اوسشك VI ءسامميتى حالىقارالىق جاعدايدىڭ مەيلىنشە ۋشىققان, مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىندا ءوزارا سەنىم دەڭگەيى تومەندەگەن, ايماقتىق ماسەلەلەردە ءتۇيىندى سۇراقتار قوردالانعان ۋاقىتپەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. وسى ورايدا اتالعان ءىس-شارانىڭ ماڭىزىن حالىقارالىق, ايماقتىق جانە مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان, ءۇش دەڭگەيدە قاراستىرۋىمىز كەرەك.
حالىقارالىق تۇرعىدا كەز كەلگەن قاقتىعىس پەن سوعىستىڭ سوڭى كەلىسسوزبەن اياقتالادى. قازىرگى قاقتىعىستاردى تەزىرەك رەتتەۋ ءۇشىن تاراپتاردىڭ كەلىسسوز الاڭىنا جينالۋى ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ءسامميتتىڭ ماڭىزى زور جانە كوپتەگەن قاتىسۋشى قاقتىعىستاردى شەشىپ تاستاماسا دا تەزىرەك رەتتەلۋىنە ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىنە سەنەدى.
ايماقتىق دەڭگەيدە ازيا قۇرلىعى ءححى عاسىردا وزگەشە ماڭىزعا يە بولىپ كەلەدى. ء«ححى عاسىر ازيا عاسىرى» بولادى دەگەن پىكىرلەردىڭ شىندىققا اينالىپ وتىرعاندىعىن پرەزيدەنت سامميتتە سويلەگەن سوزىندە جەتكىزدى. بىراق ايماقتىق دەڭگەيدە شەشىلمەي جاتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر جەتەرلىك. ءبىر-اق مىسالدى ايتايىق, تاجىك-قىرعىز قاقتىعىسى. بولماسا, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ الدىندا تۇرعان ورتاق سىن-قاتەرلەر. وسىنىڭ ءبارىن رەتتەۋ ءۇشىن ىڭعايلى پلاتفورمالار كەرەك.
مەملەكەتتىك مۇددە دەڭگەيىندە, قالىپتاسىپ وتىرعان حالىقارالىق, ايماقتىق احۋالدار مەن قازاقستاننىڭ ىشىندە بولىپ جاتقان ترانسفورماتسيا جاعدايىندا ەڭ ماڭىزدىسى – تۇراقتىلىق جانە ءوزىمىزدىڭ دە, وزگەلەردىڭ دە مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمى. ماسەلەن, تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ ەكىجاقتى كەلىسسوز بارىسىندا «باۋىرلاس ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن تىنىشتىعى ءۇشىن الاڭدايتىندىعى جانە كومەككە دايىن ەكەندىگىن» رەسمي ءبىلدىرۋىنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان ۇتىمدى ناتيجە ەكەندىگى ءسوزسىز.
اوسشك وسى اسا ماڭىزدى باستامانى ساراپتامالىق دەڭگەيدە قولداۋ قاجەت. اوسشك قۇرىلىمىندا كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشىلىك ورگاندار جۇمىس اتقارادى. ولار: دانالار, ىسكەرلىك, جاستار كەڭەستەرى جانە ساراپتامالىق ورتالىقتار فورۋمى. وسىعان وراي ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىندەگى ساراپتامالىق توپ ۇيىمنىڭ جانە ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ وراسان زور الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ اوسشك شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋدى ۇسىنادى. بۇل ايتارلىقتاي دارەجەدە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا جانە ەلىمىزدىڭ گەوساياسي ورتاسىندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە كومەگىن تيگىزەدى.
سونداي-اق ساراپتامالىق توپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اوسشك-ءنى تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋ جونىندەگى تۇجىرىمداماسىن ماقۇلداپ, كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇجىمدىق قىزمەتىن ازيا ءوڭىرى توڭىرەگىندەگى قالىپتاسقان گەوساياسي احۋالعا بارىنشا بەيىمدەۋدى ءبىراۋىزدان قولداپ وتىر.
«وڭتۇستىك – وڭتۇستىك» دامۋشى ەلدەردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ جونىندەگى قازىرگى زامانعى ترەندتەردى ەسكەرە وتىرىپ, اوسشك بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى شەڭبەرىندە بريكس+ ءتيپى بويىنشا دامۋشى ەلدەردىڭ باسقا وڭىرلىك قۇرىلىمدارىمەن جانە باسقا ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋگە دە ەرەكشە دەن قويىلۋى قاجەت.
اوسشك مامانداندىرىلعان قۇرىلىمدارىنىڭ جەكەلەگەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە جانە قاۋىپسىزدىككە سىن-قاتەرلەرگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ماقساتتى الدىن الۋ قىزمەتىن كۇشەيتۋگە دە باسا ءمان بەرىلگەنى ءجون. ازيا قۇرلىعىندا ۇيلەسىمدى قۇراستىرىلعان قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ, سونداي-اق كەڭەس شەڭبەرىندە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك, حالىقارالىق تەرروريزم, ءدىني ەكسترەميزم, زاڭسىز كوشى-قون, ەسىرتكى مەن قارۋدىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر.
مۇشە ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىق, ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن بىرلەسىپ شەشۋ ماقساتىندا ونىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن كەڭەيتۋ ۇسىنىسى دا ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق. وسىعان وراي ساراپتامالىق توپ تەحنوگەندىك اۆاريالار مەن اپاتتاردىڭ الدىن الۋ, ەپيدەميالاردىڭ تارالۋ جولىندا قورعانىس كەدەرگىلەرىن سالۋ سالاسىنداعى اوسشك كەڭىستىگىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ولشەۋ شكالاسىن كەڭەيتۋدى ۇسىنىپ وتىر.
دۋمان جەكەنوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, PhD