كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ سالدارى الەم ەلدەرىن ەكونوميكالىق جاعىنان اجەپتاۋىر تۇيىققا تىرەگەنى بەلگىلى. سودان بولار, وقشاۋلاۋ شارالارىنان كەيىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى قوعام نازارىنان تىس قالعانداي. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى جامبىل وبلىسىنداعى داعدارىس ورتالىعىنا زورلىق-زومبىلىقتان اراشا ىزدەپ باراتىن انالار كۇرت كوبەيگەن. وكىنىشتىسى, ەرىمەن ارازداسىپ ات قۇيرىعىن كەسىسكەن ارۋلاردىڭ دەنى – كوپبالالى انالار.
قىسىم كورسەتكەندەر جازادان قۇتىلمايدى
ەلىمىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعان انالارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتەتىن ورتالىقتىڭ بارىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلمەيدى. بىلمەگەن سوڭ جىلدار بويى ەرىنىڭ ەسسىز ارەكەتىنە كونىپ, ءتوزىمى تاۋسىلعان كەلىنشەكتەر كەلەڭسىز وقيعاعا ۇرىنىپ جاتادى. ورتالىقتىڭ قىزمەتى تۋرالى شالىس ەستىگەندەر ۇيدەن قاشقان انانىڭ ارەكەتىن قوعامعا جات پيعىل سانايدى. بىرەۋدىڭ قايعىسىنا تانىس-بىلىستىگى جوق بازبىرەۋدىڭ جانى اشۋشى ما ەدى؟ ايتپەسە, قازاق قوعامى اۋەلدەن قىزدى قىرىق ۇيدەن تىيىپ, قىزىن تورگە شىعاردى ەمەس پە؟ مەيلى, نارىق زامانى دەلىك, الايدا باۋىر ەتى بالاسىنىڭ اكەدەن جىراقتا وسكەنىن قالايتىن كىم بار دەيسىڭ؟ داعدارىس ورتالىعىنداعى انالاردىڭ تاعدىرى ارقيلى.
وتباسىنداعى جانجالدىڭ ۋشىعۋىنا كوبىنە ىشكىلىككە سالىنعان جانە ايەلىن سىيلامايتىن ەر ازاماتتار تۇرتكى بولادى. بۇل قاتاردا قۇمار ويىننىڭ قۇرىعىنان شىعا الماي, اشۋ-ىزاسىن ايەلىنەن الۋعا ارلانبايتىندار بار. سوعان قاراماستان ايەلگە قولدان كەلگەنشە كومەك كورسەتەتىن مەكەمە ماماندارى ەرلى-زايىپتىلاردى تابىستىرۋ جولىن ىزدەيدى. ال ايەلىنە ءامىرىن جۇرگىزۋگە نامىستانبايتىندارعا زاڭ جۇزىندە قاتاڭ شەشىم قابىلداۋ جايىن قوعام بەلسەندىلەرى بۇعان دەيىن دە سان مارتە قاۋزاعان. وسى جايتقا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا نازار اۋدارىپ, «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جولداۋىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق دەرەگىنە قاتىستى زاڭنىڭ قاتاڭداتىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىن انىقتاۋدا كەدەرگىلەر كەزدەسەتىنىن ايتىپ, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن وسىنداي داۋلاردا مۇقيات جۇمىس ىستەۋگە شاقىرىپ وتىر. قالاي دەسەك تە زاڭ بارشاعا ورتاق, تۇلعانىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن شەكتەۋگە ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق.
داعدارىس ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جامال قالىبەكوۆا ايەلىنە قول كوتەرۋدەن تايىنبايتىن ازاماتتارعا قاتىستى زاڭنىڭ كۇشەيتىلگەنى دەر كەزىندە قابىلدانعان شەشىم بولعانىن ايتادى.
– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭدى قاتاڭداتقان دۇرىس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ورتالىق اشىلعان ساتتەن-اق بىزدەن كومەك سۇراعان انالاردىڭ احۋالىن مۇقيات زەردەلەپ, كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن ايەلىنە قول كوتەرگەن ەر-ازاماتتار ارى اسسا 10 كۇن جازاسىن وتەيتىن. بىراق قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ, ۇيىنە بارعان سوڭ ايەلىنەن كەشىرىم سۇراپ, تاۋبەگە كەلەتىن ەرلەر نەكەن-ساياق. كوبى «كورەسىنى ۇيگە كەلگەندە كورسەتەمىن» دەپ جۇدىرىعىن ءتۇيىپ وتىرادى. ايەل تاعدىرىن ويرانداعاندار كەم دەگەندە ءبىر اي جازاسىن وتەسە, بالكىم, كىناسىن مويىنداپ, ساباسىنا تۇسەر مە ەدى؟ سول ارالىقتا ەرلەرمەن پسيحولوگتەر سويلەسىپ, كەڭەس بەرسە, ونىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا, – دەيدى جامال دۇيسەنبايقىزى.
ورتالىقتا ورىن تاپشى
تاراز قالاسىنداعى داعدارىس ورتالىعى قالانىڭ شەتكى اۋماعىندا ورنالاسقان. ويتكەنى ءتۇن ورتاسىندا جارىنىڭ قايدا كەتكەنىن زابىرلەنۋشىنىڭ كۇيەۋى مەن تۋىستارى بىلمەگەنى دۇرىس. انا مەن بالانىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن مەكەمەنىڭ قابىرعاسى بيىك قالانىپ, بەينەباقىلاۋ كامەرالارى قويىلعان. مەكەمەدە قىزمەت الۋشىنىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا, بوس ۋاقىتىندا بالا تاربيەسىمەن اينالىسۋىنا قولايلى جاعداي جاسالعان. ورتالىقتىڭ ەرەجەسىنەن باستاپ, اس ءمازىرى, ارنايى كابينەتتەر مەن باسقا قاجەتتىلىكتەر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن ستاندارتتارعا ساي بولۋى قاجەت. زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولعان نازىك جاندىلارعا التى اي بويى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, مەديتسينالىق, پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق, ەڭبەك, مادەني, ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق كومەك كورسەتەلەتىنى دە وسى قۇجاتتا بەكىتىلگەن.
وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ورتالىقتىڭ اشىلعانىنا – 8 جىل. وسى ارالىقتا مەكەمە ماماندارى 1 040 ادامعا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتكەن (325 ايەل, 715 بالا). ونىڭ ىشىندە 143 ايەل جانە 314 بالا ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارقاسىندا وتباسىمەن قايتا قاۋىشىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشۋدە. قازىر 27 قىزمەت الۋشىعا شاقتالعان ورتالىقتا ورىن تاپشى. مۇندايدا مەكەمە باسشىلىعى ءتۇن ىشىندە كومەك سۇراپ كەلگەن نازىك جاندىلاردى قابىلداپ, كەيىن شىمكەنت قالاسىنداعى 50 ورىندىق ورتالىققا جىبەرۋگە ءماجبۇر. بىراق بۇل ۇسىنىستى كوپ انا قۇپتامايدى. ويتكەنى كەسىمىنەن اينىماعان انالار كۇيەۋىمەن اجىراسۋدى كوزدەسە, سوت پروتسەسى وتكەنشە ەكى قالانىڭ اراسىندا سەندەلۋگە ءماجبۇر. ال كۇيەۋىنەن ءزابىر كورگەن انانىڭ قالتاسىنا الدەبىرەۋ اقشا سالىپ, ارقاسىنان قاعىپ شىعارىپ سالمايتىنى تۇسىنىكتى. سول ءۇشىن دە ماماندار كەيدە ۇيىنە قايتۋدى جوسپارلاعان كەلىنشەكتەردىڭ وتباسىمەن كەڭەسىپ, امالسىز ەرتەرەك شىعارۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى.
ورتالىق ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلى شۋ اۋدانىنان كەڭەس بەرۋ كابينەتى اشىلعان. كەيىن وسى تاجىريبەنىڭ تيىمدىلىگى بايقالعاندا مەركى, سارىسۋ, جۋالى اۋدانىندا قوسىمشا كەڭەس بەرەتىن كابينەت قاراستىرىلعان. ازىرگە اۋدانداعى ماماندار تەك پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتەدى. ەگەر جابىرلەنۋشىنىڭ جاعدايى تىم كۇردەلى بولسا, ماماندار ونى تاراز قالاسىنداعى ورتالىققا جولدايدى. كوپ جاعدايدا كەڭەس بەرۋ كابينەتىندەگىلەر ءىستى اۋداندىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن اقىلداسىپ تىندىرۋعا كۇش سالادى. سوعان قاراماستان بىرەر كۇندە قالاعا جاقىن اۋداننىڭ بىرىنەن 7 بالاسى بار انا كەلىپتى. بىراق ورتالىق ءتارتىبى بويىنشا مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكەنشە وقشاۋ بولمەگە ورنالاسقان انامەن جۇزدەسۋ مۇمكىن بولمادى. مەكەمەنىڭ كەڭەس بەرۋ كابينەتى تاراز قالاسىنىڭ ورتالىعىندا دا بار. وندا ءتورت پسيحولوگ پەن زاڭگەر تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى. ماماندار شۇعىل تۇسكەن قوڭىراۋدى قابىلداپ, كۇيەۋىنەن قىسىم كورگەن نازىك جاندىلارعا بايلانىس ارقىلى قولدان كەلگەنشە كومەك كورسەتەدى. ايەلدەردى قابىلداۋىنا شاقىرىپ, پسيحولوگيالىق تۇرعىدا شىڭدايدى. وتباسىلىق جاعدايدى ۋشىقتىرىپ الماۋدى ويلاپ, اراداعى ماسەلەنى ءبىر كابينەتتەن-اق اقىلعا سالىپ شەشەتىن ەرلى-زايىپتىلار بولسا قانەكەي؟ الايدا قازىردىڭ وزىندە پسيحولوگكە بارىپ, كەڭەس الۋعا ارلاناتىندار كوپ. قالا بەردى, كەڭەس بەرۋ كابينەتى جايىندا ەستىمەگەندەر باسىم. وتباسىلىق جانجال تۋعاندا قوس تاراپ دۇرلىكپەي, مامانداردىڭ ىقپالىمەن تاتۋلاسىپ جاتسا, اجىراسقان وتباسىلاردىڭ سانى ازايار ما ەدى؟ وكىنىشكە قاراي, ازىرگە مۇنى ەلەپ-ەسكەرىپ, كەڭەس بەرۋ كابينەتتەرىن جانداندىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. بۇل دا بولسا ورتالىقتاعى ورىن تاپشىلىعىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەرى اسەر ەتۋدە.
بالا تاربيەسىنە اتا-انا جاۋاپتى
داعدارىس ورتالىعىنداعى ماماندار ۇيدەگى داۋ-جانجال بالا پسيحيكاسىنا اسەر ەتەتىنىن ايتادى. مىسالى, ورتالىقتاعى كوپبالالى انانىڭ 10 جاسار بالاسى اكەسىنەن كورگەنىن بالالارعا كورسەتىپ, قاتارلاستارىن كۇشپەن تىڭداتقىسى كەلەدى.
– ءبىر كۇنى ون جاسار بالا ۇلداردى ۇرىپ, قىزدارعا ءتيىسۋدى شىعاردى. بالامەن سويلەسىپ شارشاعان پسيحولوگتەر بولعان جايدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ايتىپ بەردى. سودان بالامەن اڭگىمەلەسكەندە ول وزگەگە وكتەمدىك تانىتىپ قانا سىيلاتۋعا بولادى دەگەن ويمەن جەتىلىپ جاتقانىن ءبىلدىم. دەمەك بالا اكەسىنىڭ وزبىرلىعىن دۇرىس كورەدى. ءبىزدىڭ ورتالىقتاعى انالارعا «بالاعا جاقىن بولىڭدار, تاربيەسىنە كوبىرەك كوڭىل بولىڭدەر», دەپ شىرىلدايتىنىمىز سودان. مامانداردىڭ كەڭەسىن ءتۇيسىنىپ, بالا تاربەسىنە باسىمدىق بەرەتىندەر دە بار. بىراق انالاردىڭ كوبى تاربيەگە سەلقوس قارايدى. جۋىردا وسىنداعى ءبىر انا ءۇش بالاسىن ورتالىق ماڭىنداعى مەكتەپكە اپاردى. كەيىن ول جۇمىسقا شىققىسى كەلەتىنىن ايتقاندا, ءبىز جارتىكۇندىك جۇمىسقا ورنالاسۋدى ۇسىندىق. الايدا انا بارلىق شارۋانى مەكتەپ پەن ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنە ارتىپ قويعىسى كەلەدى. ارينە بىزدە تاربيەشى, پسيحولوگ, مۇعالىم دە بار. بىراق انا شاپاعاتىن كورمەگەن بالانىڭ بولاشاعى قالاي بولماق؟ ءبىز وسىنداي جايتتى انالارعا قانشا ايتساق تا, تۇسىندىرە المايمىز. «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن. بالانى دۇنيەگە اكەلگەن سوڭ وعان اۋەلى اتا-انا ۇلگى كورسەتۋگە ءتيىس. مەنىڭشە, ەرەسەكتەر بالانىڭ كەرەك-جاراعىن الىپ بەرسە ءىس ءبىتتى دەگەن ويدان ادا بولۋ كەرەك. بالا تاربيەسىنە اتا-انا جاۋاپتى. اسىرەسە بۇگىنگى بالالار شيراق ءارى بەلسەندى. سمارتفونعا ءۇڭىلىپ, تەلەارنادان «ماشا ي مەدۆەد» دەگەن سەريال كورىپ وسكەن بالالار ماشانىڭ ءىس-ارەكەتىن دۇرىس كورەدى. ونداعى باس كەيىپكەردىڭ قولدى-اياققا تۇرمايتىن تىنىمسىزدىعىن قازىرگى بالالاردان كورەمىز. قازاقتىڭ تاربيەلىك ءمانى زور مۋلتفيلمدەرى قايدا؟ بالانىڭ ەركەلىگى جايىندا مۇعالىم شاعىم ايتسا, اتا-انالار بالاسىنىڭ ىعىنا جىعىلىپ, مۇعالىمدى كىنالاپ جاتادى. قازىر ءار مەكتەپتە پسيحولوگ بار, جاس وتباسىلار سولاردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسسا دەيسىڭ. وتباسىلىق پسيحولوگكە باراتىندار از. سالدارىنان ءۇيلى بولعان سوڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ايەلگە ارتاتىندار كوبەيدى. ماسەلەن, بالاعا تولەنەتىن جاردەماقىنى قالتاعا باسىپ, سوعان ىشىمدىك ساتىپ الاتىن ەرلەر تۋرالى ءجيى ەستيمىز. بالانىڭ اۋزىنان جىرىپ العان اقشانى ۇساتاتىن ەرلەر بالاسىن, ايەلىن ويلايدى دەپ ايتۋ قيىن, – دەيدى مەكەمە ديرەكتورى ج.قالىبەكوۆا.
وسى رەتتە بىلىكتى پسيحولوگ ايگۇل تۇرسىنبايقىزىن سوزگە تارتىپ, پىكىرىن بىلدىك.
– پاندەميا كەزىندە جەكە قابىلداۋىما كەلەتىن ەرلى-زايىپتىلار كۇرت كوبەيدى. وقشاۋلاۋ شارالارىنان كەيىن اعايىن-تۋىس ەمەن-جارقىن ارالاسىپ, بىرىنە ءبىرى ەرەكشە قۇرمەت كورسەتە باستاسا, كەيبىر وتباسىلاردا كەرىسىنشە, ۇرىس-كەرىس كوبەيىپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىسى جيىلەدى. قازاق وتباسىلارىندا ەر-ازامات تۇرمىستىڭ قامىمەن ءجيى تۇزدە جۇرسە, ىندەت تاراعان تۇستا ۇيدە وتىرۋعا ءماجبۇر بولدى. وسى رەتتە ەسكەرەتىن جايت, ەرلەر فيزيكالىق تۇرعىدا مىعىم بولعانىمەن, پسيحولوگيالىق جاعىنان ايەلدەرگە قاراعاندا ءالسىز بولىپ كەلەدى. كەيبىر ازاماتتاردىڭ ىشىمدىككە اۋەس بولىپ, قۇمار ويىندارىنىڭ ارباۋىنان شىعا الماي قالاتىنى سودان. ءتىپتى ناشاقورلىققا سالىنۋدىڭ ءوزى السىزدىكتەن. قوعامدا ەكونوميكالىق ماسەلەلەر دە ەرلەردى قاتتى الاڭداتادى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى وسىدان شىعادى. كەيدە ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى وپاسىزدىقتان كيكىلجىڭ تۋىپ جاتادى. وسى قاتارعا جوسپارلانباعان جۇكتىلىكتىڭ سالدارىنان نەكەلەسكەندەردى قوسساق بولادى. ياعني اجىراسۋعا بىرنەشە فاكتور يتەرمەلەيدى. ەڭ قيىنى, اتا-اناسىنىڭ قاسىندا ەركەلەپ وسكەن بالا مەن تولىق ەمەس وتباسىدان شىققان بالانىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بولادى. ويتكەنى «بالا ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى». اتا-انانىڭ اجىراسۋى – بالا ءۇشىن ۇلكەن تراگەديا. ءتىپتى ەكى جاسار بالانىڭ پسيحيكاسىنا دا ۇيدەگى جاعداي بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتەدى. سوندىقتان كەز كەلگەن جاس وتباسىن قۇراردا وسى ماسەلەلەردى ەسكەرۋى قاجەت, – دەيدى پسيحولوگ.
قاراپ وتىرساق, وتباسى ويرانى جىلى جاۋىپ قوياتىن شارۋا ەمەس. سوندىقتان جاستار وتباسىلىق ماسەلەنىڭ دە كولەڭكەلى تۇستارى بارىن قاپەرگە العانى دۇرىس. بولاشاعىمىز باياندى بولسىن دەسەك, بالا تاعدىرىنا ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولماس. ارينە, بالالار جىلى قارساڭىندا ۇكىمەت ەل بولاشاعىنا سەرپىن بولارلىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدا. وسىندايدا اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ شارالارىن دا مىقتاپ ويلاستىرسا دەيسىڭ. ويتكەنى بالا تاعدىرى ەل تاعدىرى ەمەس پە؟!
ساندىبەك پىرەنوۆ,
جۋرناليست
جامبىل وبلىسى