ەل ەكونوميكاسىنداعى جەتەكشى سالانىڭ ءبىرى – مۇناي-گاز ونەركاسىبى. «قارا التىننان» جانار-جاعارماي تۇرلەرىن شىعاراتىن اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا جوسپارلى جوندەۋ ءجۇرىپ جاتىر. بىراق بۇل جوندەۋدىڭ بۇرىنعىدان وزگەرەك ەكەنى بايقالادى.
بۇلاي دەۋىمىزدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. زاۋىتتىڭ باس ديرەكتورى مۇرات دوسمۇراتوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, بىرىنشىدەن, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بەكىتكەن كەستەگە سايكەس تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردى كەزەكپەن جوندەۋ مۇناي ونىمدەرىن شىعارۋدى توقتاتپاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قازاقستانداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا جوسپارلى جوندەۋدىڭ ءدال وسىنداي ءتاسىلى بۇرىن-سوڭدى قولدانىلماعان.
ەكىنشىدەن, بۇل – اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ كۇردەلى جوندەۋ. زاۋىتتا بۇعان دەيىن مۇنداي كولەمدەگى جوندەۋ جۇمىستارى بولعان ەمەس. سول سەبەپتى جوسپارلى جوندەۋ قاراشانىڭ ورتاسىنا دەيىن سوزىلادى. تەحنولوگيالىق قوندىرعىلار مەن قۇرىلعىلاردىڭ كەيبىرى 20 كۇندىك مەرزىمدە جوندەلەدى. ال كاتاليتيكالىق كرەكينگ پروتسەسى جۇرەتىن ەڭ كۇردەلى قوندىرعى 45 كۇنگە جۋىق ۋاقىت جوندەۋدە بولادى.
ۇشىنشىدەن, زاۋىتتا تىزبەكتى جوندەۋ ءتاسىلى قولدانىلىپ وتىر. ويتكەنى كاسىپورىندا مۇنايدى باستاپقى وڭدەۋگە ارنالعان ەكى قوندىرعى بار. تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردىڭ ءبىر تىزبەگى جوندەۋگە توقتاتىلعاندا, ەكىنشى تىزبەگى جۇمىس ىستەي بەرەدى. مىنە, وسى سەبەپتەن زاۋىتتىڭ جۇمىسى تولىق توقتاتىلمايدى.
تورتىنشىدەن, الداعى ۋاقىتتا زاۋىت جوندەۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن, ءبىر جىلدا ءبىر تىزبەكتى جوندەۋدەن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوندەۋدىڭ مۇنداي جۇيەسى مۇناي وڭدەۋ كولەمىن ۇلعايتىپ, ونىمدەر سانىن ارتتىرۋعا جول اشادى. بۇل اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ وتاندىق جانار-جاعارماي نارىعىنا اسەرى ازايىپ, جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مۇناي ونىمدەرىن شىعارۋ قامتاماسىز ەتىلمەك.
بۇرىنعىدان وزگەشە جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان زاۋىت بيىلعى 9 ايدا 4,2 ملن توننا مۇناي وڭدەدى. بۇل جىل باسىندا بەكىتىلگەن جوسپارداعى كورسەتكىشتەن 112 مىڭ تونناعا ارتىق. زاۋىت ۇجىمى 1 ملن توننا اۆتوبەنزين, 1,2 ملن توننا ديزەلدى وتىن, 114 مىڭ توننا اۋە وتىنى مەن باسقا دا مۇناي ونىمدەرىن شىعاردى. ال قازان, قاراشا ايلارىندا 692 مىڭ توننا مۇناي وڭدەۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇناي وڭدەۋدىڭ ورتاشا تاۋلىكتىك كورسەتكىشى 11 347 توننانى قۇرايدى. مۇناي ونىمدەرىن شىعارۋدىڭ ورتاشا تاۋلىكتىك كورسەتكىشى 2 400 توننا اۆتوبەنزين, 2 600 توننا ديزەلدى وتىن, 240 توننا رەاكتيۆتى وتىن جانە 170 توننا سۇيىتىلعان گازدى قۇراماق.
مىنە, ەلىمىزدەگى ەڭ بايىرعى كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك كورسەتكىشتەرىندە وسىنداي وڭ ديناميكا بايقالادى. «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ زاۋىتتاعى جوسپارلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىن قاداعالاپ, ونى ساپالى ءارى مەرزىمىندە ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
– وتكەن جىلى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جوندەۋ جۇمىستارىنا توقتاتىلعان جوق. بۇل ءبىر جىل ىشىندە مۇناي وڭدەۋ كولەمىن رەكوردتى كورسەتكىشكە دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ال بيىلعى جوسپارلى جوندەۋ زاۋىت جۇمىسىن تولىق توقتاتپاي-اق جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. قازىر زاۋىت جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتسا دا 50-70 پايىزعا تەڭ قۋاتپەن جانار-جاعارماي شىعارىپ, تۇتىنۋشىعا جونەلتۋدى جالعاستىرىپ وتىر. سول سەبەپتى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى وندىرىستىك جوسپاردى تولىق ورىندايتىنىنا سەنەمىن, – دەيدى م.مىرزاعاليەۆ.
وتاندىق كومپانيا باسشىسى زاۋىتتا كەزدەسۋ وتكىزگەنى ءمالىم. وندا بۇدان باسقا دا بىرنەشە ماسەلە قوزعالدى. بىرىنشىدەن, زاۋىتتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. زاۋىت قوندىرعىلارىنىڭ ىركىلىسسىز ءونىم وڭدەۋى ءۇشىن «KEGOC» اق-مەن بىرلەسكەن جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. ماقسات – زاۋىتتى ەنەرگيامەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ.
ەكىنشىدەن, Tazalyq جوباسىن ىسكە اسىرۋ مەرزىمىندە اياقتالۋى كەرەك. بۇل – زاۋىتتىڭ اتىراۋ قالاسىنداعى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ەكولوگيالىق جوباسى. قورشاعان ورتاعا جاعىمسىز اسەردى بارىنشا ازايتۋدى كوزدەگەن جوبا 2023 جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالاتىنى جوسپارلانعان. جوبا ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ء«اموز» جشس-نىڭ مەحانيكالىق تازارتۋ قۇرىلىستارىن قايتا جاڭارتۋ كوزدەلگەن. ەكىنشى كەزەڭدە سارقىندى سۋلاردى تازارتۋ ساپاسى نورماتيۆتىك كورسەتكىشتەرگە دەيىن جەتكىزىلەدى. تازارتۋ قۇرىلىستارىنىڭ اشىق بولىگىنەن اتموسفەراعا زياندى بۋلانۋ, ال بۋلانۋ الاڭدارىنان قورشاعان ورتاعا اسەرى توقتاتىلادى.
بۇل ەكولوگيانىڭ جاقسارۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ءوندىرىستىڭ جەراستى سۋلارىنا, اتىراۋ قالاسىنىڭ فلوراسىنا, فاۋناسى مەن اتموسفەرالىق اۋاسىنا تەرىس اسەرى جويىلادى. جوباعا سايكەس ءاموز-ءدىڭ تازارتىلعان اعىندى سۋلارى جاڭا جابىق كانالمەن قالالىق كارىز-تازارتۋ قۇرىلىستارىنا جىبەرىلەتىن بولادى. تولىعىمەن جابىق بولاتىن بۇل كانالدان قورشاعان ورتاعا زياندى زاتتاردىڭ تۇسۋىنە جول بەرىلمەيدى.
ۇشىنشىدەن, «تەڭىز» كەن ورنىنان وندىرىلگەن مۇنايدى وڭدەۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ وتىر. وسى كەزگە دەيىن ەڭ ءىرى كەنىشتىڭ مۇنايى «تەڭىز-نوۆوروسسيسك» قۇبىرى ارقىلى ەكسپورتتالادى. قازىر كەن ورنىندا «قارا التىن» ءوندىرۋدى جىل سايىن 12 ملن تونناعا ارتتىراتىن ەكى جوبانى ىسكە اسىرۋ اياقتالۋعا تايادى. جوبانى الداعى جىلى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. سول كەزدە كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋ كولەمى جىل سايىن 37 ملن تونناعا جەتپەك.
«تەڭىزدىڭ» تەرەڭىنەن الىنعان مول مۇنايدىڭ ءبىر بولىگى اتىراۋداعى زاۋىتتا وڭدەلسە, جانار-جاعارماي تۇرلەرىنىڭ سانى مولاياتىنى داۋسىز. بۇعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ مۇمكىندىگى مول. سەبەبى مۇندا بىرنەشە رەت جاڭعىرتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋ جوباسى دا بار.
تورتىنشىدەن, تسيفرلاندىرۋ مەن اۆتوماتتاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى زور. مۇناي وڭدەۋ سالاسى دا جاھاندىق ۇردىستەن شەت قالماي, ەڭ وزىق تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزىپ وتىر.
اتىراۋ وبلىسى