىنا تى­يىم سالىنسا, يادرولىق سالادا جۇمىس ىستەيتىن مىڭداعان ادامنىڭ جۇمىسسىز قالاتىنىن دا ەسكەرتۋدى ۇمىتپادى.

بۇدان كەيىن توراعا ءۇش بىردەي دەپۋتات ۇسىنعان تۇزەتۋدى داۋىسقا قويىپ, ولار دا كەرى قايتارىلدى.

تالقىلاۋدىڭ قىزۋى ءسال تومەندە­گەندە شىمكەنت وبلىستىق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ باستىعى, دەپۋتات ە.ءا.مۇستافەتوۆ ءسوز الىپ, قازاق­ستان اۋماعىندا يادرولىق قارۋدى سىناۋ مەن ورنالاستىرۋ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ رۇقساتىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىنى تۋرالى نورمانى ەنگىزۋدى ۇسىندى.

وداق وكتەمدىگى ءالى جويىلماي تۇرعان كەزدە مۇنداي تالاپتى ەنگىزۋ وتە قاۋىپتى ەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل كەزدە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارى تىكەلەي ماسكەۋدەن باسقارىلاتىن. سوندىقتان گەنەرال مۇستافەتوۆتىڭ استارى مول «رۇقسات» ءسوزىنىڭ ار جاعىندا كۇللى الەمدى زارەزاپ قىلعان كگب-نىڭ زىمياندىق ساياساتى دا جاتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى.

سالىق زيمانوۆ بۇل جولى دا ساسپادى. الدىمەن ەگەر قيىن-قىستاۋ زامان بولا قالسا, جوعارعى كەڭەستىڭ مۇنداي قۇقىعى بار ەكەنىن ەسكە سالدى. ول ءوزى قابىلداعان زاڭدارعا ءوزى كەز كەلگەن ۋاقىتتا وزگەرىس جاساي الاتىنىن دا جەتكىزدى. بىراق دەكلاراتسيا جوباسىندا ءدال وسىلاي جازاتىن بولسا, سول وقيعانىڭ بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن الدىن الا جارنامالاۋمەن بىردەي قابىلداناتىنىن ەسكەرتتى. ءارى قاراي بەس ساعاتتان استام دەپۋتاتتار تاس كەنەشە جابىسقان دەكلاراتسيانىڭ ءمان-ماعىناسىن ناقتى اشىپ كورسەتەتىن كلاسسيكالىق دەفينيتسيا كەلتىرىپ: «دەك­لاراتسيا – نيەت», – دەپ, تالقىلانىپ جات­قان قۇجاتقا قىسقا دا نۇسقا انىق­تاما بەردى. ونىڭ بۇل سوزىندە وداق باس­شى­­لىعى «رۇقساتتى» نيەت رەتىندە قا­بىل­­داۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرۋ بار ەدى.

سوندىقتان زيمانوۆ باپتاعى يادرولىق قارۋدى سىناۋعا, پوليگونداردى سالۋعا جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تىيىم سالۋمەن شەكتەلۋدى جاقتادى. داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بويىنشا نەگىزگى نۇسقاداعى نورما سول كۇيىندە قالدى. كوپ ۇزاماي 11-باپ تۇتاستاي داۋىسقا قويىلىپ, بۇل بەلەس تە ەڭسەرىلدى.

ءدال وسى باپتا دەپۋتاتتار تالقى­لاۋى­­نان تىس قالسا دا, اكادەميك س.زي­مانوۆ باسقارعان باستاماشىل توپ ەنگىز­گەن وداقتىڭ اسكەري ورگانداردىڭ ءىس-ارەكەت­تەرى ناتيجەسىندە رەسپۋبليكا تەرريتورياسىندا ورنالاسقان يادرولىق پوليگوندار مەن وزگە دە اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەندەردىڭ قىزمەتىنەن كەلگەن زالال مەن زارداپتارعا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ وتەماقى تالاپ ەتۋ قۇقى ەنگىزىلگەن نورما بولعاندىعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ابزال. بۇل وتە قاجەت ەدى. ءدال وسىنىڭ نەگى­زىندە كەيىن ارنايى زاڭدار مەن ۇكى­مەت قاۋلىلارى قابىلدانىپ, سول زۇل­مات سىناقتاردان زارداپ شەككەن ميل­ليون­داعان ادامدار وزدەرىنە ءتيىستى وتەماقى­لارىن الدى جانە ول ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.

دەكلاراتسيانىڭ 12-بابى بۇعان دەيىن وداقتىڭ جانە قازاقستاننىڭ ەشبىر زاڭ اكتىسىندە قامتىلماعان قازاقستاننان تىسقارى جەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قان­داس­تارىمىزدىڭ ۇلتتىق-مادەني, رۋحاني جانە ءتىل جونىندەگى قاجەتتىلىكتەرىنە قامقورلىق جاساۋعا قاتىستى ەدى. از-كەم تالقىلاۋدان سوڭ بۇل باپ تا رەتىمەن قابىلدانىپ كەتتى.

ون ءۇشىنشى باپ ازاماتتاردىڭ اسكەري قىزمەت اتقارۋ تارتىبىنە ارنالدى. جاس دەپۋتات مۇحتار تىنىكەەۆ وزىنە كوپتە­گەن كومسومول-جاستار ۇيىمىنان «بالا­ما­لىق اسكەري قىزمەت ماسەلەسىنە» باي­لانىس­تى ۇسىنىستار كەلىپ تۇسەتىنىن, سوند­ىق­تان بۇل نورمانى دا دەكلاراتسياعا ەنگىزۋدى ۇسىندى.

ءيا, ءدال وسى جىلداردا اۋەلى بالتىق جاعا­لاۋىنان باستالىپ, كەيىن وداق قۇرا­مىنداعى بىرقاتار رەسپۋبليكادا بالا­مالىق اسكەري قىزمەت ماسەلەسى كوتەرىلە باس­تاعان. تىنىكەەۆ ۇسىنىسى وسىنى مەڭزەدى.

زيمانوۆ ءوزىنىڭ بۇل ماسەلەدەن ابدەن حاباردار ەكەندىگىن ايتىپ, كەي­بىر جاستاردىڭ اسكەري قىزمەتتەن قاش­قاق­تايتىنىن دا كەل­تىرىپ ءوتتى. ءتىپتى بۇل نورمانىڭ وداقتاس رەس­پۋبليكالار قا­بىلداعان دەكلاراتسيالاردان دا كورى­نىس تاپقانىن تىلگە تيەك ەتىپ, ازىرشە جوبا­داعى نۇسقامەن شەكتەلۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى. داۋىس ناتيجەسىندە دەپۋتاتتار اكادەميكتىڭ پوزيتسياسىن جاقتاپ شىقتى.

زيمانوۆتىڭ بەس اي بويى دايارلاعان دەكلاراتسيانىڭ ءار بابى, ءاربىر نورماسىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە ابدەن دايىن­دىقپەن كەلگەندىگى ءدال وسى تۇستا تاعى دا بايقالدى. ول سالعان جەردەن كۇنى كەشە ءدال وسى ماسەلە بويىنشا ماسكەۋدە كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆ.ا.كريۋچكوۆ پەن كسرو ىشكى ىستەر ءمينيسترى ۆ.ۆ.باكاتين ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, وندا رەسپۋبليكالاردا بولىپ جاتقان قاقتىعىستارعا ىشكى اسكەرلەردى جىبەرۋدى دوعارۋ كەرەكتىگىن ايتقانىن مىسالعا كەلتىردى. سول سەبەپ­تى قازاقستانداعى ىشكى اسكەرلەردىڭ الدا­عى ۋاقىتتا جوعارعى كەڭەس پەن ەل پرەزي­دەنتى­نە باعىنىشتى بولۋ كەرەكتىگى جونىن­دەگى نورمانى قولداۋعا شاقىردى. گەنە­رال قالماتاەۆ اكادەميكتىڭ ۋاجىنە توقتادى.

وسى تۇستا جارىسسوزگە الماتى قالاسى ماسكەۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كوممۋنيست-دەپۋتات ۆ.ي.كوتەلنيكوۆ ءبىر بۇيىردەن قوسىلىپ, رەس­پۋبليكادا قۇرىلاتىن ىشكى اسكەرلەر, مەم­لەكەت قاۋىپسىزدىگى جانە ىشكى ىستەر ور­گان­دارىنىڭ بارلىعىن كسرو وداقتىق ۇكى­مەتىنىڭ كەلىسىمىمەن عانا قۇرۋ تۋرالى نور­مانى ەنگىزۋدى ۇسىندى. بۇل سول باياعى وداق­قا تاۋەلدىلىك ماسەلەسىن تىقپالاۋدان تۋعان تىشقان تىرلىكتىڭ سۇيكىمسىزدەۋ كورىنىسى ەدى.

بۇل جولى زيمانوۆ شىداماي كەتتى. ءسوزىن: «پولۋچاەتسيا ۆۆەرح نوگامي» دەپ باستاپ, قۇرىلاتىن كۇشتىك قۇرىلىمنىڭ ۇشەۋى دە ەندىگى جەردە تەك جوعارعى كەڭەس پەن پرەزيدەنتكە عانا باعىنىشتى بولۋى كەرەكتىگىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. تور­اعا پى­كىر­تالاستى ۋشىقتىرماي, كوتەل­نيكوۆتىڭ تالابى بويىنشا ونىڭ ۇسى­نىسىن داۋىسقا قويىپ, ول دا قولداۋسىز قالدى.

وداقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جىرىن جىرلاۋشىلار مۇنىمەن توقتاي قويمادى. رەس­پۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسى مەن پرە­زي­­دەنتىنە عانا باعىنىشتى ىشكى اسكەر­لەر­دى قۇرۋعا قارسىلىقتارىن بىل­دىر­گەن قا­را­عاندىلىق ميليتسيونەر, دەپۋتات ۆ.پ.شۋ­مي­لەنكو مەن جەزقازعاندىق ەكسكاۆاتورشى, دەپۋتات ا.ي.موسولوۆتار داۋرىعا باستادى.

بۇل جولى زيمانوۆ كەڭىنەن قامتىپ, ءوزىنىڭ جاقىندا عانا ءدال وسى ماسەلەگە قاتىستى وداقتىق ىشكى ىستەر مينيسترلىگى گەنەرالدارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ۇلكەن باسقوسۋدا بولعانىن جانە ىشكى اس­كەرلەر بۇرىنعىسىنشا وداقتىق مي­نيستر­لىككە باعىنىشتى بولىپ قالا بەرەتىنى جونىندە شەشىم قابىلدا­عانىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە ءار رەسپۋب­ليكاعا ءوز ىشىندەگى كيكىلجىڭدەر مەن قاقتىعىس­تاردى شەشۋ ءۇشىن وزىندىك ىشكى اس­كەر­لەرىن قۇرۋعا دا قۇقىق بەرىلەتىنىن دە ماعلۇمدادى. سوندىقتان دەكلاراتسياعا ەنگىزىلىپ وتىرعان نورماعا وداقتىق باسشىلىقتىڭ ەش قارسىلىعى جوقتىعىن جەتكىزدى. ەكىلەنىپ العان ەكى دەپۋتات تا رايى­نان قايتپاعاندىقتان, ولاردىڭ ۇسى­نى­ستارىن دا داۋىسقا قويىپ, كوپشىلىك زيمانوۆ نۇسقاسىن قولداپ شىقتى.

بۇدان كەيىن سول كەزدە الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن دەپۋتات زامانبەك نۇرقادىلوۆ ءسوز الىپ, اسكەرگە شاقىرىلعان رەسپۋبليكا ازاماتتارى ءوز بورىشىن قازاقستان اۋماعىندا اتقارۋ كەرەكتىگىن جانە بۇل كۇن سايىن الاڭعا جينالاتىن حالىقتىڭ تالابى ەكەندىگىن جەرىنە جەتكىزە ايتىپ شىقتى.

بۇل دا كوكەيگە قونىمدى, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن ۇسىنىس ەدى. وعان توراعا اسانباەۆ جاۋاپ بەردى جانە پىكىرتا­لاستى سوزباي-اق ۇسىنىستى داۋىسقا قويدى. ناتيجەسىندە, دەكلاراتسياداعى نور­ما وزگەرىس­سىز قالدى. بۇدان كەيىن 13-باپ تۇتا­سىمەن ماقۇلداندى.

دەكلاراتسيانىڭ حالىقارالىق قاتىناس­تار, ديپلوماتيالىق قىزمەت جانە سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتقا قاتىستى 14-بابىن دەپۋتاتتار ەشبىر تالقىلاۋسىز بىردەن ماقۇلدادى. شىنىن ايتقاندا, ون ەكىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى ىشىندە حالىقارالىق مەكەمەلەردە, كسرو-نىڭ شەتەلدەردەگى ەلشىلىكتەرىندە قىزمەت ىستەگەن بىردە-ءبىر كاسىبي ديپلومات جوق ەدى.

ون بەسىنشى باپ سوت ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە ارنالىپ, سوت مەكەمەلەرىندە پار­تيالىق ۇيىمدار قۇرۋعا تىيىم سالىنىپ, «سوتتار زاڭ تالابىن باسشىلىققا الا­دى جانە ونىڭ پارتيالىق شەشىم­دەر­مەن ەش بايلانىسى جوق», دەپ قۇ­قىق­تىق مەملەكەتتەردىڭ بارىندە بىر­دەي باس­شىلىق­قا الاتىن باتىل نورما ەنگىزىلگەن ەدى.

بۇل ماسكەۋدە كوكپ, ال رەسپۋبليكادا قازاقستان كومپارتياسى بيلىك قۇرىپ تۇرعان كەزەڭ ءۇشىن وتە باتىل جاڭالىق ەدى. مۇنداي قاعيدات رەسەي فەدەراتسياسى قابىلداعان دەكلاراتسيادا جوق بولاتىن.

تالقىلاۋ باستالىسىمەن-اق شىعىس­قازاقستاندىق دەپۋتات, لەنينوگور قالاسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى يۋ.ن.سىتوۆ ءسوز الىپ, ءدال وسى نورمانىڭ كوميسسيا تالقىلاۋىندا وتە كوپ قارسىلىق تۋدىرعانىن, سول سەبەپتى ونى قابىلداۋعا بولمايتىنىن شاپتىعا جەتكىزدى.

ونىڭ بۇل پىكىرىن ە.ءا.مۇستافەتوۆ قىزۋ قولداپ, قازىر كوممۋنيستىك پارتيا مەن كوممۋنيستەرگە قارسى شابۋىل­دىڭ ءور­شىپ تۇرعانىن, ولاردىڭ مەملە­كەتتىك باس­­قارۋ ورگاندارىنىڭ بارىنەن ىعىس­تى­رى­لىپ جاتقانىن, 80 پايىزدان اس­تامى كوم­مۋ­نيستەردەن قۇرالعان قازاق­ستان­دىق پار­لا­مەنت مۇشەلەرى مۇنداي شەكتەۋ­لىككە جول بەرمەۋى كەرەكتىگىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ, اتالعان باپتى الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتتى.

وسى كەزدە زالدا شۋىل باستالىپ, دەپۋتاتتار دۇرلىگە ءتۇستى. توراعا داۋرىققان دەپۋتاتتاردى سابىرعا شاقىرىپ, ءسوزدى پرە­زيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا بەرەدى. ول دەك­لاراتسيانىڭ اسا ماڭىزدى قۇجات ەكەندىگىنە توقتالىپ, سوت ورگاندارىنداعى بەيپارتيالىق ماسەلەسى الداعى ۋاقىتتا تالقىلاناتىن «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭدا قارالاتىنىن العا تارتىپ, داۋلى باپتى جوبادان الىپ تاستاۋدى ۇسىندى.

توراعا اسانباەۆ بۇل پىكىردى دەرەۋ داۋىسقا قويىپ, ونى سەكسەن پايىزدان استامى كوممۋنيستەردەن قۇرالعان جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى قولداپ شىقتى.

ناتيجەسىندە, 7-باپتا رەسپۋبليكادا مەملەكەتتىك باسقارۋ: زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت بيلىگى بويىنشا ءۇش تارماقتى پرينتسيپپەن جۇزەگە اسىرىلاتىنى باسشىلىققا الىنعان دەكلاراتسيادان سوت بيلىگىنە قاتىستى قاجەتتى باپ تۇگەلدەي سىلىنىپ تاستالدى.

ون بەسىنشى باپ الىنىپ تاستالعاننان كەيىن سانامالىق رەتى بويىنشا 16-باپ ونىڭ ورنىنا جىلجىدى. وندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندى قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى ءسوز بولاتىن. بۇل باپ ەشبىر ەسكەرتۋلەرسىز بىردەن ماقۇلداندى.

بۇدان كەيىنگى ەل ەگەمەندىگىنىڭ سيمۆولدارى – گەرب, جالاۋ, گيمنگە (بۇل كەزدە «ەلتاڭبا, تۋ, ءانۇران» تەرميندەرى ەنگىزىلمەگەن) ارنالعان 16-باپ تا ەشبىر تالقىلاۋسىز بىردەن قولداۋعا يە بولدى.

قازاق كسر-ءىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن جانە رەسپۋبليكالىق ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە مارتەبەسىن جۇزەگە اسىراتىن زاڭ اكتى­لەرىن دايارلاۋ بارىسىندا بۇگىن قابىل­دان­عان دەكلاراتسيانىڭ نەگىز بولاتىنى ناقتى كورسەتىلگەن 17-باپتى دا دەپۋتاتتار ەشبىر تالقىلاۋسىز بىردەن قابىلداپ جىبەردى.

وسى تۇستا زالدا وتىرعان ايگىلى اكادەميك دەپۋتاتتار شاحماردان ەسەنوۆ, ماناش قوزىباەۆ, جابايحان ءابدىلدين, ايتمۇحامەد ابدۋللين, وراز بايمۇراتوۆ, قايراتكەر دەپۋتات وزبەكالى جانىبەكوۆ, جازۋشى دەپۋتاتتار ءابىش كەكىلباەۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ت.ب. دۋالى اۋىز ەل اعالارى نەگە تالقىلاۋ بارىسىندا دەكلاراتسيا جوباسىن قولداپ ءسوز سويلەمەگەن دەگەن سۇراق تۋىنداۋى دا مۇمكىن. مەنىڭشە, ولار ءوز پىكىرلەرىن كوميسسياعا الدىن الا ۇسىنعان جانە ولار اكادەميك زيمانوۆ ۇستانىمى­مەن تولىق ۇيلەسىم تاپقان. ونىڭ ۇستىنە 6 ساعاتتىق قىزۋ تالقىدا جاعادان الماسا دا, ەتەكتەن تارتىپ, شاۋجايعا جارماسقان شالكەس, داۋكەس دەپۋتاتتار قويعان سۇراقتاردىڭ بارىنە اقىلمان اكادەميك ارىپتەستەرىنىڭ جاردەمىنسىز-اق قاسقايا قارسى تۇرىپ, ۇلكەن بىلىمدارلىقپەن جاۋاپ قايتاردى. سوندىقتان قازاقتىڭ بۇكىل زيالى قاۋىمىنىڭ تىلەك-نيەتى زيمانوۆتىڭ ۇستىندە بولدى.

ءتۇيىن

سونىمەن, 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا ون ەكىنشى شاقىرىلعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ تالقىلاۋعا قاتىسقان 360 دەپۋتاتتىڭ 71-ءىنىڭ قارسى داۋىس بەرسە دە, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى قابىلداندى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ۇلتتىق مەرەكە – رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي اقو­ردادا وتكەن سالتاناتتى جيىندا: «ەگە­مەندىك دەكلاراتسياسى – تاۋەكەل مەن ديپ­لو­ماتيانىڭ, اقىل مەن سابىردىڭ جەمى­سى. وسى تاريحي قۇجاتتىڭ اسەرى كوپ ۇزا­ماي بايقالا باستادى. ءبىز قوعامنىڭ ىرگەتا­سىن جاڭار­تىپ, جاڭا بەلەستەرگە ۇم­تىلدىق. قازاق­ستان قيىن وتكەلدەن ءوتىپ, ىرگەلى ەل بولۋ­عا باعىت ۇستادى», دەپ دەكلارا­تسيا­نىڭ تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا الار ورنى مەن ءمان-ماعىناسىنا اسا زور باعا بەردى.

ءيا, رەسپۋبليكا كۇنى – ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق مەرەكەسى عانا ەمەس پرەزيدەنتىمىز ۇسىن­عان جاڭا ءھام ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بە­رىك باس­تاۋى. ال ونىڭ قاينارىندا ەگەمەن­دىك دەك­لا­راتسياسى تۇرعانىن بارشا قازاق­ستان­دىق ارقاشان جۇرەك تورىندە ساقتاۋى كەرەك.

وسى تۇستا زيمانوۆ باسقارعان كوميسسيا قۇرامىندا قىزمەت ىستەگەن دەپۋتات, جاڭا زامانداعى قازاق فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ پاتريارحى, اكادەميك جابايحان ءابدىلدين اعامىزدىڭ: «سالىق زيمانوۆ مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جاسالۋى مەن قابىلدانۋىنىڭ قاينار باس­تاۋىندا تۇردى. ونىڭ پرينتسيپشىلدىگى ءاردايىم ەرجۇرەكتىلىكپەن ۇشتاسۋشى ەدى. ول ويىنداعىسىن ەشقاشان ىرىكپەي­تىن. ءىرى وقىمىستى, ادال ازامات رەتىندە دەپۋ­تاتتار­دىڭ ساپالى زاڭدار قابىلداۋىنا كەپىل بولا ءبىلدى. اسا كورنەكتى عالىم ءارى مەملەكەتشىل تۇلعا, اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ ەسىمىن قانىش ساتباەۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى ۇلى ادامدار قاتارىنا قوسۋعا ابدەن بولادى», دەگەن پىكىرىن ءبىز دە تولىق قۋاتتايمىز.

سۋرەتتە: ەل اعالارى, دەپۋتاتتار م.قوزىباەۆ, ش.ەسەنوۆ, ا.ابدۋلين, و.بايمۇراتوۆتار

 

 

مۇحتار قۇل-مۇحاممەد,

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

پروفەسسور, اكادەميك