مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا سەناتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ دەپۋتاتتارى شىمكەنت قالاسىندا كوشپەلى وتىرىس وتكىزدى.
دەپۋتاتتار قۇرامىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير ۆولكوۆ, كوميتەت حاتشىسى قاناتبەك سافينوۆ جانە كوميتەت مۇشەلەرى اينۇر ارعىنبەكوۆا, نۇرلان بەكنازاروۆ, سوۆەتبەك مەدەباەۆ, ءلاززات سۇلەيمەن جانە امانگەلدى تولەمىسوۆ بار. قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ وتىرىستىڭ باستى تاقىرىبى بولدى.
كوميتەت توراعاسى ۆلاديمير ۆولكوۆ وتىرىستى اشا كەلىپ, زاڭنامانى جاقسارتۋ ماسەلەلەرى ەلىمىز ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ۆ.ۆولكوۆ سەناتتىڭ سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسى تۋرالى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا ايتىپ بەردى. جانە ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءتيىستى زاڭ جوبالارى ازىرلەنەتىن بولادى.
قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ اياسىندا جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ تۋرالى, ەسىرتكىگە بايلانىستى, جەكە ادام مەن مەنشىككە قارسى قىلمىس جانە باسقا دا اۋىر قىلمىس ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋعا باعىتتالعان زاڭدار قابىلداندى, دەدى ول.
ەلىمىز باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى اسەت چينداليەۆ ءوز كەزەگىندە باس پروكۋراتۋرانىڭ قىلمىستىق زاڭنامانى وڭتايلاندىرۋ جونىندە جۇرگىزگەن جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى مەن قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق اتقارۋ كودەكستەرىنە ءبىر مەزگىلدە تۇزەتۋ ەنگىزە وتىرىپ, قىلمىستىق زاڭنامانى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ازىرلەنگەن زاڭ جوباسى تۋرالى دەپۋتاتتارعا بايانداپ بەردى. سونداي-اق ءا.چينداليەۆ قىلمىستىق ىستەر بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 90 پايىزعا ەلەكتروندى فورماتتا جۇرگىزىلەتىنىن جەتكىزدى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن اناعۇرلىم جەڭىلدەتە ءتۇستى.
جيىندا ءسوز العان شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى شىڭعىس مۇقان جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ كۇشتىك قۇرىلىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىنىن مالىمدەدى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى شىمكەنتكە جاساعان ساپارىندا دا وسى تۇرعىدا قالالىق اكىمدىككە بىرنەشە مىندەت جۇكتەدى. سوندىقتان جولداۋدا ايتىلعان تاپسىرمالاردى ورىنداۋ نەگىزىندە مەگاپوليستە كەشەندى جوسپار قابىلدانىپ, بۇگىنگى تاڭدا ول لايىقتى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, وڭىرلىك جەدەل شتاب قۇرىلدى. پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلى جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەدى شىڭعىس مۇقان.
جيىندا سونىمەن بىرگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋداعى تاپسىرماسىنا سايكەس ۇلتتىق بايلىقتى ۇرلاعان تۇلعالاردى ىزدەستىرۋ جانە قازاقستاننىڭ شەتكە زاڭسىز كەتكەن قارجىسىن ەلگە قايتارۋ بويىنشا قىزۋ جۇمىس ءجۇرىپ جاتقانى باياندالدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانىنان ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى ارنايى توپ قۇرىلعانى ايتىلدى. پوليتسيانىڭ قوعام قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى دا اۋقىمدى. ماسەلەن, رەسپۋبليكا كولەمىندە ەسىرتكى ساۋدالايتىن 1 700 سايتتى انىقتاعان. ونىڭ ىشىندە قانشاما ەسىرتكى زەرتحانالارى ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قۇرىعىنا ىلىكتى. سينتەتيكالىق ەسىرتكى وندىرەتىن زەرتحانالار قوعام ءۇشىن وتە قاۋىپتى. سولاردىڭ كەسىرىنەن قانشاما جاس ەسىرتكىنىڭ قۇربانىنا اينالدى. جالپى, قۇنى 2 ملرد تەڭگەگە باعالاناتىن 102 كيلو سينتەتيكالىق ەسىرتكى تاركىلەنگەن. پوليتسيا ينتەرنەت الاياقتاردىڭ دا جولىن كەسۋدە تاباندىلىق تانىتىپ ءجۇر. جىلىنا وسىنداي قىلمىس تۇرىنەن ازاماتتار 10 ملرد تەڭگەگە جاپا شەگەدى ەكەن. الاياقتار جابىرلەنۋشىنىڭ سەنىمىنە كىرىپ, ونلاين نەسيە راسىمدەيدى نەمەسە اقشانى باسقا شوتقا اۋدارۋىن ءوتىنىپ, كليەنتتى سان سوقتىرىپ كەتەدى. ال قوماقتى قارجىنى قولعا تۇسىرگەن بويدا دەرەۋ شەشىپ الادى, بولماسا كريپتوۆاليۋتاعا الماستىرىپ جىبەرەدى. ينتەرنەت الاياقتىق جانە كيبەر شابۋىلمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى اقپاراتتىق تەحنولوگيا بويىنشا ارنايى دايارلىقتان وتۋدە. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى شارالاردىڭ كۇشەيتىلگەنىن دە وتىرىس بارىسىندا سالا وكىلى بايانداپ بەردى. بۇگىندە شاڭىراعىندا ۇرىس-كەرىس شىعاراتىندار سانى 6,9 پايىزعا تومەندەگەن. ءۇيدىڭ بەرەكەسىن العان 37 مىڭ بۇزاقى جازالاندى. وسى رەتتە مينيسترلىك ايەل بالا-شاعانىڭ شىرقىن بۇزعانداردى 5 تاۋلىكتەن 25 تاۋلىككە دەيىن قاماۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەگەر وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق قىلمىسىنا ءبىرىنشى مارتە بارعان كىسىگە تاتۋلاسۋعا مۇمكىندىك بەرىلسە, ءدال وسىنداي وسپادار قىلىقتى ەكىنشى مارتە جاساعان جاعدايدا ەشقانداي كەشىرىم بولمايدى. وسى ورايدا باسبۇزارلاردى قوعامدىق جۇمىسقا سالۋ تۋرالى دا جيىندا ماسەلە كوتەرىلدى.
– قۇقىقتىق رەفورمانىڭ ارتىندا حالىق تۇر. سول ءۇشىن بىزگە الدىمەن سانانى وزگەرتۋ قاجەت. سانا تۇزەلمەي ەشقانداي رەفورما جەمىستى ناتيجەسىن بەرمەيدى. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاربىر ازاماتى قۇقىقتىق جاعىنان ساۋاتتى بولۋعا ءتيىس. ەگەر ادام ءوز مىندەتىن جاقسى بىلسە, وندا ول وزىنە ءتيىستى قۇقىعىن تالاپ ەتە الادى. سول ارقىلى قوعامدىق سانا ويانىپ, اركىم وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ءمىنسىز اتقارۋعا تىرىسادى. مىنە, وسىنداي ناتيجەگە جەتكەندە عانا بىزدە زاڭ تالاپتارى, رەفورمالار ساتىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. پرەزيدەنتتىڭ ايتقانى دا وسى. مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتىپ, بيلىك پەن قوعامنىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ تۇبەگەيلى جاڭعىرعانىن قالايدى. ول ءۇشىن الدىمەن سوت جۇيەسى, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, باسقا دا قۇقىق سالاسىنداعى زاڭدار وزگەرۋگە ءتيىس. ەڭ الدىمەن قازاقستاندىقتارعا ادىلدىك كەرەك. ول ەلدىڭ بارلىق تىرشىلىگىندە كورىنىس تاپقانى دۇرىس. ماسەلەن, سوتتا ءبىرىنشى تاراپتىڭ جەڭىلىپ, ەكىنشىسىنىڭ جەڭگەنى ماڭىزدى ەمەس. ەكەۋى دە سوت شەشىمىنە ريزا بولسا, مىنە سول ادىلدىك. ادام زاڭ بۇزىپ, قوعام ونى ءادىل جازالاسا وسىنى تۋرالىق دەيمىز. سوندىقتان ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ادىلدىككە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. بيلىك تە, حالىق تا ءبىر-بىرىنە ادال بولسا, قوعام دا جاقسى جاققا قاراي وزگەرەدى. ەندىگى جەردە ءوزارا كىنا ارتىسا بەرمەي, ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ» تىڭدايتىن, ەستيتىن ۇكىمەت پەن بولاشاعى جارقىن قازاق ەلىن بىرگە قۇرۋعا ۇمتىلايىق, – دەدى كوميتەت حاتشىسى قاناتبەك سافينوۆ.
«جالپى, بۇل كەزدەسۋدىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتىق-پروتسەسسۋالدىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ. زاڭنامالاردى مۇمكىندىگىنشە ىزگىلەندىرۋ. وسى تۇرعىدا بارلىق زاڭنامانىڭ باسىندا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى تۇرۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەفورما جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇسى – ءۇش بۋىندى مودەل رەفورماسى. بۇل دەگەنىمىز – ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, پروكۋراتۋرانىڭ جانە سوتتاردىڭ ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا ءوزارا فۋنكتسيا, مىندەتتەرىن انىقتاپ الۋ جانە وسىعان بايلانىستى جۇمىستاردى رەتتەۋ. سەناتورلار بۇگىندە تەلەفون ۇرلاۋ سەكىلدى جەڭىل قىلمىستاردى مەدياتسيا ارقىلى جاۋاپكەرشىلىگىن جەڭىلدەتۋ جاعىن ويلاستىرىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ولاردى قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ سياقتى جازا تۇرلەرىن قاراستىرۋدا. وسى كوشپەلى وتىرىستا قۇقىق قورعاۋ ورگانى وكىلدەرىنىڭ بايانداماسى تىڭدالىپ, سوعان قاراي قورىتىندى جاسالادى جانە ارنايى ۇسىنىستار بەرىلەتىن بولادى. ولاردىڭ قاتارىندا ماسەلەن, پروتسەسسۋالدىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن اتاي الامىز». سەناتور ءلاززات سۇلەيمەن وسىلاي دەپ پىكىر ءبىلدىردى.
سەنات دەپۋتاتى امانگەلدى تولەمىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ جونىندەگى رەفورمادان كەيىن ەلىمىزدەگى زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ, كەيبىر قىلمىستىق زاڭبۇزۋشىلىقتاردىڭ جازاسىن جەڭىلدەتىپ, ىزگىلەندىرۋ جونىندە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. وسىعان وراي پارلامەنت سەناتىندا جىل سوڭىنا دەيىن جيىرمادان استام زاڭ تولىقتىرىلادى. اتا زاڭىمىزدىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ەندى سونىڭ زاڭنامالىق اكتىلەرىنىڭ نەگىزىندە جاڭا ەرەجەلەر مەن زاڭدار قابىلداۋ قاجەت. بۇل سوت جۇيەسىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ ءارى قارايعى جۇمىسىنىڭ جۇرۋىنە نەگىز بولادى. وسى رەتتە قازىرگى تاڭدا سەنات وتىرىستارى بەلسەندى تۇردە ءوتىپ جاتىر. اسىرەسە سوت بيلىگى, پروكۋراتۋرا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ەرەجەلەردى كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋ بويىنشا ءىس اتقارىلۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى قورعالۋىنا ءوزىنىڭ وڭدى سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن سەنىم بار. ەڭ باستىسى, ەل اراسىندا قۇقىقتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوزدەگەن نەگىزگى ماقساتى ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ بولسا, بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ سول قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ قوعام ىشىندە ورناۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. ال الداعى قابىلداناتىن, وزگەرتۋلەرگە ۇشىرايتىن زاڭدار مەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ەرەجەلەر ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانۋىنا جول اشادى.
مۇنان سوڭ سەناتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتى كەزەكتى كوشپەلى وتىرىسىن قالالىق سوتتا وتكىزدى. وندا دەپۋتاتتار سوت ورگانىنىڭ جاۋاپتى ماماندارىمەن كەزدەسىپ, كەلەلى سۇحبات قۇردى. سونداي-اق بۇل باسقوسۋدا مەدياتورلاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, ينستيتۋتىن نىعايتۋ ماسەلەسى قارالدى. جالپى, مەدياتورلىق سوت جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قاجەت. ەكى تاراپ سوتقا جۇگىنسە, ءىس سوڭعى ناتيجەسىنە جەتكەنشە قانشاما ۋاقىت پەن قارجىنى تالاپ ەتۋى مۇمكىن. ال وسى ارادا مەدياتورلار, ياعني بىتىمگەرلەر ىسكە ارالاسسا, ءبىر-بىرىمەن داۋلاسقان تاراپتار تەزىرەك تاتۋلاسىپ, ماسەلە سوتقا جەتپەي وڭاي شەشىلەر ەدى. سوندىقتان مەدياتورلىق ينستيتۋتتى ەلىمىزدە جاڭعىرتىپ, دامىتۋ كەرەكتىگى وتىرىستا جان-جاقتى تالقىلاندى. بۇل جەردە سەناتورلار ءبىراۋىزدان مەدياتورلار ماسەلەسىنە مەملەكەتتىڭ ءوزى قولداۋ بىلدىرمەسە, اتالعان ينستيتۋت وزدىگىنەن وركەن جايىپ كەتە الماسى انىق دەگەن توقتامعا كەلدى.
– بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارمەن بىرگە ساياسي وزگەرىستەر دە بولىپ جاتقانى بەلگىلى. ول ەڭ الدىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنان باستاۋ الىپ وتىر. وسى رەتتە بىرنەشە ماڭىزدى ءارى اۋقىمدى زاڭ قابىلداندى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ازاماتتاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن بولەك ازاماتتىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەرەك. قىلمىستىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى ءۇشىن دە جاسالىپ جاتقان رەفورمالار وتە ماڭىزدى, – دەدى سەناتور نۇرلان بەكنازاروۆ.
سونداي-اق ساپار بارىسىندا سەناتورلار شىمكەنت قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنە ارنايى ات باسىن بۇردى. مەگاپوليستەگى №33 ۋچاسكەلىك پوليتسيا پۋنكتىندە قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىمەن جۇزدەسىپ, ءال-فارابي اۋدانىنداعى «سەرۆيستىك پوليتسيا» قاناتقاقتى جوباسى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستار مەن قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەردى تالقىلادى.
شىمكەنت قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى قايرات دالبەكوۆ شاھار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە زور ۇلەس قوسىپ وتىرعان 3 مىڭنان استام بەينەكامەرانى باقىلايتىن جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىردى. كەلەسى كەزەكتە دەپۋتاتتار تاريحي قازىناعا باي مۋزەي ءىشىن ارالاپ, قالالىق پوليتسيانىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنەن حاباردار بولدى.
ءوز كەزەگىندە, پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير ۆولكوۆ پوليتسيا جۇمىسىنا تابىس تىلەپ, قالتقىسىز قىزمەتى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. پرەزيدەنت جولداۋىنا سايكەس, ءتارتىپ ساقشىلارى اشىق, قولجەتىمدى, سەنىمدى بولۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
شىمكەنت