دالا اكادەميگىنىڭ داڭعايىر تابىسى

بۇل تەڭدەسسىز كورسەتكىش تەك قا­زاق­­ستاندىقتاردى عانا ەمەس, ەگىن­شىلىكپەن, اسىرەسە كۇرىش ەگۋمەن اينالىساتىن دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ديقاندارىن تاڭ قالدىردى. ول كەزدە ءوندىرىس وشاقتارى جوق, اۋىل شارۋا­شىلىعىمەن عانا اينالىساتىن سىر ءوڭىرىنىڭ اتى دا بىردەن رەسپۋبليكا­عا تانىمال بولدى. بۇل ءوڭىر تاريحىن سىرداريا وزەنىمەن تاعدىرلاس قىلعان سىر ديقاندارىنىڭ قاجىر­لى ەڭبەگىنىڭ كەرەمەت جەمىسى ەدى. سول كەزدەگى ءاربىر ۇجىمشار مۇشەسىنىڭ ەڭبەگى, بۇگىنگى ولشەممەن العاندا, ەرلىكپەن پارا-پار بولاتىن.

«ەڭبەك – الەمنىڭ ءامىرشىسى» بولسا, ىبىراي باستاعان سىر ديقاندارى سول ەڭبەكتىڭ قوجاسىنداي-تىن. بەلگىلى جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «ىبى­­راي جاقاەۆ كەتپەنمەن ەڭبەك تۋ­را­لى سيمفونيا جازدى» دەۋى دە بە­كەر ەمەس.

قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ «سارى­ارقادا ءان پاتشاسى – ۇلى اباي, سىر بويىندا ءدان پاتشاسى – ىبىراي» دەۋى دە ى.جاقاەۆتىڭ كۇش-قايراتىنا, اسقان ديقانگەرشىلىك شەبەرلىگىنە بەرىلگەن ءادىل باعا ەدى. جاسىمدا كونەكوز قاريالاردان ­ىبە­كەڭنىڭ كۇرىشپەن سويلەسىپ تۇر­عانىن بايقادىم دەگەنىن ەستىگەن بو­لاتىنمىن. بۇل ول كىسىنىڭ بويىندا ءبىر تىلسىم دۇنيەنىڭ بار ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك.

ىبىراي جاقاەۆتىڭ وسى رەكوردىنان كەيىن قىزىلوردا وبلىسى­نىڭ اۋداندارىندا جۇرتتىڭ كۇرىش وسىرۋگە دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە ارتتى. ۇلكەن كىسىلەرمەن قاتار جاستار, ايەلدەر دە كۇرىششى بولۋعا بەل بۋىپ, بەتبۇرىس جاسادى. تەك 1948 جىلدىڭ وزىندە-اق وبلىس اۋداندارىندا كۇرىش ەگۋگە نيەت بىلدىرگەندەردىڭ سانى 1947 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جۋىق كوبەيدى. بارلىق اۋداندا ەجەلدەن كەتپەن تيمەگەن جەرلەر جيدە, شەڭگەل, جىڭعىلداردان تازارتىلىپ, كۇرىش ەگەتىن تاناپتارعا اينالدىرىلدى, ەگىستىكتەرگە سۋ باراتىن ارىق­تار قازىلدى. ماماندار تاراپىنان جەر-جەرلەردە ىبىراي جاقاەۆتىڭ كۇرىشتەن مول ءونىم الۋىنىڭ قىر-سىرى جونىندە وقۋلار, تاجىربيە الماسۋ سەمينارلارى وتكىزىلدى. وسى ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى سىر بويىن­دا كۇرىش ەگۋگە دەگەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەتبۇرىستى كەزەڭنىڭ باس­تاۋىنا اينالدى. سىر ەلى حالقىنىڭ جاندۇنيەسىندە تۋعان جەردىڭ توسىندە كەتپەن شاۋىپ-اق, ءوز باقىتىڭدى تابۋعا بولادى دەگەن سەنىم ۇيالادى.

سودان بەرى 75 جىل وتسە دە, سول سەنىم ارتپاسا, ءبىر مىسقال دا كە­مى­گەن ەمەس. جىلدان جىلعا كۇرىش­تەن مول ءونىم الۋشىلاردىڭ قا­تا­رى كوبەيە بەردى. شيەلى اۋدا­نى شارۋاشىلىقتارىندا ىبى­راي جاقاەۆتىڭ ءىزباسارلارى ۇل­دار ءداۋىشوۆانىڭ, پاتان ايمانو­ۆا­نىڭ, ماليكە باسانوۆانىڭ, شى­رىن­كۇل قازانباەۆانىڭ, سار­تاي ماحانبەتوۆانىڭ, ەرتىش دۇيسە­كوۆ­تىڭ, زاھيرا ەرجانوۆانىڭ, ۇلبالا التايباەۆانىڭ اتتارى ءدۇ­يىم ەلگە ءمالىم بولا باستادى. ەڭبەك ەستافەتاسىن كۇرىش ەگەتىن باس­قا اۋدان ديقاندارى دا الىپ, ەگىل­گەن كۇ­رىشتىڭ ءار گەكتارىنىڭ ۇنەمى جو­عارى ونىمدىلىگىنە قول جەت­كىزدى. كۇ­رىششىلەردىڭ الدىڭعى قاتا­رىندا سىرداريالىق قاسىم بودەەۆ­تىڭ, جالاعاشتىقتار تۇرسىنبەك ەلەۋ­سىنوۆتىڭ, ايناش بالعاباەۆا مەن ۇلمەكەن تولەگەنوۆانىڭ, تە­رەڭ­وزەكتىكتەر ابات سۇلەيمەنوۆ پەن رايكۇل جالعاسباەۆانىڭ, قارماق­شى­لىقتار بيبىگۇل ءابىشوۆا مەن ءساليما جۇمابەكوۆانىڭ, قازالىلىق اجاركۇل الدامجاروۆانىڭ اتتارى دا وبلىسقا تانىلدى. سول كىسىلەردىڭ سىردىڭ سۋى مەن ماڭداي تەرىن قو­سىپ سۋارعان كۇرىشىنىڭ ءونىمى تەك مول بولىپ قانا قويعان جوق, ءدامى دە تاڭدايىڭنان كەتپەيتىندەي ءتاتتى كورىندى.

اقىن قاناپيا دارىباەۆتىڭ:

«مەيلى ونى تانىستىرما,

تانىستىر,

نان ەگەسىن قۇرمەتتەيتىن

حالىق بۇل.

ءبىر جاقاەۆ جۇلدىز بولىپ

جۇزدەگەن

قازاقستان اسپانىندا

جانىپ تۇر»,

دەۋى دە ىبىراي جاقاەۆتىڭ رەكور­­دىنان كەيىنگى سىر ەلىندە كوپ­تەگەن اتاقتى كۇرىششىلەردىڭ شىعا باس­تاعانىن بىلدىرەدى. سىر ديقان­دارىنىڭ ەڭبەكتەرى ەلەۋسىز قالمادى. قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا 100-گە تارتا ەڭبەك ادامى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن السا, سونىڭ 38-ءى شيەلى اۋدانىنان شىقتى.

ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى سىر ديقاندارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا جان-جاقتى ناسيحاتتالا باستادى. بەلگىلى اقىن اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ «سىر بويىندا كۇرىش دەگەن داقىل بار, سونى جىرلاپ, سونى ايتىڭدار, اقىن­دار» دەگەن قاناتتى ءسوزى دە كوپتەگەن اقىن-جازۋشىنىڭ وسى تاقىرىپقا قالام تارتۋىنا سەبەپ بولدى. قازاق­تىڭ كورنەكتى جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆ ىبىراي جاقاەۆتىڭ دالا قوسىندا 3-4 اي جاتىپ, ديقاندار­دىڭ جانكەشتى ەڭبەگىن كوزىمەن كورىپ, «سىرداريا» رومانىن جازسا, 1980 جىلى «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى لەونيد توپاركوۆ شيەلىگە ارنايى كەلىپ, ىبەكەڭمەن سۇحباتتاسىپ, «ىبى­رايدىڭ جۇلدىزى» دەگەن كىتاپ شىعاردى.

 جازۋشى مۇحامەدجان قاراتاەۆ: ء«بىز عىلىمدا قانىش ساتباەۆ, ادەبيەتتە مۇحتار اۋەزوۆ, ونەردە كۇلاشىمىز بار دەسەك, ەڭبەكتە ىبى­رايىمىز بار دەيمىز. ىبەكەڭ – بۇكىل قازاقتىڭ ماقتانىشى. ىبەكەڭ قارا كۇشتىڭ عانا ەمەس, قاھارماندىق رۋح­تىڭ, رۋحاني كۇشتىڭ اكادەميگى دەر ەدىم. ول وتاندى قالاي ءسۇيۋدى, قالاي پاتريوت بولۋدى ۇيرەتتى», دەپ جازدى.

ىبىراي جاقاەۆ 1971 جىلى ەكىنشى «التىن جۇلدىزىن» العاندا, قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ولجاس سۇ­لەيمەنوۆ «قازاق حالقىنىڭ ماق­تانىشى, سۇيىكتى اتامىز, اق كۇرىشتىڭ سيم­فونياسى ىبىراي جاقاەۆ – كول­حوز تاريحىنداعى ۇلى ەسىم. بۇل ەسىم­دى ۇرپاقتان ۇرپاققا تاراتۋعا مىن­دەتتىمىز», دەگەن ەدى.

ىبەكەڭنىڭ ەرەكشەلىگى, سول داۋىر­لەردەن قانىندا كەلە جاتقان قاسيەتتى بويىنا جيناي وتىرىپ, ديقاننىڭ حح عاسىرداعى تۇلعاسىن سومدادى. ول – ديقانشىلىقتىڭ كيەسى, ءپىرى. بۇگىنگىنى بولاشاققا جالعايتىن الاشتىڭ ەڭبەكتەگى ايبىنى, ۇستازى. جىلدار وتكەن سايىن ىبەكەڭ ەسىمى ەلدى, جەردى ءسۇيۋدىڭ دارا تۇلعاسى بولىپ قالا بەرمەك.

قازاق زيالىلارىنىڭ ىبەكەڭ تۋرالى تەبىرەنىسپەن ايتقان جۇرەك­جاردى سوزدەرى – بۇكىل ەڭبەك ادامىنا بەرىلگەن باعا. ويتكەنى ىبىراي مەن ەڭبەك ەگىز ۇعىم. بۇگىندە سىر ەلىنىڭ ديقاندارى كۇرىش ەگۋدىڭ اگروتەحنيكاسىن جىلدان جىلعا جەتىلدىرە وتىرىپ, مول ءونىم الۋدى ىبەكەڭ سالعان سارا جولمەن جالعاستىرىپ كەلەدى. مول ءونىم قاي كەزدە دە وتان بايلىعى, ەل ىرىسى.

ەل ىرىسىن ەسەلەگەن جانداردىڭ ەسىمدەرى اركەز قۇرمەتكە لايىق.

سۇلتانبەك ورازىمبەتوۆ,

شيەلى اۋدانىنىڭ

قۇرمەتتى ازاماتى

قىزىلوردا وبلىسى