قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دەربەس سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزۋگە كىرىستى, ەڭ الدىمەن, بۇرىنعى كسرو قۇرامىندا بولعان مەملەكەتتەرمەن دوستىق, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتتى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ دا وزىندىك ورنى بار.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, 1992 جىلى 16 قىركۇيەكتە ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناس ورنادى. 1993 جىلى قاڭتاردا مينسكىدە قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىگى اشىلدى, ال 1997 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستاندا بەلارۋس ەلشىلىگى جۇمىسىن باستادى. مەملەكەتارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ جونىندەگى ەكىجاقتى كەلىسىمنىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىندايتىن نەگىزگى حالىقارالىق-قۇقىقتىق قۇجاتقا 1996 جىلى 17 قاڭتاردا مينسك قالاسىندا قول قويىلعان, ول – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت. بارلىعى 60-تان اسا حالىقارالىق شارت تىركەلگەن, ونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن بەلارۋس ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى مادەنيەت, عىلىم جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم بار. وسى قۇقىقتىق قۇجاتتاردىڭ اياسىندا ەكى ەل اراسىندا ءتۇرلى سالالاردا, سونىڭ ىشىندە عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق سەرپىندى دامىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇل سالانى دامىتۋداعى جەتەكشى ءرول قازاقستان مەن بەلارۋستىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اراسىنداعى عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ كونسورتسيۋمىنا تيەسىلى, قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ قۇرامىنا 27 قازاقستاندىق جانە 24 بەلارۋس عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى كىرەدى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, م.تانك اتىنداعى بەلارۋس مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى بەلارۋس-قازاقستان مادەني-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر راتكونىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ اياسىندا ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان بىرنەشە جوبا بار. سونداي بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ءبىر ناتيجەسى – «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس (1941–1944) جىلدارىنداعى بەلارۋس پارتيزاندىق قوزعالىسىنداعى قازاقستاندىقتار» عىلىمي جوباسى.
– بۇل جوبانىڭ ءمانى – زەرتتەۋشىلەر ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ (ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن م.تانك اتىنداعى بەلارۋس مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى) تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى وقىتۋشىلاردىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا بەلارۋس اۋماعىندا پارتيزاندىق قوزعالىسقا قاتىسقان قازاقستاندىقتار تۋرالى مالىمەتتەر ىزدەيدى. نەگىزگى مىندەت – بەلارۋس پارتيزاندىق جاساقتارىنداعى قازاقتاردىڭ سانىن, ولاردىڭ جاۋمەن قالاي شايقاسقانىن, جاۋىنگەرلىك ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى قانداي وقيعالار بولعانىن انىقتاۋ. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا سوعىس جىلدارىندا پارتيزاندىق قوزعالىسقا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردى ىزدەۋدە «بەلارۋس پارتيزاندارى» پورتالى پايدالانىلدى. اقپاراتتىق پورتالدا پارتيزاندار مەن استىرتىن جاۋىنگەرلەردىڭ جەكە كارتوتەكاسى, بەلارۋستەگى پارتيزان جانە استىرتىن قوزعالىسىنىڭ قىسقاشا تاريحى, پارتيزاندار – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى, اتى اڭىزعا اينالعان بريگادا كومانديرلەرى, پارتيزان قوزعالىسىنا قاتىسقانداردىڭ ومىرباياندىق مالىمەتتەرى توپتاستىرىلعان. ال ينتەراكتيۆتى پارتيزان كارتاسىنا پارتيزان وتريادىنا, بريگاداسىنا, ناگرادالارىنا جاتاتىن جەكە مالىمەتتەر (اتى-ءجونى, تۋعان جىلى جانە تۋعان جەرى), سكانەرلەنگەن قۇجاتتار – جەكە قۇرامنىڭ جەكە ەسەبى, ناگرادالار ءتىزىمى, جاۋىنگەرلەردىڭ مىنەزدەمەلەرى جانە باسقا ماتەريالدار كىرەدى, – دەدى الەكساندر راتكو.
1941-1945 جىلدارداعى فاشيزممەن جانكەشتى شايقاس قازاق جانە بەلارۋس حالقى ءۇشىن اۋىر سىناق بولىپ, قازاقستان مەن بەلارۋس ازاماتتارىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن سەزىنۋىنە تۇرتكى بولدى. «وسى سۇراپىل سوعىستىڭ وتىنان العان تاعىلىمى نەگىزىنەن ەكى مەملەكەتتىڭ قازىرگى يدەولوگياسىنىڭ نەگىزى قۇرىلدى», دەيدى عالىمدار. قازىرگى كەزدە فاشيستىك باسقىنشىلىق جىلدارىنداعى بەلارۋس جەرىندەگى قازاقستاندىقتاردىڭ ەرلىگىن زەرتتەۋ, اسىرەسە ەكى ەل جاستارى اراسىنداعى ءپاتريوتيزمدى, دوستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىر.
جاقىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى بەلارۋستەگى پارتيزاندىق قوزعالىسقا قاتىسۋشى قازاقستاندىقتار تۋرالى جيناقتاعان ماتەريالداردىڭ العاشقى جيناعى جارىققا شىعادى. جيناقتا پارتيزاندىق جاساقتارعا قاتىسقانداردىڭ قۇجاتتارى مەن ماراپاتتارى, فوتوسۋرەتتەر, گازەت قيىندىلارى, سوعىس ارداگەرلەرى تۋرالى جازىلعان جۋرنال ماقالالارى ەنگىزىلگەن. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دەرەكتەر بۇرىنعى پارتيزاندار تۋرالى عىلىمي-انىقتامالىق ادەبيەتتەرگە ەنبەگەن.
ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس تا قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. قازاقستاندا بەلارۋستىڭ 260 كاسىپورنى, 6 اۆتوموبيل قۇراستىرۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان بەلارۋستەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جيھاز ونىمدەرىن يمپورتتايدى. بۇگىندە قازاقستان اۋماعى ارقىلى بەلارۋس پەن ەۋروپا ەلدەرىنە جىل سايىن 136 مىڭ تاۋار كونتەينەرى وتەدى. قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن ءوندىرىسى كومبيناتتارى بەلارۋستىڭ جۇك كولىكتەرى مەن اۋىر تەحنيكالارىن قولدانادى. قازاقستان تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە بەلارۋستىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ۇشتىگىنە كىرەدى.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا (Economic research institute) ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وسى جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىندا 594,3 ملن دوللارعا جەتكەن, بۇل 2021 جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3,8%-عا جوعارى (572,7 ملن دوللار). بۇل رەتتە قازاقستاننان بەلارۋسكە ەكسپورت كولەمى 13,9%-عا تومەندەپ, 60,2 ملن دوللاردى قۇراپ وتىر.
بەلارۋسكە ەكسپورتتىڭ قىسقارۋى تاس كومىر (86,5%-عا نەمەسە 22,3 ملن دوللارعا (25,8-دەن 3,5 ملن دوللارعا دەيىن), گاز (100%-عا نەمەسە 5,5 ملن دوللارعا (5,5-تەن 0,0 ملن دوللارعا دەيىن), مۇناي ونىمدەرىن (87,3%-عا نەمەسە 3,8 ملن دوللارعا (4,4-تەن 0,6 ملن دوللارعا دەيىن) جەتكىزۋدىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى, دەيدى ەكونوميكا ساراپشىلارى. ال كەرىسىنشە نان جانە ۇننان جاسالعان كونديتەرلىك ونىمدەر ء(وسىمى 23,6 ەسە نەمەسە 3,6 ملن دوللار (0,2-دەن 3,7 ملن دوللارعا دەيىن), جەڭىل اۆتوموبيلدەر ء(وسىمى 2,4 ەسە نەمەسە 3,4 ملن دوللار (2,4-تەن 5,8 ملن دوللارعا دەيىن), فەرروقورىتپا ونىمدەرى (43,5%-عا نەمەسە 1,9 ملن دوللارعا (4,4-تەن 6,3 ملن دوللارعا دەيىن), ەلەكترلىك اككۋمۋلياتورلار ء(وسىمى 3,5 ەسە نەمەسە 1,6 ملن دوللار (0,6-دان 2,2 ملن دوللارعا دەيىن), كىر جۋ ماشينالارىن (1,5 ملن دوللار (0-دەن 1,5 ملن دوللارعا دەيىن) جەتكىزۋ كورسەتكىشى ارتقان. بيىل قازاقستان بەلارۋسكە نەگىزىنەن فەرروقورىتپالار (6,3 ملن دوللار (ۇلەسى 10,5%), جەڭىل اۆتوموبيلدەر (5,8 ملن دوللار (9,6%), وڭدەلمەگەن مىرىش (4,6 ملن دوللار (7,6%), نان جانە ۇننان جاسالعان كونديتەرلىك ونىمدەرى (3,7 ملن دوللار (6,2%), تاس كومىر (3,5 ملن دوللار (5,8%), ەلەكتر اككۋمۋلياتورلارىن (2,2 ملن دوللار (3,7%), كىر جۋ ماشينالارىن (1,5 ملن دوللار (2,5%), ىشكى جانۋ قوزعالتقىشتارىن جاعۋعا جانە ىسكە قوسۋعا ارنالعان ەلەكتر جابدىقتارىن (1,5 ملن دوللار (2,5%), ديودتار, ترانزيستورلار جانە ۇقساس جارتىلاي وتكىزگىش قۇرىلعىلارىن (1,5 ملن دوللار (2,4%), قىمبات ەمەس مەتالداردان جاسالعان بىتەۋ جانە بۋىپ-ءتۇيۋ كەرەك-جاراقتارىن (1,4 ملن دوللار (2,4%) ەكسپورتتاعان.
ال بەلارۋستەن قازاقستانعا يمپورت كولەمى وسى جىلدىڭ قاڭتار-تامىزىندا 6,2 پايىزعا (534,0 ملن دوللار) وسكەن. اتالعان ەلدەن ارنايى ماقساتتاعى اۆتوموبيلدەر (21,1 ملن دوللار), ىستىقتاي يلەكتەلگەن وزگە دە تازارتىلماعان بولاتتان جاسالعان شىبىقتار (13,4 ملن دوللار), اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن جيناۋعا جانە باستىرۋعا ارنالعان ماشينالار مەن مەحانيزمدەر (11,6 ملن دوللار), جيھاز (9,7 ملن دوللار), قويۋلاندىرىلعان جانە قۇرعاق ءسۇت پەن كىلەگەي (32%-عا نەمەسە 7,5 ملن دوللارعا), وزگە دە جيھاز جانە ونىڭ بولىكتەرى (36,7% - عا نەمەسە 6,7 ملن دوللار), ىرىمشىكتەر مەن سۇزبە (38,8%-عا نەمەسە 6,7 ملن دوللارعا) ۇلكەن مولشەردە اكەلىنگەن. الايدا بەلارۋس ەلىمىزگە جاڭا پىسكەن نەمەسە سالقىنداتىلعان سيىر ەتى (85% نەمەسە 21,2 ملن دوللار), جىلجىمالى قۇرامنىڭ بولىكتەرى (78%-عا نەمەسە 19,5 ملن دوللارعا), اۆتوموبيلدەر مەن تراكتورلارعا ارنالعان بولشەكتەر مەن كەرەك-جاراقتار (55,7%-عا نەمەسە 12,9 ملن دوللارعا), جۇك اۆتوموبيلدەرى (90,3%-عا نەمەسە 7,8 ملن دوللارعا) جانە دانەكەرلەۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن مەتالداردان جاسالعان بۇيىمداردى (82,6%-عا نەمەسە 4,4 ملن دوللارعا) تاسىمالداۋدى ازايتقان.
ەكونوميكاداعى ءوسىم مەن ونىڭ ءار جىلدارى تومەندەۋى قالىپتى جاعداي ەكەنىن ايتادى ساراپشىلار. ويتكەنى ول وندىرىلەتىن شيكىزات كولەمىنە بايلانىستى بولادى. مۇنداي كورسەتكىشتەردىڭ اۋىتقۋلارىنا قاراماستان, ديپلوماتيالىق بايلانىستىڭ 30 جىلدىق تاريحى ودان ءارى جالعاسىپ, دامي بەرمەك.