بالا تابيعاتىن تانىپ, كىشكەنتاي جۇرەكتىڭ ءلۇپىلىن سەزىنۋگە شاقىراتىن كەڭ تىنىستى شىعارمالار جازۋ كەز كەلگەن قالامگەردىڭ وڭتايىنا كەلە بەرمەيدى. جاس وقىرمانعا ارنالعان كىتاپتاردىڭ سيرەپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى. بالا – تۇنىق الەم. ولاردىڭ جۇرەگىنە جول تابۋ ءۇشىن قالامگەرگە جان تازالىعى كەرەك. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اقىن ءشامشابانۋ حامزاقىزىنىڭ بالالارعا ارنالعان تۋىندىلارى پەرىشتە كوڭىل وقىرمان ءۇشىن ۇلكەن ولجا.
الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا قالامگەر-ۇستازدىڭ «شامشىراق» دەپ اتالعان جاڭا كىتابى تانىستىرىلىپ, يگى شارا اۆتور مەن جاس وقىرمان اراسىنداعى جىلى جۇزدەسۋگە ۇلاستى. قالامگەردىڭ «قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ باستاۋى: بەسىك جىرلارى» اتتى عىلىمي ەڭبەگى 2002 جىلى قىتاي ەلىندە وتكەن «دۇنيەجۇزىلىك تاڭداۋلى شىعارمالار» بايقاۋىندا جەڭىمپاز اتانعانىن ادەبي قاۋىم جاقسى بىلەدى. سودان بەرى ۇزدىكسىز ىزدەنىس ۇستىندە كەلە جاتقان اۆتور بالالارعا ارنالعان شاعىن ەرتەگىلەر, جۇمباقتار, ولەڭ تۇرىندەگى ويىندار جازىپ, كىشكەنتاي وقىرماننىڭ وي ساناسىن جەتىلدىرۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. بالالار ۇعىمىنا ساي, جاتتاۋعا جەڭىل, وي-تانىمعا جەتەلەيتىن «مىسىق», «قويان», «اسپان اتا», «تىنىس بەلگىلەرى», «بەس مۇشە» ولەڭدەرى مەن جۇمباقتارى, «ەكى باقا», «بۇعىنىڭ وكىنىشى», «شەگەدەك, «تازشا بالا» ەرتەگى اڭىز-داستاندارىن كەزدەسۋگە كەلگەن ورەندەر اۆتورمەن بىرگە تالقىلادى. بالا قامى بارشاعا ورتاق دەگەن جازۋشىنىڭ ۇرپاق تاربيەسى توڭىرەگىندەگى ۇستانىمدارى كوڭىلگە وي سالادى.
– قازاق ءوز ۇرپاعىن قاشان ادام بولار ەكەن دەپ ارماندايدى. ال ادام بولۋدىڭ شارتى نەدە؟ ول تۋرالى اباي: «قاشان ءبىر بالا عىلىم, ءبىلىمدى ماحابباتپەن كوكسەرلىك بولسا, سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى», دەپ جاۋاپ بەرەدى. دەمەك ادام بولۋ ءۇشىن بالانى باستان تاربيەلەۋگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت. ۇلى پەداگوگ ماكارەنكو: «بالانى نەگىزىنەن العاندا بەس جاسقا دەيىن دۇرىس تاربيەلەمەسەڭىز, ونى قايتا تاربيەلەۋگە تۋرا كەلەدى. ال قايتا تاربيەلەۋ بىردەن تاربيەلەۋگە قاراعاندا الدەقايدا قيىنىراق», دەيدى. ومىرگە ەندى كەلىپ ءتىلى شىققان بالا دۇنيەنىڭ سىرىن تەز ۇققىسى كەلەدى. كوزىنە كورىنگەننىڭ ءبارىن سۇراپ, اسپان, اي, كۇن, جۇلدىز ءبارىن بىلۋگە قۇلشىنادى. بۇعان ەرىنبەي, جالىقپاي قىسقا دا نۇسقا جاۋاپ بەرىپ تاربيەلەۋىمىز كەرەك. بالدىرعانداردى ءاۋ باستان-اق ونەر-بىلىمگە جەتەلەپ, ومىردەن ساۋات بەرەتىن ەرتەگىلەر مەن اڭىز-اڭگىمەلەر, حايۋاناتتار دۇنيەسى, تابيعات دۇنيەسى تۋرالى ۇعىندىرىپ وتىرعان ابزال. بۇگىنگى جەتكىنشەكتىڭ تالابى بيىك, تالعامى جوعارى. وسى ورايدا بالالارعا ۇسىنىلعان ءاربىر تۋىندى – جازىلعان كىتاپ, شىعارىلعان انيماتسيالىق فيلم, كوركەم فيلم, قويىلىمدار اسا جوعارى دەڭگەيدە دايىندالۋى شارت, – دەيدى ءشامشابانۋ حامزاقىزى.
بالالار ادەبيەتىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى سارالانعان رۋحاني سىرلاسۋ كەشىنە باۋىرجان جاقىپ, زەينەپ احمەتوۆا, جۇماباي ءبىلال ۇلى, جۇسىپبەك قورعاسبەك, احمەت توقتاباي, سەرىك قاليەۆ قاتارلى وزگە دە رۋحانيات جاناشىرلارى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, سونداي-اق ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىستى.
كەلەلى كەزدەسۋدە ءشامشابانۋ حامزاقىزىنىڭ رۋحاني الەمى, بالالارعا ارناپ جازعان شىعارمالارى, قازاقى قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق تاربيە توڭىرەگىندەگى وزەكتى ويلارى كەڭىنەن تالقىلاندى. كوپشىلىك ءشامشابانۋ حامزاقىزىن قازاق حالقىنىڭ اياۋلى پەرزەنتى, تاريحشى, عالىم, ەتنوگروف, اقىن زەينوللا سانىكتىڭ جارى رەتىندە تانيدى. سەزىم بيىگىندە تابىسىپ, ۇلت رۋحانياتىنا قۇستىڭ قوس قاناتىنداي بىرگە ءجۇرىپ سۇبەلى ۇلەس قوسقان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءومىر ونەگەسى مەن تاعىلىمى كوپكە ۇلگى.
ءشامشابانۋ حامزاقىزى 1940 جىلى تارباعاتاي ايماعى ىىىاۋەشەك اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-باباسىنىڭ اتاقونىسى – شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اقسۋات اۋىلى. ول – 1955-1959 جىلدارى شىڭجاڭ ينستيتۋتىنىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىنەن ءبىلىم العان. 1959-1962 جىلدارى ءۇرىمجى قالالىق ونەركاسىپ تەحنيكۋمىندا وقىتۋشى, 1962-1970 جىلدارى «شىڭجاڭ جاستار باسپاسىندا» رەداكتور, 1970-1978 جىلدارى بۇراتالا وبلىسىنىڭ جىڭ اۋدانىندا وقىتۋشى, 1978-1984 جىلدارى ءۇرىمجى قالالىق 14-ورتا مەكتەپتىڭ وقىتۋشىسى, 1984-1998 جىلدار ارالىعىندا شىڭجاڭ وقۋ-اعارتۋ ينستيتۋتىندا ادەبيەت فاكۋلتەتىندە وقىتۋشى بولىپ قىزمەت ىستەپ, وسى وقۋ ورنىنان دوتسەنت اتاعىمەن زەينەتكەرلىككە شىققان.
قىتايدا «جاۋقازىن», «عاسىر تولعانىستارى», «بالالارعا بازارلىق», «اقجىگىت-ايداي» كىتاپتارى جارىق كورسە, اتاجۇرتقا ورالعالى «ارماننىڭ سۋىرتپاعى» ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعى جانە ء«سوز – كەستە» كىتابى وقىرمانعا جول تارتتى. قازىرگە دەيىن اۆتوردىڭ ولەڭ جانە زەرتتەۋ ماقالالارىن قامتىعان 11 كىتابى جارىق كورگەن. ولاردىڭ دەنىن وسكەلەڭ ۇرپاقتى رۋحاني دامۋعا باعىتتايتىن تۋىندىلار قۇرايدى.
«بالا – ەلدىڭ بولاشاعى» دەگەندى كوپ ايتامىز. بۇل ءسوز جاي عانا ۇرانعا اينالماي, ادەبيەت پەن مادەنيەتتە, ۇرپاق تاربيەسىندە كورىنىس تابۋعا ءتيىس. جەتكىنشەكتەردى كىتاپ وقۋعا باۋلۋ, ولارعا ارناپ ومىرشەڭ تۋىندىلار جازۋ جاۋاپتى ءىس. بالالار ادەبيەتىن قولداۋ جىلى اياسىندا عانا ەمەس, بالدىرعاندار الەمىن باۋرايتىن شىعارمالار قورجىنى جىل سايىن تارتىمدى تۋىندىلارمەن تولىعا بەرسە يگى. سەبەبى بۇل – بولاشاققا جاسالعان بايىپتى قادام.
الماتى