جاسىل ورمانىمىز جايقالسىن دەسەك...

كوكشەتاۋ ءوڭىرى ءۇزىلىپ تۇس­كەن مونشاقتاي كوگىلدىر كولدەرى­مەن, قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭ­دارىمەن, ماڭگى جاسىل قاراعاي­لارىمەن ايگىلى. قاي تاراپقا كوز سالساڭ دا يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمان قاۋلاپ ءوسىپ تۇرعانداي ادەمى اسەر قالدىراتىنى بار. شىن مانىندە, ورماندى القاپ بارلىق جەر كولەمىنىڭ 2,6 پايىزى عانا. دەمەك قولدا بار التىننىڭ قادىرىن ءبىلىپ, تابيعاتتىڭ تاماشا كورىنىسىنە سىزات تۇسىرمەي ساقتاپ قالۋ پارىز ءارى مىندەت. جوعارىدا كەلتىرىلگەن تابيعاتقا زالال تيگىزىپ جاتقان دەرەكتەردى وي تارازىسىنا سالعاندا جانىڭ تۇرشىگەدى.

– بيىلعى كەلتىرىلگەن زالالدىڭ كولەمى – 186,3 تەكشە مەتر, – دەيدى وبلىستىق ور­مان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەك­تسيا­سىنىڭ باسشىسى لاشىنتاي دۇي­سەنوۆ, – 18 مارتە زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعاسى انىقتالدى, 49,1 تەك­شە مەتر اعاش تاركى­لەندى. قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنا 11 ماتەريال جولداندى, بەس ادام­عا 1 286,4 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالى­نىپ, ونىڭ 858 مىڭ تەڭگەسى ءوندى­رىلدى.

ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى جالپى اۋماعى 115 تەكشە مەترلىك زالال كولەمىن انىقتا­دى. بەلگىلى بولعان 4 وقيعا كەزىندە كىنالى تۇلعالار انىقتالمادى. ايتسە دە بارلىق ماتەريال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جولداندى. قازىر تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

ورماندى ويسىراتىپ جاتقان تاعى ءبىر كەسەل – اۋىق-اۋىق تۇتانىپ, ءدۇيىم جۇرت­تى ابىگەرگە سالاتىن ءورت وقيعالارى. اعىم­داعى جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىن­دا اتالعان ينسپەكتسيا بارلىق ورمان يەلە­نۋشىلەرىنىڭ ءورت قاۋپى تۋىندايتىن ماۋسىمعا دايىندىعىن تەكسەرگەن. نەگىزىنەن, كەيبىر جەردە تىڭعىلىقتى دايىندىق بولعانىمەن, وكىنىشكە قاراي, ولقى سوعىپ جاتقان تۇستارى دا از ەمەس. التى لاۋازىمدى تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ورمان مەكەمەلەرى بۇل كەزەڭگە دايىندىقتى شيراتىپ كەلەدى. ءتىلسىز جاۋعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا دا مۇمكىندىگىنشە جاقسارتىلا ءتۇستى. ايتسە دە كورىكتى كوكشە وڭىرىنە جادىراعان جاز ايلارىندا كەلىمدى-كەتىمدى كىسى كوپ بولعاندىقتان, ءورت شىعۋ قاۋپى دە جوعارى. ايتالىق, تابيعات اياسىنا شىعىپ دەم الاتىندار بەيقامدىقتىڭ سالدارىنان رۇقسات ەتىلمەگەن جەردە وت جاعىپ, اس دايىنداپ, كەيىن سوندىرمەي كەتەدى. وسى ءبىر عانا نەم­كەت­تىلىكتىڭ قاسىرەتى قالىڭ ورماننىڭ وت قۇشا­عىنا ورانۋىنا اكەپ سوقتىرۋى ابدەن مۇم­كىن. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن شىلدەدە قاۋ ءشوپتىڭ ۇستىنە ابايسىز تاستاي سالعان ءبىر تال تەمەكىنىڭ تۇقىلى جايناپ تۇرعان جاسىل الەمدى جالماپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ 2015 جىلدىڭ 30 قاڭتارداعى بۇيرىعى­نا سايكەس ورتكە قارسى قىزمەتتى جەتىلدىرۋ قاجەت. ايتپەسە ءورتتىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن اركىم دە بىلەدى. وسى جىلدىڭ توعىز ايىندا ورمان ءورتىنىڭ 65 وقيعاسى ورىن الىپ, 823,2 گەكتار ورمان-توعاي ورت­كە شالىندى. وسى ارادا ءسال تاراتىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ورىن العان ءورت وقيعا­لارىنىڭ 32-ءسى تابيعات اسەرىنەن, ال ۇشە­ۋىندە ادامدار كىنالى بولىپ وتىر. 26 وقيعا بويىنشا ماتەريال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جولدانعانىمەن, ناقتى كىنالى تۇلعالار ءالى كۇنگە دەيىن انىقتالماعان. بيىلعى جاز ايلارىندا 4 بىردەي ءىرى ورمان ءورتى ورىن الدى. وسى وقيعالار كەزىندە تۇم­سا تابيعات زيان شەكتى. الدىن الۋ جۇ­مىس­­تارى مۇقيات جۇرگىزىلگەنىمەن, ۇلت­تىق باي­لىقتىڭ ۇنجىرعاسىن تۇسىرەتىن وسىن­­داي وقىس وقيعالار كەزدەسىپ قالادى. «قاز­اق­اۆيا­ورمانكۇزەتۋ» مەكەمەسىنىڭ ء­ۇش بىردەي تىكۇشاعى ورماندى القاپتاردىڭ ۇستىمەن ۇشىپ, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قور­عاعانىمەن, اپات ايتىپ كەلمەيدى.

ۇشاقتار ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ رەس­پۋب­ليكالىق ديسپەتچەرلىك قىزمەتىنە ەسەپ ۇسىنۋمەن بىرگە, وبلىستىڭ مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىنا اۋەدەن باقىلاۋ جاسايدى. ناتي­جەسىز دە ەمەس, وتكەن جىلعى كەيبىر قاتە­لىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, بيىلعى جاعدايدى تارازى باسىنا تارتاتۇعىن بول­ساق, اۋەدەن باقىلاۋدىڭ ارتىقتىعى كوزگە كورىنىپ تۇر.

– ينسپەكتسيا ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن 25 لاۋازىمدى قىزمەتكەر مەن بىرنەشە ادامدى اكىمشىلىك جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتتى, – دەيدى ينسپەكتسيا باسشىسى, – ءورت قاۋپى مول ماۋسىمنىڭ الدىندا تابيعات قورعاۋ پروكۋراتۋراسى مەن پوليتسياسى, ورمان جانە تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەلەرى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارىمەن بىرنەشە مارتە كەڭەس وتكىزىلدى. ءبىزدىڭ ينسپەكتسيا ورماندى مولىقتىرۋدى باقىلاپ وتىرادى. بيىل وبلىستىڭ ورمان جانە تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەلەرى 5 910,6 گەكتار القاپقا اعاش كوشەتىن وتىرعىزدى. وسىلايشا, كۇنى بۇرىن مەجەلەنگەن تاپسىرما 108,7 پايىز اسىرا ورىندالدى.

تۇقىمباقتا ورمان القاپتارىن كەڭەي­تۋگە قاجەتتى كوشەتتەر وسىرىلۋدە. وڭىردە 11 تۇراقتى جانە 8 ۋاقىتشا جۇمىس ىستەيتىن تۇقىمباق بار. ولاردىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى مول مارالدى مەن كىشى تۇكتى تۇقىمباقتا­رى وبلىستىڭ ورمان شاۋراشىلىقتارىن قا­جەتتى كوشەتپەن تولايىم قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ايتسە دە بەلگىلەنگەن قاعيدانى بۇزۋ­شىلار دا بار. ورمان ويسىراپ قالماۋى ءۇشىن كە­سىلگەن نەمەسە قۋراعان القاپقا كو­شەت وتىرعىزۋ وتە ماڭىزدى. بۇل ءاربىر ور­مان­شىنىڭ ۇنەمى كوكەيىندە جۇرەتىن ما­سە­لە بولۋعا ءتيىس. ايتسە دە بۇل تاراپتا ول­قى­لىقتىڭ ورىن الاتىنىن جاسىرۋعا بول­ماس. وسىنداي جاۋاپسىزدىق جاسىل ورماننىڭ جايقالىپ وسۋىنە كەسىرىن تيگىزەدى. بۇل وراي­دا 37 ورمان شارۋاشىلىعى مامانى جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز.

رەسپۋبليكالىق ورمان سەلەكتسيالىق ورتا­لىعىنىڭ سولتۇستىك ءوڭىر فيليالى اۋقىم­دى ىسكە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. بار­لىق جەردە تۇراقتى ورمان تۇقىمى بازا­سىن قۇرۋ بويىن­شا كەڭ كولەمدى جۇمىس اتقا­رىلىپ كەلەدى. دايىندالعان اعاش تۇقىم­دا­رى­نىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا كەڭ جول اشىل­دى. قازىر كوكشەنىڭ كوگىلدىر ورمانىن مو­لايتۋ باعىتىندا جىل سايىن ەگىلىپ جات­قان كوشەتتىڭ ەداۋىر بولىگى ءوڭىردىڭ وزىندە وسىرىلەدى.

قالىڭ ورماندى كوزدىڭ قاراشىعىنداي كۇزەتىپ, قامقورلىق اياسىندا الديلەۋ بار دا, ءتۇرلى زيانكەستەردەن, ارقيلى اۋرۋدان ساقتاۋ بار. وسى جىلى 10 مىڭ گەكتاردان استام اۋماقتا ورماندى القاپقا زالالىن كەلتىرەتىن ءارتۇرلى زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان قورعاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارا وتكىزىلدى. جىل باسىنان بەرى بارلىق ورمان زيانكەستەرى مەن اۋرۋ وشاقتارى شوعىرلانعان اۋماق ­ 12 004,4 گەكتاردى قۇراعان بولاتىن. تى­نىم­سىز كۇرەس ناتيجەسىندە 3 127,74 گەكتار اۋماقتاعى قاۋىپ-قاتەر سەيىلدى. ونىڭ ىشىندە 10 699,92 گەكتار القاپتا ورىن العان زيانكەستەر وشاعى تولىعىمەن جويىلدى.

ورماننىڭ حالىققا پايداسى وتە زور. بۇل باعىتتا تاپتىشتەپ ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ءبىر عانا جايدى تىلگە تيەك ەتۋگە بولار. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ماڭىندا ۇزاق جانە قىسقا مەرزىمدى 44 جەر تەلىمى جالعا بەرىلىپ, يگىلىگىن ەل كورىپ وتىر. ەلدىڭ جا­يىن ەسكەرە وتىرىپ, ەرەجەگە ساي پىشەن ورۋ, مال جايۋ, ومارتا قۇرۋ, ساڭىراۋقۇلاق جانە جيدەك جيناۋ ءتارىزدى شارۋالار اتقارىلادى. ورمان يگىلىگىن كورۋ ءۇشىن ارنايى بيلەتتەر جازىلىپ بەرىلەدى.

ەڭ باستىسى, كول-كوسىر بايلىعىمىزدى كەلەر ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جاراتۋ ءۇشىن بۇ­گىننەن باستاپ بار كۇش-مۇمكىندىكتى جۇ­­مىل­­دىرىپ ساقتاۋ كەرەكتىگى جەرىنە جەت­­كىزىلە ايتىلىپ ءجۇر. اسىرەسە جاس ۇرپاق­­تىڭ كوكىرەگىنە ءسىڭىرىلىپ كەلەدى. ينس­پەك­تسيا قىزمەتكەرلەرى كۇزەتىپ قانا قويماي, كەلە­شەك­تىڭ قامىن وسىلاي جاساماق. تۇتاس ەل تۇتقا بول­عاندا عانا ورمانىمىز ويسىراماي, كوز جاۋىن الاتىن جاسىل جەلەك جايقالىپ وسە بەرمەك.

اقمولا وبلىسى