ارال – ەلباسىنىڭ ۇنەمى نازارىنداعى ايماق. تەڭىز تارتىلىپ, جۇرت ۇدەرە كوشكەندە كىشى ارالدى سۋعا تولتىرۋدى كوزدەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى عاسىر جوباسىن بىردەن قولعا الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ساراتس جوباسى ومىرگە كەلىپ, تەڭىزدىڭ تابانىنا سۋ قايتتى. ەلباسى سول جۇمىستىڭ ناتيجەسىن كورىپ تۇرىپ «مەن ارالعا كومەكتەسسەم دەگەن ارمانىما جەتكەنىمە قۋانىشتىمىن», دەگەن ەدى.
جالپى, الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق ءار كەزدە بولعان. ول الەمنىڭ ءار مەملەكەتىندە كەزدەسەدى. ەگەر ەلباسى ارالعا سۋ جەتكىزۋدى ويلاماعاندا, وندا ءبىزدىڭ ايماقتا دا وسى تەكتەس تۇراقسىزدىقتىڭ بولۋى مۇمكىن ەدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا پرەزيدەنت الەمگە ءتونىپ تۇرعان ون سىن-قاتەردى اتاپ وتەدى. سونىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق. «قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ ۇلكەن الەمدىك پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – كۇشەيە تۇسكەن الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك. بۇگىندە الەمدە ەكى ءجۇز ميلليونعا جۋىق ادام جۇمىس تابا الماي وتىر. ەۋروپالىق وداقتىڭ وزىندە جۇمىسسىزدىق سوڭعى ونجىلدىقتارداعى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ, كوپتەگەن جاپپاي تارتىپسىزدىكتەرگە تۇرتكى بولىپ وتىر. مۇنىڭ جانىندا قازاقستانداعى احۋال ءبىرشاما قولايلى بولىپ وتىرعانىن مويىنداۋ كەرەك. بۇگىندە ءبىز بۇكىل جاڭا تاريحىمىز ىشىندەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىندەمىز. بۇل, ءسوز جوق, ۇلكەن جەتىستىك. سولاي بولا تۇرا, ءبىز ماساتتانۋعا ءتيىس ەمەسپىز. الەۋمەتتىك-ساياسي داعدارىسقا ۇلاساتىن جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس قازاقستانعا ءسوزسىز قىسىم كورسەتىپ, ءبىزدىڭ ءتوزىمىمىزدى سىناققا الاتىن بولادى. سوندىقتان كۇن تارتىبىنە الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ماسەلەسى قويىلادى. ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت – قوعامىمىزداعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ», دەگەن ەدى ەلباسى ءوز جولداۋىندا.
بۇگىندە ءبىزدىڭ ايماقتا الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن كوتەرەتىن كوپتەگەن باستامالار قولعا الىنىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى «تىرەك ەلدى مەكەن» باعدارلاماسى. ارال اۋدانى بويىنشا اتالعان باعدارلاماعا سەكسەۋىل كەنتى كىرىپ وتىر.
ارال اۋدانىنىڭ قايتا تۇلەپ, ءوسىپ-وركەندەۋىنە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ودان ءارى جاقسارۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ كەلە جاتقان ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى سەكسەۋىل كەنتى. ەلدى مەكەن 1937 جىلى قۇرىلىپ, 3472 گەكتار جەردى الىپ جاتقان, 11 مىڭ حالقى, 2200-گە جۋىق قوجالىعى بار, اۋدان ورتالىعىنان 56 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان, تۇرعىندار سانى جاعىنان رەسپۋبليكاداعى جانە وبلىس كولەمىندەگى كەيبىر اۋدان ورتالىقتارىنىڭ سانىمەن تەڭ بولاتىن ءىرى كەنت سانالادى. وعان قاراستى 6 اۋىل بار. سەكسەۋىل كەنتى تۇرعىندارىنىڭ 60 پايىزعا جۋىعى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى سانالاتىن – تەمىرجول سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. كەزىندە كەنتتەگى الەۋمەتتىك نىساندار مەن ينجەنەرلىك قۇرىلىمدار تەمىرجولعا قاراپ كەلگەن. كەيىن قازاقستان تەمىرجولىنداعى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى, سەكسەۋىل كەنتىندەگى الەۋمەتتىك نىساندار, ينفراقۇرىلىمدار, ينجەنەرلىك جۇيەلەر كەزەڭ-كەزەڭمەن كوممۋنالدىق مەنشىككە قابىلدانىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا, سەكسەۋىل كەنتىندە 3 ورتا مەكتەپ, 1 مەملەكەتتىك, 1 جەكە بالاباقشا, 1 مادەنيەت ءۇيى, 1 سپورت مەكتەبى, 2 لوكوموتيۆ تەمىرجول دەپولارى, 1 اۋرۋحانا, 1 ەمحانا, كەنت تۇرعىندارىن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان «سەكسەۋىل سۋ سەرۆيس» مكك جانە باسقا دا مەكەمە-كاسىپورىندار حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە.
وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ اۋدانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزى زور ەڭ ءىرى ەلدى مەكەن – سەكسەۋىل كەنتىندە بىرنەشە رەت ىسساپارمەن بولىپ, ءوڭىردىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن باستاما كوتەرىپ, سەكسەۋىل كەنتى بيىلعى جىلى «تىرەك ەلدى مەكەندەر» قاتارىنا ەنىپ وتىر.
«جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى اياسىندا سەكسەۋىل كەنتىندە 4,5 ميلليارد تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنا الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالار ىسكە اسىرىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا سەكسەۋىل كەنتىن گازداندىرۋ, №177, №87 ورتا مەكتەپتەردى, جاۋقازىن بالاباقشاسىن, سپورت مەكتەبىن كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ, 26 شاقىرىم تروتۋار جاساۋ, 15,2 شاقىرىم اۆتوكولىك جولدارىن, اۋىزسۋ جۇيەسىن جوندەۋ, كەنت كوشەلەرىن جارىقتاندىرۋ سياقتى جوبالار ىسكە اسىرىلماقشى. سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىنا ءبىر مەزەتتە 30 ادامدى قابىلدايتىن اۋىلدىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريا قۇرىلىسى, اۋىزسۋ جانە ەلەكتر جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
سەكسەۋىل كەنتىندە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن كوتەرۋگە مۇمكىندىكتەر زور. قولدا باردى سارالاي كەلە, 2015 جىلعا دەيىن 14 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. وندا 489 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن مۇمكىندىك تۋادى. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا 5 جوبا ۇسىنىلىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە كيىزدەن جاسالعان ونىمدەر مەن ءجىپ ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن ءجۇن وڭدەۋ پۋنكتىن ۇيىمداستىرۋ جانە 20 باس ءمۇيىزدى ءىرى قاراعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى مەن مال سويۋ پۋنكتىنىڭ قۇرىلىسى جوبالارى بار. قىمىز بەن شۇبات دايىنداۋ تسەحىن ۇيىمداستىرۋ جانە تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن 0,5 گەكتار جەرگە جىلىجاي سالۋ ارقىلى كوكونىس ونىمدەرىن ءوندىرۋ جوبالارى ىسكە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, سەكسەۋىل كەنتىندە تاۋلىگىنە 500 ليتر ءسۇت قابىلدايتىن پۋنكتىن ۇيىمداستىرۋ جوباسى جۇمىس جاسايدى.
حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسى بويىنشا 6 جوبا ۇسىنىلىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە 75 ورىندىق جەكە بالاباقشا قۇرىلىسى جانە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى شىعارۋ مەن جويۋدى ۇيىمداستىرۋ جوبالارى ىسكە اسىرىلادى. ءبىر عيماراتتىڭ ىشىندە ءدارىحانا, ءدامحانا, سۇلۋلىق سالونىن ۇيىمداستىرۋ جانە وندىرىستىك قۋاتىن كوتەرۋ ءۇشىن نان ونىمدەرى تسەحىن جاڭعىرتۋ جوبالارى دا بار. بۇدان بولەك سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جانە ارنايى كيىمدەر تىگۋ تسەحىن اشۋ جوبالارى قولعا الىناتىن بولادى.
قۇرىلىس سالاسى بويىنشا 3 جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ جانە قۇم ءوندىرۋ ورنىن ۇيىمداستىرۋ جوبالارىن اتاپ ايتار ەدىك. سونداي-اق, 200 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن «بەينەۋ-جەزقازعان» تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسى دا 14 جوبانىڭ قاتارىندا. بۇل جوبالار ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا ءوندىرىستى دامىتىپ, سالىق تۇسىمدەرىن ارتتىرىپ, ەكونوميكانى كوتەرۋمەن قاتار, الەۋمەتتىك سالاعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەرى انىق. حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, جۇمىسپەن قامتۋ پروبلەمالارىن شەشەتىن بولادى.
بۇل جۇمىستاردان بولەك, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» تاسجولى جانە «جەزقازعان-بەينەۋ» تەمىرجولىنىڭ وتەر تۇسىندا تىرشىلىك كەشىپ وتىرعان سەكسەۋىل كەنتى الەۋمەتىنىڭ بولاشاعى باياندى ەكەنىن سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
ەلباسىنىڭ ايرىقشا قولداۋىمەن 2012 جىلى اۋداننىڭ جەرىن كوكتەي وتەتىن, عاسىر قۇرىلىسى دەپ باعالاۋعا تۇرارلىق «جەزعازعان-سەكسەۋىل» تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ۇزىندىعى 517 شاقىرىمدى قۇرايتىن بولات جولدىڭ بويىنان 13 ستانسا, 30 تەمىرجول بەكەتى بوي كوتەرىپ, كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمدار سالىنىپ, ءوندىرىس پەن بيزنەستىڭ دامۋىنا قولايلى جاعداي جاسالاتىن بولادى. «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق سەكسەۋىل كەنتىنىڭ دامۋى ءۇشىن 20 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. جۇزدەن استام قىزمەتتىك باسپانا تەمىرجول سالاسىنىڭ ەڭبەككەرلەرىنىڭ يگىلىگىنە بەرىلەدى جانە جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن بولادى دەپ جوسپارلانۋدا. بۇگىنگى تاڭدا وسى كۇردەلى قۇرىلىس باسىندا مىڭعا جۋىق جۇمىسشىلار ەڭبەككە ارالاسىپ, جۇمىس قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. تەمىرجول قۇرىلىس كاسىپورىندارى ارقىلى جاڭا ۆوكزال عيماراتى, ەكى پاتەرلى 64 قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇي, 300 ورىندىق مەكتەپ سپورت زالىمەن, 280 ورىندىق بالاباقشا, 3,3 شاقىرىم اينالما جول, تەمىرجول مەكەمەلەرىنە قىزمەت كورسەتەتىن نىساندار سالىنىپ, 356 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
قازىر سەكسەۋىل كەنتىنەن 18 شاقىرىم جەردە «بوزوي-بەينەۋ-شىمكەنت» گاز قۇبىرى, «كەڭقياق-قۇمكول» مۇناي قۇبىرى, 160,0 مىڭ حالىقتى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ارال-سارىبۇلاق توپتىق سۋ قۇبىرى وتەدى. كەنتتىڭ جەر كولەمى ۇلعايىپ, حالىق سانىنىڭ ءوسۋى بايقالۋدا. جاسالعان بولجام بويىنشا 2019 جىلى حالىق سانى 15300 ادامدى قۇرايتىن بولسا, 2024 جىلى حالىق سانى 17700 ادامعا جەتەدى.
بيىلعى جىلى سەكسەۋىل كەنتىن گازداندىرۋ جوباسىنىڭ جوبا-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 33,3 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. بۇل وڭىرگە تارتىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالار, اتقارىلاتىن اۋقىمدى شارالاردىڭ ارتىندا جاڭا جۇمىس كوزدەرى, سەكسەۋىل كەنتىنىڭ حالقى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى بار ەكەندىگى انىق.
كەلەشەك سەكسەۋىل كەنتى توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن سولتۇستىگىن جانە وڭتۇستىگى مەن رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى كىندىگى بولىپ سانالاتىن تەمىرجول تاسىمالىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە وراسان زور سەپتىگىن تيگىزەتىن توراپتىق ستانسا بولادى. ارال اۋدانىنىڭ كەلەشەكتە ودان ءارى قارىشتاپ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, حالىقتىڭ جاقسىلىققا تولى بولاشاققا دەگەن ۇكىلى ءۇمىتىن باياندى ەتۋ جولىندا جوسپارلانعان شارالار شەشىمىن تاۋىپ, ىسكە اساتىنىنا سەنىمدىمىز. وسى جاعدايدا سەكسەۋىل كەنتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرى شەشىلگەن, جۇمىسسىزدىقتى جەڭگەن, تۇراقتى جۇمىس كوزدەرىمەن قامتىلعان, وبلىستار ورتاسىنداعى «التىن كوپىر» بولاتىنى انىق.
مارحابات جايىمبەتوۆ,
ارال اۋدانىنىڭ اكىمى.
قىزىلوردا وبلىسى.