بيداي داقىلى قانشالىقتى ءتيىمدى؟

ەلىمىزدە جىلىنا ورتا ەسەپپەن 12-12,5 ملن توننا بيداي وندىرىلەدى. ىشكى قاجەتتىلىككە شامامەن 6 ملن تونناسى جۇمسالسا, قالعانى ءدان جانە ۇن رەتىندە سىرتقا شىعارىلادى. قازاقستان جۇمساق سۇرىپتى قاتتى بيداي وسىرەتىن 130 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 109-ورىنعا يە. ياعني اتالعان كورسەتكىش قۋانارلىقتاي ەمەس. مىسالى, 2012-2016 جىلدارى ەلىمىز گەكتارىنا 12 تسەنتنەردەن ءتۇسىم الىپ, تاۋەلسىزدىك تاريحىندا رەكورد جاساسا, 2017-2022 جىلدارى ءتۇسىم ءار گەكتارىنا 11 تسەنتنەردەن اينالدى. ال ءدال وسىنداي بيداي سۇرىپتارىن ەگەتىن كانادا گەكتارىنا 2012-2016 جىلدارى – 33 جانە 2017-2020 جىلدارى 34 تسەنتنەردەن جينادى. اقش-تىڭ كورسەتكىشى 2012-2016 جىلدارى – 31 جانە 2017-2020 جىلدارى 33 تسەنتنەردەن بولسا, ارگەنتينادا ءار گەكتاردىڭ ءتۇسىمى 2017-2016 جىلدارى – 21 جانە 2017-2020 جىلدارى 31 تسەنتنەردى قۇرادى. 

بۇعان قاراپ, استىق ءتۇسىمى شەتەل تۇر­ماق, كەڭەس وداعى كەزىندەگى كورسەت­كىشكە جەتپەگەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟

«1980 جىلدارى قازاقستاندا ءداندى دا­قىلدار ءوسىرۋ ءوندىرىستى قارقىنداتۋ ەسەبى­نەن جۇرگىزىلدى. ءتۇسىمنىڭ 50%-ى – مي­­نەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ, 20%-ى – اۋدانداستىرىلعان سۇرىپتاردىڭ جا­نە 30%-ى تەحنولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋ ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلدى. بۇل ۇي­لەسىم اگرارلىق سالادا ۇيىمدىق قاي­تا قۇرۋ, ءداندى داقىلداردى ءوسىرىپ-ءون­دىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ ساقتالماۋى جانە باسقا دا فاكتورلاردىڭ سەبەبىنەن بۇزىلدى. سونداي-اق قازاقستاندا تىڭايتقىشتار جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قولدانىلمايدى. ءبىر گەكتار جەرگە تىڭايتقىشتار سەبۋ بويىنشا ەلىمىز 170 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 155-ورىنعا يە», دەيدى Jusan Analytics تالداۋشىسى تيمۋر داۋرانوۆ.

شىنىندا دا ەلىمىزدە تىڭايتقىش­تاردى قولدانۋ دەڭگەيى رەسەيگە قاراعاندا 5 ەسەگە, تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ بو­يىن­­شا كوش باسىنداعى ەلدەرمەن سالىس­­­تىر­عاندا 100 ەسەگە تومەن. مىسالى, ال­دىڭعى ۇشتىككە ەنەتىن مىسىر, قىتاي جانە گوللانديا ەلدەرىندە 2019 جىلى ءار گەكتارعا جۇمسالعان تىڭايتقىشتىڭ سالماعى سايكەسىنشە 406,2, 350,0 جانە 264,0 كيلو بولسا, 2020 جىلى بۇل كور­سەتكىشتەر 401,2, 336,8, 267,9 كيلونى قۇراعان. ال قازاقستاندا 2019 جىلى ءار گەكتارعا – 1,9 كيلو, ال 2020 جىلى 5,6 كيلودان تىڭايتقىش سەبىلدى.  مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ديقانداردىڭ وزدەرى تىڭايتقىشقا شىعىندانىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگىلەرى كەلمەيدى. ولار وسى جاعدايعا دا ريزا.

بيداي ەكسپورتى بويىنشا كورسەت­كىشتەر دە باسقا ەلدەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. الەمدىك بيداي ساۋداسىندا قازاقستاننىڭ ۇلەسى شامامەن 2%-دى عانا قۇرايدى. ماسەلەن, قازاقستاندىق بيدايدى نەگىزىنەن كورشى تمد ەلدەرى ساتىپ الادى. سوڭعى 20 جىل ىشىندە قازاقستان ءوز بيدايىن 72 ەلگە ساتىپ كەلدى. الايدا سونىڭ ىشىندە ەكى ەل عانا ءبىزدىڭ بيدايدى تۇراقتى كولەمدە ساتىپ الادى. ولار – وزبەكستان مەن تاجىكستان. بيداي جەتكىزۋدىڭ 60-70%-ى وسى ەلدەرگە تيەسىلى. تاعى 7 مەملەكەت قازاقستاندىق بيدايدى ازداعان مولشەردە تۇراقتى ساتىپ الادى. ولاردىڭ ىشىندە تۇركيا مەن ءۇندىستان دا بار. 

«بيدايدىڭ ساتىلىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ ساپاسىن اعىمداعى 3-سىنىپتان 1, 2-سىنىپتارعا كوتەرۋ كەرەك. ودان باسقا, بيدايىمىزدىڭ الەمدىك نارىقتاعى تانىمالدىلىعىن بارىنشا كوتەرگەن ءجون. مىسالى, حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىسۋ ارقىلى وتاندىق بيدايدىڭ ساپاسىن, ءتيىمدى جانە پايدالى جاقتارىن پاش ەتپەسە بولمايدى. سونداي-اق قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن ەلدەرگە سىناما رەتىندە تەگىن بيداي پارتيالارىن جەتكىزىپ تۇرعان دۇرىس», دەدى ت.داۋرانوۆ.

بۇل رەتتە باسقا داقىلدارعا باسىم­دىق بەرۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. بۇعان ەلىمىز­دىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى تولىعىمەن جەتەدى.

بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋا­شى­لىعى ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى القاپ­تارىنىڭ كولەمى جاعىنان الەمدە 6-ورىن الادى. بۇل – ەل اۋماعىنىڭ 79%-ى. ياعني 215 294 مىڭ گا القاپ. ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردا سايكەسىنشە قىتاي (527 722 مىڭ گا), اقش (405 701 مىڭ گا) جانە اۋستراليا (358 317 مىڭ گا) ەلدەرى. رەسەي – بەسىنشى ورىندا (215 494 مىڭ گا). دەگەنمەن, ەلىمىزدە ەگىن ەگۋگە جارامدى جەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ 14%-ىن عانا قۇرايدى (29 728 مىڭ گا). قالعان بولىگىن (85%) تابيعي مال جايىلىمدارى, شالعىندى جانە دالالى جەرلەر الىپ جاتىر. ەگىستىك جەرلەرىنىڭ ۇلەسى بويىنشا العاشقى ۇشتىكتە ءۇندىستان (94%), كانادا (67%) جانە رەسەي (57%) ەلدەرى تۇر.

ەگىستىك جەرلەردىڭ شامامەن 65%-ىن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ەگىلەتىن ەگىندىك القاپتار قۇرايدى (2017-2020 جىلدارى – 19 062 مىڭ گا). 2007 جىلعا دەيىن بۇل القاپتاردىڭ شامامەن 90%-ىنا ءداندى داقىلدار ەگىلىپ كەلدى. ودان كەيىنگى جىلدارى ونىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ ازايىپ, 80%-عا ءتۇستى. ەسەسىنە 2007 جىلدان باستاپ, مايلى داقىلداردىڭ ۇلەسى ارتا باستادى.

ەگىندىك القاپتاردىڭ قۇرىلىمىندا كوكونىستىڭ, جەمىستەردىڭ جانە تامىر سالاتىن تۇينەكتەردىڭ الار ۇلەسى وتە ماردىمسىز. مىسالى, تامىرلى تۇينەكتەر (كارتوپ, پياز, ءسابىز) جانە كوكونىستەردىڭ ەگىندىك القاپتارداعى ۇلەسى 1%-دان تومەن, بىراق ءتۇسىم جاعىنان الار ۇلەسى 10%-دان اسادى.

سوڭعى 30 جىل ىشىندە ءداندى داقىل­داردىڭ تۇسىمدىلىگى شامامەن 1,5 ەسە عانا ارتقان بولسا, 1992-1996 جىلدارى گەكتارىنا – 8,9 تسەنتنەر, 2017-2020 جىلدارى گەكتارىنا – 12,9 تسەنتنەر, كوكونىس 1992-1996 جىلدارى گەكتارىنا – 106,2 تسەنتنەر, 2017-2020 جىلدارى گەكتارىنا 256,6 تسەنتنەرگە كوبەيدى. اد جەمىستەردىڭ تۇسىمدىلىگى 2,5 ەسەگە ارتقان (1992-1996 جىلدارى گەكتارىنا – 31,3 تسەنتنەر, 2017-2020 جىلدارى گەكتارىنا – 164,8 تسەنتنەر).

«قازىر وكىنىشكە قاراي, كوكونىستەر مەن جەمىستەردىڭ باسىم بولىگى ونەركاسىپتىك كولەمدە ەمەس, جەكە شارۋا قوجالىقتارىندا وسىرىلەدى. ەگەر سانىنا عانا ەمەس, ساپاسىنا دا باسا ءمان بەرىپ, ونەركاسىپتىك كولەمدە وسىرەر بولسا, قازاقستاننىڭ ىشكى نارىقتى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ەكسپورتقا دا شىعارۋعا الەۋەتى جەتەدى», دەيدى ت.داۋرانوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر ءونىمنىڭ 1 تسەنتنەرىن ساتۋدان تۇسكەن اقشالاي پايدانى نەگىزگە الار بولساق, بيداي كوكونىس مەن جەمىسكە ءتىپتى ىلەسە المايدى.

«مىسالى, 2016 جىلى 1 تسەنتنەر بيدايدى ساتۋدان تۇسكەن پايدا 992 تەڭگە بولدى, 2020 جىلى – 1 569 تەڭگەنى قۇرادى. ال وسى ارادا 2016 جىلى 1 تسەنتنەر قىزاناقتى ساتۋدان تۇسكەن پايدا 16 471 تەڭگە بولسا, 2020 جىلى – 24 956 تەڭگەگە جەتتى. ورىك پەن الما بويىنشا كورسەتكىشتەر سايكەسىنشە 2016 جىلى – 8 823 جانە 4 775 تەڭگە, 2020 جىلى 7 615 جانە 6 977 تەڭگەنى كورسەتتى», دەيدى Jusan Analytics تالداۋشىسى.   

جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق, بيدايدى قازاقستاندا اسا ءتيىمدى داقىل دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. ياعني بيداي ءوسىرۋ ءتاسىلىن قايتا قاراستىرىپ, ونى ءتيىمدى جانە تابىسى جوعارى ونىمگە اينالدىرىپ, تانىمالدىعىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى بايقالادى. نەمەسە زامان اعىمىنا قاراي باسقا داقىلدارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. ياعني بيدايدى ىشكى نارىققا قاجەتتى كولەمدە عانا ءوندىرىپ, قالعان القاپتارعا تيىمدىلىگى جوعارى داقىلداردى ەگۋ قاجەت دەيدى ساراپشىلار.