التىنبەك

بالالىقپەن قوشتاسۋ

1979 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاق­ستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جي­نالعان, جۋرفاكقا وقۋعا تۇسكەن 50 بالا قازاقتىڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ باس عيما­را­تىندا, 101-اۋديتوريا­دا ءبىرىنشى كۋرس­تىڭ العاشقى ساباعىندا باس قوستىق. التىنبەكپەن تانىستىعىم سول كەزدەن باستالدى. العاش رەت كومسومول جينالىسىندا ءسوز سويلەدى. پىكىرىمىز ءبىر جەردەن شىقتى. جۋرفاكتا مۇحامەدجان سەرالين اتىنداعى ادەبي بىرلەستىك بار ەدى, سوعان مۇشە بولدىق. وسىلاي العاش­قى سەمەستردە-اق جاقىن دوستاسىپ كەتتىك.

كۋرستاعى ەلۋ بالانىڭ, دالىرەك ايت­ساق, ونىڭ 16-سى قىز, قالعانى جىگىتتەر, ءبارى شەتىنەن اقىن بولىپ شىقتى. كۇندە – جىر كەشى. بايان بەكەتوۆا, نۇرلان ماۋكەن ۇلى (بەرعازيەۆ), ءۇمىتحان التاەۆا, بەيبىت قۇسانبەك باستاعان اقىندار ءوز ولەڭ­دەرىن وقيدى. جىر كەشى بولعان سوڭ, بىزگە دە ءبىر اقىننىڭ ولەڭىن وقۋ جۇك­تەلەدى. التىنبەك مۇقاعاليدىڭ «ارشالى ساي» اتتى ولەڭىن وقىپ ەدى سول كەشتە... مۇقاعاليدى كەرەمەت جاقسى كورەتىن.

اۋادى دا تۇرادى, اڭسارىم-اي!

ءالى سەن ەسىمدەسىڭ, ارشالى ساي.

سول ءتۇنى نەگە مەنى ولتىرمەدىڭ؟

سول ءتۇنى ريزا ەدىم السا قۇداي.

سەن كۋا, ارشالى ساي,

سول ءتۇنى مەن, اققۋعا تۇزاق سالىپ,

ءولتىرىپ ەم.

سول ءتۇنى نەگە مەنى اياپ قالدىڭ؟

جاڭادان اۋىزدانعان بولتىرىك ەم.

(بولتىرىك ەم, ارلان بوپ اياقتاندىم), – دەگەن جىر جولدارىن ەرەكشە ىقىلاس­پەن وقىدى. اراسىندا كوزاينەگىن ساۋسا­عى­نىڭ ۇشىمەن ءسال كوتەرىپ, تۇزەتىپ قويادى. ولەڭدەر وقىلىپ, ونىڭ ارتى قا­زاق تۋرالى اڭگىمەگە ۇلاسقاسىن (ادەتتە, ءشام­شى قىزداردىڭ شايىن ىشكەن سوڭ, ءسال توعايعان ساتتە قازاق, ءتىل, ەل مەن جەر جو­نىندە اڭگىمە باستايتىن) التىنبەكتىڭ تۋ سوناۋ گرەس-كە قايتۋىنا تۋرا كەلەدى; ءبىر جىل عانا جاتاقحانادا جاتتى, قالعان جىلدار جاتاقحانادان ورىن تيمەگەن سوڭ, سول جاقتان قاتىناپ وقيتىن, كۇندە اۆتوبۋس توسىپ, سارعايىپ ءجۇرۋ دە وڭاي ەمەس, كەيدە ەكىنشى قاباتتان اق جامىلعىنى ءبىر-بىرىنە جالعاپ, كوتەرىپ الاتىنبىز; جىر كەشى بىتكەسىن, سىرتقا شىققاندا «بەرى جاقىنداشى» دەپ ىم قاقتى دا: «مىنانىڭ ءبارى شەتىنەن اقىن, ەكەۋمىزگە پوەزيادان نان جوق, جۋرناليستيكانى كەمىرە بەرەيىك» دەدى. ءسويتىپ, ول «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» گازەتىنە ارا-تۇرا ساتيرالىق اڭگىمەلەر جازا باستادى. ەرجۇمان سمايىل اعامىز ءبىزدى «لەنينشىل جاسقا» تارتتى. وسىلايشا, جۋرناليستيكا دەگەن جۇيرىكتىڭ جالىنا جارماستىق.

العاشقى سەمەستر اۋىلدان كەلگەن شا­كىرتتەرگە وڭاي بولمادى. جۋرناليستيكا تاريحى, شەتەل ادەبيەتى, ەجەلگى ءداۋىر ادە­بيەتى, ورىس ادەبيەتى, شەتەلدىك كوم­مۋنيستىك ءباسپاسوز تاريحى دەگەن پاندەرگە قاتىستى وقۋلىقتىڭ ءبارى – ورىس تىلىندە. ەمتيحانعا ءبارىمىز بىرىگىپ دايىندالامىز. ءبىرىمىز وقىماعان كىتاپتى ەكىنشى بىرەۋ سيۋجەتىن قالدىرماي اۋىزشا ايتىپ بەرەدى. التىنبەك فەدور دوستوەۆسكي­دىڭ «پرەستۋپلەنيە ي ناكازانيە» دەگەن روما­نىن باستان-اياق اڭگىمەلەپ بەردى. دوس­توەۆسكيدى تۇپنۇسقادا وقۋ جانە وقي­عا جەلىسىن قازاقشا ۇعىندىرىپ بەرۋ دەگەن ەشقايسىمىزدىڭ ويىمىزعا دا كەل­مەگەن نارسە. وسىلايشا, بىرلەسكەن دا­يىن­دىق ەمتيحاندا جەمىسىن بەردى, قۇلاپ قالعان, نە تومەن باعا العان ستۋدەنت جوق, ءبارىمىز ءبىرىنشى سەمەستردى جاقسىلاپ قورى­تىندىلادىق.

بىردە كازگۋ-ءدىڭ جوعارى جاعىندا توبەشىك بولاتىن, جاپالاقتاپ العاشقى قار دا جاۋعان, قالىڭ قاردى قونىشتان كەشىپ, سول توبەگە كوتەرىلدىك. ءسال ارىدە ەسكى قورىم بار. قارمەن اتىسىپ, ءبىراز اسىر سالدىق. ءبىر كەزدە التىنبەك قارعا شالقاسىنان جاتا كەتتى. اياق جاعىن كەۋدەسىنە دەيىن قارمەن كومدى. ماعان «قارمەن كومىپ تاستاشى» دەدى. «جىندىسىڭ با, ونىڭ نە؟» دەگەنىمشە بولعان جوق, اقىرىن عانا «وتىنەمىن» دەدى. بالالىق اڭعالدىق, البىرت­تىق ۇستاپ كەتتى-اۋ دەيمىن, ونىڭ بەت-ءجۇزىن قارعا بوكتىرىپ تاستادىم. ءۇنسىز, قيمىلسىز قالدى. «ەي, التىنبەك, تۇر! بولدى ەندى» دەي بەرگەنىم سول, اتىپ تۇردى. قارقىلداپ كۇلدى. سوسىن قاباعىن ءسال شىتىپ, مۇڭايىپ قالدى. توبەشىكتەن قالا جاققا قارادى.

– وسى توبەدە, انا قورىمدا مۇقا­عا­لي­دىڭ مايگ ۇلى جاتىر, – دەدى.

قالاقتاي ەدىڭ,

قابىرىڭدە قالاق تۇر.

تۋعانىڭدى, ولگەنىڭدى ساناپ قۇر.

سەنىڭ اڭقاۋ قۇلاعىڭداي قالقيىپ,

قىر باسىنان قالا جاققا قاراپ تۇر, – دەپ اقىننىڭ قىزىنا ارناعان ولەڭىن وقىدى. داۋىسىندا ءدىرىل بار. ءبىرتۇرلى ونە-بويىم شىمىرلاپ كەتتى.

– نۇكە, – دەدى سوسىن. ءۇنى دە, ءوڭى دە سالماقتى.

– مەن بۇگىن بالالىقپەن قوشتاستىم. بالالىعىم مىنا قاردىڭ استىندا قالدى, قوش بول, بالالىق! – دەدى باياۋ ۇنمەن...

ەرتە ەسەيۋ

ول ەرتە ەسەيدى. شىنىمەن-اق, بالالىق شاعىمەن سول توبەشىكتە قوشتاسقان ەكەن. ودان بىلايعى كەزدىڭ بارىندە التىنبەك تانىمايتىن جاندارعا ىشكى سىرىن الدىرتىپ, اشىلا بەرمەيتىن; ىسىندە دە, جۇرى­سىندە دە سالماق بار-تىن, وڭىندە بى­لايعى جۇرتتىڭ مىسىن باساتىن ەرەكشە ءبىر سۇس پايدا بولدى; شاكەڭنىڭ شايدان كەيىنگى اڭگىمەلەرىن مۇقيات تىڭدايتىن, الاش ارىستارى تۋرالى, اشارشىلىق كەزەڭ, رەپرەسسيا, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ تۇسىنداعى ۇلتىمىزدىڭ شىمبايىنا باتقان, تىلگە تۇساۋ سالىنعان, سالت-داستۇردەن اجىراي باستاعان, قازاقى قالپىمىزدان ايىرىلعان كەپتەردىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, جۇرت ءجۇز رەت سويلەپ جاتقاندا, ءبىر-اق رەت كەسىپ-ءپىشىپ سويلەيتىن داعدىعا كوشتى.

جۋرفاكتىڭ دەكانى تەمىربەك قوجا­كەەۆ فاكۋلتەتتە بىرنەشە شىعارماشى­لىق ۇيىرمە ۇيىمداستىرعان: حور, دومبىرا وركەسترى, دراما ۇيىرمەسى, ادەبي بىرلەستىك.., حورعا, دومبىراعا ۇيىرسەكتىگىمىز شامالى, دراما ۇيىرمەسىنە جازىلدىق. ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ «جارالى گۇلدەر», ساكەن سەيفۋليننىڭ «قىزىل سۇڭقارلار», قالتاي مۇقامەدجانوۆتىڭ «بولتىرىك بورىك استىندا» دەگەن پەسالارىن وزىمىزشە ساحنالاعان بولدىق. «قىزىل سۇڭقارلار» قويىلىمىندا التىنبەك تۇرمە باستىعىنىڭ ءرولىن وينادى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, سالتانات ايبەرگەنوۆا, بەيبىت ساپارالى, ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى, اسقار احمەتوۆ ءتارىزدى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنەن قۇرالعان ترۋپپا داڭقى فاكۋلتەتتەن ارى اسىپ, بۇكىل كازگۋ-گە تانىمال بولدى.

وندىرىستە «كەن-بايىتۋ كومبيناتى» دەگەن بار. التىندى التىنداي, كۇمىستى كۇمىستەي, مىستى مىستاي ارشىپ الىپ, ارقايسىسىن ەلەپ شىعارادى. تاپ سول سەكىلدى ءبىزدىڭ كۋرس تا كىلەڭ «وي بايىتۋ كومبيناتى» ىسپەتتەس: ەسىل-دەرتىمىز وقۋ, كىتاپ اقتارۋ, وقىعانىمىزبەن ءبولىسۋ, ءبىرىمىز وقىعان كىتاپتى ەكىنشىمىز ىلە-شالا وقۋعا ۇمتىلۋ; سول ارقىلى بىلىممەن يىق تىرەسىپ, قاتاردان قالماي, وقۋدان تالماي, ۇنەمى ىزدەنىستە ءجۇرۋ داعدىعا اينالدى. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنىڭ بىزگە سۆەتقالي نۇرجان اقىننىڭ دۋالى اۋزىمەن تاڭىلعان «وقىمىستىلار كۋرسى» دەگەن اتاق تەكتەن تەك شىققان جوق...

جۇرتتىڭ كوبىسى, اسىرەسە كەيىنگى جاستار التىنبەك سارسەنباي ۇلىن تۋا ءبىتتى «وپپوزيتسيونەر» رەتىندە قابىلدايدى. ولاي ەمەس, ونىڭ ساياسات ساحناسىنا شىققانعا دەيىنگى جاستىق ءومىرى, ستۋدەنتتىك شاعى, جۋرناليستيكاعا ارالاسۋى, سوسىن ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك جولعا ءتۇسۋى ءبىر كۇندە بولا قويعان جوق. ادامنىڭ تانىمى, ءبىلىمى مەن بىلىگى جاس ۋاقىتتان قالىپتاسادى. وعان ورتاسى اسەر ەتەدى. «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءسوز استارىندا ادامنىڭ قالىپتاسۋ مەكتەبى تۇرعانىن اڭداماۋ مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان بۇگىنگى التىنبەك تۋرالى اڭگىمەنى ونىڭ جاستىق شاعىنان باستاپ وربىتكەن ابزال سەكىلدى.

مەنىڭ قايدا بارسام دا, قاي قالاعا كوشسەم دە ۇنەمى تاستاماي الىپ جۇرەتىن قىمبات قازىنام بار. بۇل مەنىڭ ستۋدەنت شاقتا جازعان كۇندەلىگىم, سوسىن دوستارمەن الىسقان حاتتار. ونىڭ ماعان جازعان بىرنەشە حاتى ساقتاۋلى. ويىن ادەمى ازىلمەن كوركەم ەتىپ جەتكىزە بىلەتىن. التىنبەك تۋرالى قىرىق جىل بۇرىنعى جازبالاردى قايتا ءبىر شولىپ شىقتىم. ستۋدەنتتىك كۇندەر ەلەسى سانامدا قايتا جاڭعىردى.

كۇندەلىكتى 1982 جىلعى 8 اقپاننان 10 ماۋسىم ارالىعىنا دەيىن جۇرگىزىپپىن. ء«سوز ونەرى دەرتپەن تەڭ! اقىرى وسى جول­دى, دەرتكە تەڭ ءسوز ونەرى جولىن تاڭ­داپ الدىڭ ەكەن, سوعان لايىق ءبىلىم مەن ىجدا­ھاتتىلىق, عاجايىپ ەرىك كۇشى مەن جادى­نى جاتتىقتىرۋ سياقتى ىستەردى يگەر. كوپ ويلاعان ۇتادى, كىتابي الەمگە كوز جۇ­گىرتىپ بايقاساق, كەيبىر اقىلگوي كىسى­لەردىڭ ويلاۋ قابىلەتى نەلىكتەن كەرەمەت ەكەنىن جانە ويدى كەز كەلگەن ۋاقىتتا, جۇمىستان تىس دەمالىس ساتتەرىندە دە سەرىك ەتكەندىگىن باعامدار ەدىك. تارازىلاي كەلە وسى جاعداياتتى وزىمە سەرىك ەتۋدى مەن دە ءجون كوردىم. ول ءۇشىن, اسىرەسە جادىنى جاتتىقتىرىپ, قاپەردى مىقتاۋ ءۇشىن كۇنبە-كۇن جازبالار جۇرگىزىپ وتىرۋ كەرەك. ول ءارى جازۋ امالدارى مەن ادىستەردى, ءستيلدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى» دەپ بەتاشار ءسوز جازىپ, لەۆ تولستويدىڭ «ەڭ باستىسى – ءوزىڭنىڭ اقىل-تارازىڭ­نىڭ بولۋى» دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرىپ, تولستويدىڭ تاڭەرتەڭ جازۋ داعدىسىن ۇلگى تۇتىپ, انتون چەحوۆتىڭ «تۇندە جۇ­مىس ىستەۋ, ءتۇن مەزگىلىندە تەمەكى تارتۋ سياق­تى اسا زياندى نارسە» دەگەن سوزىمەن تۇيىن­دەپ, گەتە, رومەن روللان, چارلز دار­ۆين, شىڭعىس ايتماتوۆتاردىڭ ەرتەڭگى مەزگىلدە ەڭبەك ەتكەندەرىن, ءتىپتى دەكارت پەن پاسكالدىڭ ەرتە تۇرىپ جازاتىندارىن ءتۇرتىپ قويىپپىن.

كۋرستا التىنبەك سارسەنباي ۇلى مەن بەيبىت ساپارالى ەكەۋى كىتاپ وقۋ جاعىنان وق بويى وزىق جۇرەتىن. وسى ەكى ازامات­تىڭ ەلدەن بۇرىن وقىپ, بىزگە «وسىنداي كىتاپ وقىدىم» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ ءوزى تۇلپارعا قامشى باسقانداي جەدەل اسەر ەتەتىن. استاحوۆانىڭ «سوتۆورەنيە يلي ەۆوليۋتسيا», ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ «ۆ رازنىە گودى», امەريكاداعى پسيحولو­گيا­نىڭ اتاسى سانالاتىن ۋيليام دجەيس­تىڭ «پسيحولوگيا نەگىزدەرى», ەدۋارداس مەجەلايتيستىڭ «كونتراپۋنكت», كونستان­تين پاۋستوۆسكيدىڭ «زولوتايا روزا», ورال­حان بوكەيدىڭ «سايتان كوپىر», شىڭ­عىس ايتماتوۆتىڭ «تەڭىز جاعالاي جۇ­گىر­گەن تارعىل توبەت», مارك تۆەننىڭ «توم سويەردىڭ باسىنان كەشكەندەرى», ەسحيل­دىڭ «بۇعاۋلانعان پرومەتەي», الەك­ساندر كۋپ­رين مەن يۆان ءبۋنيننىڭ شى­عار­مالارىن, انار­دىڭ «سونگەن وتتىڭ جا­رىعى», تاحاۋي احتانوۆتىڭ «ماحاببات مۇڭى», مار بايدجيەۆتىڭ «مى – مۋجچينى», «پرازدنيك ۆ كاجدوم دومە», مۇس­تاي كارىم­نىڭ «دولگوە – دولگوە دەتستۆو», يون درۋتسەنىڭ «اق كوڭىلمىز, جۇك اۋىر», سەرگي چيلايانىڭ «ەكاتەرينا چاۆچاۆادزە», يۋري بوندارەۆتىڭ «بەرەگ», ۆالەنتين ءراسپۋتيننىڭ «ۋروكي فرانتسۋزسكوگو» دەگەن كىتاپتارىن التىنبەك پەن بەيبىت بىز­دەن بۇرىن وقىپ تاستاعان. وسى ەكەۋىنەن قالمايىق دەپ ءبىز دە اتالعان كىتاپتاردى كەمىرىپ وقۋعا ۇمتىلاتىن ەدىك.

1982 جىلعى 9 اقپان كۇنى «كورپۋسقا باردىم. ودان ءارى اباي مەن گاگارين كوشە­سىن­دەگى باسپا ءۇيىنىڭ بەسىنشى قاباتىنا كوتەرىلدىك. س.ءابدىرايىموۆ جولداسقا جولى­عىپ, جولىمىز بولماي قايتتىق. جاتاقحا­ناعا كەلسەم, ەركىن, دارحان­دار ءجۇر ەكەن... التىنبەكپەن بىرگە با­رىپ, ساۋلە­نى تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتادىق. كەش­كە قاراي شاعىن باس قوسۋ, وتىرىس بول­­دى. كەشكە اۋەز, التىنبەك, جانە مەن (ەرلەر قاۋى­مىنان), قىزداردان ءۇمىت, گۋليا, جاننا. مۋزىكا تاماشا: ۆلاديمير ۆىسوتسكيدىڭ اندەرى جازىلعان كۇيتاباق, تىڭداعان جانعا اسەرى مول. بۇرىنىراق ۆىسوتسكي جايلى ەستەلىك وقىعام, وندا اكتەر كوزى تىرىسىندە تاگانكا بويىمەن كەلە جاتقاندا, قاز-قاتار ورنالاسقان ۇيلەر­دەن ونىڭ اندەرى ەستىلەدى, بۇل – ءبىر ءانشى اكتەرعا كورسەتىلگەن سىي-سياپات سياقتى كەرەمەت نارسە ەدى. التىنبەك ۆلاديمير ۆىسوتسكيدىڭ اندەرىن جاقسى كورەدى», دەپ جازىپ قويىپپىن.

30 ناۋرىز كۇنى «التىنبەك ەكەۋمىز قالاي جاتساق, سولاي تۇردىق تاڭەرتەڭ. ساعات جەتىنىڭ شاماسى ەكەن, جۋى­نىپ, كيىنىپ, داپتەرلەردى دايىندايمىز دەگەنشە كۇن كوتەرىلىپ قالدى. قاتقاقتى پايدالانىپ, كورپۋسقا قاراي توتە جولمەن تارتتىق. بۇكىل ۆزۆودتان رازۆودتا 4-اق ادام بولدىق. كۇنى بويى ساباعىمىز پودۆالدا ءوتتى... ءازيز نەسيننىڭ «اڭگىمە وقي وتىرىڭىز» دەگەن جيناعىنان ءبىراز اڭگىمە وقىدىق. «الىە ماكي يسسىككۋليا» دەگەن قىرعىز كينوسىن كوردىك. باستى رولدە سۇيمەنكۋل چوكموروۆ وينايدى. ول بەينەلەگەن كارا-بالتا بەينەسى وتە نانىمدى. اسىرەسە ءبىرجان سالدىڭ «تەمىرتاسىن» ايتقاندا قۇلاق قۇرىشىن قاندىردى. ارينە, ءاندى ورىنداۋشى باسقا ادام, بىراق مۇندا قابىسقان ونەر ءورىمىن كورۋگە بولادى», دەپ العان اسەرىمىزدى تاپتىشتەپ جاز­عان ەكەنمىن.

ءساۋىردىڭ 10-ى كۇنى كۇندەلىك بەتىن تول­­­­تىرىپ وتىرىپ مىناداي وقيعانى جازىپپىن. «سوڭعى نۇكتەنى قويا بەرگەندە التىنبەك كەلدى اڭقىلداپ. «بيگە ءجۇر دە ءجۇر» دەيدى. «ەرتەڭ كروسس, دامىلداۋعا مۇرشا بەرشى» دەسەم دە بولار ەمەس. «جا­رايدى» دەپ ايتقانىنا كوندىم دە, داپتەر بەتىن جاپتىم. كيىنىپ, ءارى-بەرى ايناعا قاراسىپ, بيگە شىقتىق. ەكىنشى قابات لىقا تولعان ستۋدەنتتەردەن اياق الىپ جۇرگىسىز. «قانىمىزعا سىڭگەن» ادەت بويىنشا قىزدار جاعىنا كوز تاستادىق. كوڭىلگە الىپ جۇرگەن كىسىلەر كورىنە قوي­مادى. ديسكوتەكانى جۇرگىزۋشى باتىربەك ءداستۇرلى تۇردە تۋعان كۇن يەلەرىن قۇت­تىقتادى. ءبىر كەزدە قىزداردىڭ توبەسى كو­رىندى. دەرەۋ التىنبەك ەكەۋمىز اياق استىنان ءىس-شارا جوباسىن جاساپ جىبەردىك. ءبىر رەت سەلكىلدەك بيگە, ەكى رەت ۆالسكە بيلەدىك. كوپ نارسە ايتۋعا, قالجىڭداسۋعا بولار ەدى, بىراق ءۇنسىز بيلەۋ, جۇرەكتەردىڭ قاعۋىنان قۇشاقتا تىڭداسۋ باسىم بولىپ شىقتى. ۇلكەن ءىس تىندىرعانداي بولدىم. التىنبەك تە ماعان بارىنشا بولىسۋعا ۇمتىلىپ باقتى. ءبارى بىتكەن سوڭ, ەكەۋمىز دە ريزا كەيىپتە ۇيقىعا جاتتىق».

ءساۋىردىڭ 16-سى. «تۇندە التىنبەك ءبىزدىڭ بولمەدە قونعان. تاڭ سازى بى­لىنگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي تۇرىپ كەت­تىك. كۇن كوتەرىلىپ, شۋاعىن شاشام دەگەنشە جىلدامداتا باسىپ, قۇجىراعا ەنىپ تە ۇلگەردىك. يستماتتىڭ سوڭىن الا بەرە ستۋدەنتتەر ەمحاناسىنا قاراي جو­نەل­دىك. سەبەبى, مارت ايىندا كەزەكتى تەك­­سە­رىستەن ءوتۋىمىز كەرەك بولاتىن, ول كەز­­دە سپەكتاكلگە دايىندىقپەن ءجۇرىپ بارا الماعان ەدىك, ەندى, مىنە, دەكاناتقا تۇس­كەن راپورتتان سوڭ دەدەكتەپ جۇرگەن بەتىمىز. بارىپ كۇرەتامىردا, ساۋساق­تىڭ ۇشىنان قان تاپسىردىق. ءوزىمىز اشپىز, وعان ەندى قان تاپسىرۋ قوسىلعا­سىن كوزىمىز قاراۋىتىپ, باسىمىز اينالىپ, جاتاقحاناعا ازەر جەتتىك. كەلە سالا ءبىر-ءبىر كىتاپتى قۇشاقتاپ, شارشاعانىمىز­عا قاراماي وقۋعا كىرىستىك».

ءساۋىردىڭ 19-ى. «ۇيقى الەمىنە ساياحات باستالىپ-اق كەتتى. ءبىتۋى بارىنەن جىل­دام بولدى. تاڭەرتەڭگى راديو دىبىس قاعى­سىنان ويانىپ الىپ, التىنبەك ەكەۋمىز ءسال جاتا تۇرايىق دەپ ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداپ ءبىراز جاتتىق. رازۆودقا كەشىكپەي, ەمىن-ەركىن ۇلگەردىك. اسكەري كافەدراداعىلار قاتال بولىپ الىپتى, ءاي-شايعا كەلۋ جوق, كەشىككەندەردى بىردەن ساباقتان قۋ, دەكانعا راپورت ءتۇسىرۋ دەگەن ءتاۋىر مەتودتى تاۋىپ العان. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى حارپەنكو دەگەن كىسىمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەسىن تىڭدادىق. ودان سوڭ التىنبەك الدەنەنى سىلتاۋراتىپ جاتاقحاناعا قاراي تارتا بەردى. فاريدالاردىڭ ەسىگىن قاقتىق. ونىڭ جازعان وچەركىن وقىدىق. شەكسپير, سوكراتتىڭ سوزدەرىن كەلتىرىپتى, رەپيننىڭ سۋرەتتەرىن سيپاتتاپ, تالداپتى. وي ورەسى, دەڭگەيى, دارەجەسى وتە جوعارى. ادەبيەت ماسە­لەسىندە دە بىزبەن تارتىسا الاتىن ءتۇرى بار».

مامىردىڭ 5-ءى. «اراعا اپتا سالىپ قاي­تا ورالدىق ءوزىمىزدىڭ سىرلاسقا. ماي مەرەكەسى وزىندىك ەرەكشەلىگى بار كەرەمەت ساپار بولىپ ەستە قالدى. الماتى – نا­رىنقول ساپارى ءساتتى باستالىپ, ءساتتى ءبىتتى. ساپاردان العان اسەرىمدى «نارىنقول – ناما» دەگەن كولەمدى جازبادان وقيمىن دەگەندەرگە رۇقسات. التىنبەك ماي مەرەكەسى­نە وراي ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە, نارىن­قول­عا شاقىرعان. مەرەكەگە بايلانىستى جۇرگىنشى كوپ. اۆتوبۋسقا وتىرۋ وڭاي بولمادى. زورعا دەگەندە ءبىر كولىككە ىلىكتىك. ءىشى ىستىق, كۇيىپ تۇر ەكەن. جىل وتكەن سايىن, جاسىڭا جاس قوسىلعان سايىن «وسى مەن نە ءبىتىردىم, نە ىستەدىم, نە ىستەۋىم كەرەك؟» دە­گەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەيسىڭ; تاپساڭ – تاپتىڭ, تاپپاساڭ – تۇنجىرايسىڭ...ەرتەڭدى ويلاپ, ۇزىن-سونار ويدىڭ تەرەڭى­نە سۇڭگىپ كەتەسىڭ. وسىدان كەلىپ باياعى شەكسپيردىڭ گاملەتىنشە «بولۋ – بولماۋ, «بىت يلي نە بىت» دەگەن سۇراق سارساڭى كەلىپ شىعادى. دات حانزاداسىن دال ەتكەن سۇراقتىڭ جاۋابىن قايتىپ تابامىز؟ التىنبەككە قاراسام, قالادان ساتىپ العان كىتاپتى اۋدارىستىرا قاراپ وتىر ەكەن. «وكنو ۆ حح ۆەك» دەگەن كىتاپ. ىنتىعىپ ءولىپ بارام وقىعانشا. مەندە قابدەشتىڭ «شاراينا» دەگەن كىتابى. ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە قولتاڭبا جازىپ, كىتاپ الماستىق. جولاي التىنبەك تۋعان جەرى تۋرالى, تاۋى مەن تاسى تۋرالى ۇزدىكسىز بايانداپ كەلەدى. مۇقاعاليدىڭ تۋعان جەرىن كورسەم دەپ مەن كەلەمىن, ءبىر ويىم التىنبەكتەن العان كىتاپتى وقۋ».

مامىردىڭ 10-ى. «كەشە تۇندەلەتىپ التىنبەك كەلگەن. گۇلامەن بىرگە قىدىر­ماق ويى بولعان با, ايتەۋىر «كينودان كەلگەن بەتىم» دەپ كەلدى. «بىزگە قازىر قىز-پىز دەگەندى ويلاۋدى قويۋ كەرەك», دەدى التىنبەك. داۋسىندا مۇڭ بار. «ەلدى ويلاۋ كەرەك. ەلدىڭ ەرتەڭگى تاعدىرىن ويلاۋ كەرەك. الماتىدا ءبىر-اق قازاق مەكتەبى بار. قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى نە بولادى؟ وكىمەت بىزگە وقۋعا مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. ءبارىن تاستاپ, وقيىق. وقىعاندى كوڭىلگە, ىقىلاسپەن توقيىق» دەپ كۇلدى. نورۆەگيا ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى گەنريك يبسەننىڭ «كۋكولنىي دوم» اتتى ءۇش كورىنىستى پەساسىن قولدان قولعا تيگىزبەي وقىپ شىقتىق. مىقتى دۇنيە بولعاندا سۇراماڭىز, تەك وقىڭىز! تىرلىكتىڭ ءمانى – قوزعالىستا! قوزعالىس, قوزعالىس, تەك قانا قوزعالىس! ماڭگىلىك زاڭى بار ما؟ ءمانى نەدە ونىڭ؟ التىنبەك شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بۋراننىي پولۋستانوك» اتتى رومانىن ۋجە وقىپ تاستاپتى. مەن نە ءبىتىرىپ ءجۇرمىن؟».

وسى جازبادان وقىرمان قاۋىم التىن­بەك سارسەنباي ۇلىنىڭ بىلىمگە دەگەن قۇش­تارلىعىن, ۇلتقا, ەلگە قىزمەت ەتۋ دەگەن اسىل مۇراتتى جاستايىنان بويىنا سىڭىر­گەنىن پايىمداي الادى دەپ ويلايمىن.

ناعىز مەملەكەتشىل تۇلعا

التىنبەك تۋعان جەرىن جان-تانىمەن جاقسى كورەتىن. الماتىدان اقپارات مي­نيسترلىگىن استاناعا مەملەكەتتىك مەكە­مەلەردىڭ ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كوشىر­گەن دە التىنبەك. ەڭ ءبىر قيىن شاقتا قازاق­تىلدى باسىلىمداردى قارجىلاي قول­داۋدىڭ تەتىگىن جاساعان دا التىنبەك.

1985 جىلى جۋرناليستيكا ماماندى­عى بويىنشا م.س.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامام­دادى. ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاعاننان كەيىن قازاق تەلەگراف اگەنتتىگىندە, «اراي-زاريا» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى, «وركەن-گو­ري­زونت» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ قىز­مەت ەتتى. پرەزيدەنت اپپاراتىندا, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابي­نەتىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقار­دى. ون جىل بويى باسپا, اقپارات جانە مادەنيەت سالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىن باسقاردى. 1993 جىلدان باس­پا جانە اقپارات ءمينيسترى, 1995 جىلدان باسپا جانە اقپارات جونىندەگى ۇلت­تىق اگەنتتىكتىڭ توراعاسى, 1997 جىلدان قوعام­دىق كەلىسىم جانە اقپارات ءمي­نيسترى, 1999 جىلدان قوعامدىق كەلىسىم, اقپارات جانە مادەنيەت ءمينيسترى. 2001 جىلدىڭ مامىرىنان جەلتوقسانىنا دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى-پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كومەكشىسى. 2002 جىلدىڭ قاڭتارىنان ديپلوماتيا­لىق قىزمەتتە, رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن اتقاردى.

ءبارى كوز الدىمىزدا. التىنبەكتىڭ ايتقان سوزدەرى ءالى دە كۇن تارتىبىندە تۇر.

ء«ادىل دە ءپرينتسيپتى شەشىمدەردىڭ مەزگىلى كەلىپ جەتتى دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءوز تاڭداۋىمىزدى جاساۋعا ءتيىسپىز. بيلىكتە ءجۇرۋ – ەشكىمنىڭ باس­تى ماقساتى بولماۋعا ءتيىس. ساياساتكەر­دىڭ باستى ماقساتى ۇلتتىق مۇددە مەن حالىقتىڭ ەڭ ءزارۋ تالاپ-تىلەكتەرىمەن سايكەس, ۇيلەس بولۋى كەرەك. ساياساتكەر­لەر جاۋاپكەرشىلىكتى ءارى ازاماتتاردىڭ سەنىمىن اقتاي بىلۋگە ءتيىس. قازىر بيلىك­كە دە, وپپوزيتسياعا دا سايا­سي ويىن ويناۋدى دوعاراتىن كەز كەلدى. ەشكىمنىڭ تاكتيكالىق مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن عانا حالىقتىڭ تاعدى­رىن, ولار­دىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرى­نىڭ ­كەمەل كەلەشەگىن قىل ۇستىنە قويۋعا قاقى­سى جوق. ۇلتتى ۇلت ەتەتىن نە؟ ونىڭ تاۋەلسىز مەم­لەكەتى. ناقتىراق ايتساق, مەملەكەت جۇرگىزەتىن ساياسات. مەملەكەتتىك سايا­سات. ەگەر بوداندىقتان بوساعان ۇلت مەم­لە­كەتتىك جۇيەسىن دۇرىس قۇرا السا, دامۋ­دىڭ ۇلكەن جولىنا تۇسەدى. تەرىس جۇيەگە تۇسسە, ۇلت كۇيزەلەدى, كۇيرەيدى».

التىنبەك كوپ بىلەتىن ەدى. بىردە وعان «وسى نارسەنىڭ ءبارىن جازا بەرمەيسىڭ بە؟» دەگەن ەدىم. كۇلدى. ء«بارى مەنىڭ باسىمدا», دەدى سوسىن. «ورالحان تۋرالى مولدىرەتىپ جاز­دىڭ عوي, ازىرگە سەن جازا بەر», دەدى اقىرىن...

باسى قادىرلى, جۇرەگى نامىستى الاش ارىسى ەدى!

قاسكويلەر ونى ءدال باسىنان جانە جۇرەك تۇسىنان اتىپ ءولتىردى...

 

نۇرتورە ءجۇسىپ,

سەنات دەپۋتاتى