قۇرمانعازى كۇيلەرى – قازاقتىڭ سالقار دالاسىن, پاڭ دالاسىن ەسكە سالادى. تەگەۋرىندى, جورعالاعان كۇيلەر جان ازىعى, كوڭىل شيپاسى. ءار ادامنىڭ ءومىربايانى بولاتىنى سىندى, ءار كۇيدىڭ ءوز ءومىرى, اڭىزى بولارى ايقىن. ەندەشە, كۇيشىنىڭ قاداۋ-قاداۋ كۇيلەرىنىڭ اڭىزى مەن اقيقاتى ارالاس تاريحىنا كوز جىبەرەلىك.
«اداي»
ءبىر ساپارىندا قۇرمانعازى اداي جاۋىنگەرلەرىنە كەزدەسەدى. جاۋىنگەرلەردىڭ ەكى مىڭداي تۇرىكمەن ساربازدارىمەن مايدانعا شىققالى تۇرعانىن ەستىپ: – بۇلار وزدەرىنەن بىرنەشە ەسە كوپ جاۋعا قالاي شابايىن دەپ تۇر؟ قالاي بولار ەكەن؟ – دەپ بيىككە شىعىپ ۇرىستىڭ باعىتىن باقىلايدى. بۇل كەزدە ءۇش ءجۇز اداي اسكەرى ءبىر قاتارعا تۇرىپ, اتتارىنىڭ قۇيرىعىنا قويدىڭ تەرىسىن (تۋلاق) بايلاپ, قاتار تۇرعان كۇيىندە قاپتاپ تۇرعان تۇرىكمەندەرگە قارسى شاپقان. تۇرىكمەندەرگە قاتار شاۋىپ كەلە جاتقان اداي جىگىتتەرىنىڭ سۇيرەگەن تۋلاعىنان ۇلكەن شاڭ كوتەرىلىپ, قويۋ شاڭنان ولار وتە كوپ بولىپ كورىنەدى. تۇرىكمەندەردىڭ بويىن لەزدە ۇرەي بيلەپ, ادايلار جاقىنداعاندا كەيىن قاراي بىتىراي قاشقان. ولاردىڭ ارتىنان قۋىپ, جەتكەندەرىن قۇلاتىپ, قىرعان دەسەدى. مۇنى مۇقيات باقىلاپ تۇرعان قۇرمانعازى ادايلاردىڭ تاپقىرلىعىنا, باتىرلىعىنا تاڭ قالىپ ءھام ارقالانىپ, سول جەردە-اق «اداي» كۇيىن شىعارعان ەكەن.
«اقساق كيىك»
بىردە تورەمۇرات, نارىنبايدىڭ اۋىلىندا جۇرگەن قۇرمانعازى كيىك اتۋعا شىعادى. الدەبىر كيىككە وقتالاردا
جانىنداعىلاردان «كيىكتىڭ قاي جەرىنەن تيگىزەيىن؟» دەپ سۇراپتى. سوندا كۇيشىنىڭ جولداستارىنىڭ بىرەۋى وسى تيگىزە قويار دەيمىسىڭ دەگەندەي: «اياعىنان» دەي سالىپتى. سوندا قۇرمانعازى كيىكتى كوزدەپ اتىپ, ءدال ارتقى اياعىنا تيگىزىپتى. كيىك ءۇش اياقتاپ اقساڭداپ, قاشا جونەلسە كەرەك. قوجاڭداپ «قۋامىن» دەگەن جىگىتتەرگە قۇرمانعازى رۇقسات ەتپەيدى. ءوزى دومبىراسىن الىپ سول ارادا ءبىر كۇي شەرتەدى. قۇرمانعازىنىڭ سىرىنا ابدەن قانعان تورەمۇرات كۇيشىنىڭ قاسىنا ەشكىمدى جىبەرمەي, ابدەن كۇيىن شەرتىپ بولعاندا عانا: «جيەنجان, بۇل ارادا تاعى ءبىر نارسە تۋىپ قالدى بىلەم, اتىن قويدىڭ با؟», دەپ سۇرايدى. سوندا قۇرمانعازى ءبىراز كىدىرىپ, قۋانعان ەمەس, كۇيىنگەندەي كەلبەتپەن: – ناعاشىەكە, جارالىنىڭ ءبارى جارالى, جاننىڭ ءبارى بىردەي, ءومىر ءۇشىن كۇرەستە كىمگە وق دارىمايدى. ءبىزدىڭ تۇسىمىزدا جارالى جان جالعىز كيىك پە؟ اتپايىن دەپ ەدىم, ءسىزدىڭ مىنا ءبىر جىگىتتەرىڭىزدىڭ قىزدىرما سوزىمەن اتتىم. بۇل كۇيىمدى اناۋ اقساپ كەتكەن كيىكتەي جارالىعا ارنادىم, اتى «اقساق كيىك» بولسىن,– دەگەن ەكەن.
«قايران شەشەم»
بىردە كۇيشى ورال تۇرمەسىنە توعىتىلادى. تۇرمەنىڭ وردا تۇرمەسىندەي ەمەس, مىقتى, بەرىك ەكەنىن كورىپ ءبىراز ناليدى. بىرنەشە كۇن ەشكىممەن كەڭەسپەي, وزىمەن-ءوزى بولىپ, قالىڭ ۋايىم تەڭىزىنە باتادى. ءبىر كۇنى قىسقا سەرۋەن كەزىندە لاۆوچكين دەگەن تۇتقىنمەن تانىسادى. ول «اق پاتشاعا ءتىلى تيگەنى ءۇشىن» قامالعان ورىس ەڭبەكشىسى بولىپ شىعادى. ءوزى قازاق اراسىندا ءجۇرىپ, قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەدى ەكەن.
لاۆوچكين ءوز شەشەسىنىڭ تالاي مەيىرباندى ىستەرىن ەسىنە الىپ, اڭگىمە ەتەدى. قۇرمانعازى بولسا نەبىر ەركەلىكتەر كوز الدىنا ەلەستەپ, كورەر تاڭدى كوزىمەن اتىرادى. قاتار جاتقان لاۆوچكين دە وزىمەن-ءوزى سىرلاسىپ, اۋناقشىپ ۇيىقتاي الماي شىعادى.
ەرتەڭىندە قۇرمانعازى دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندە ءبىر ەسكەرتكىش قالدىرايىن دەپ كۇي شەرتەدى. كۇيدى لاۆوچكينگە تارتىپ بەرگەندە, ەكەۋىنىڭ ەر مىنەزى ءبىر ءسات كەيىنگە شەگىنىپ, جۇرەكتەرى بوساپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى. بىراق ءومىردىڭ نەبىر وتكەل بەرمەس اسۋلارىنان, اسقار بەلدەرىنەن وتكەن قايراتتى جىگىتتەر تەز وزدەرىن-وزدەرى جيناپ الىپ, كۇيدى قايتا-قايتا ورىنداپ, تىڭداپ, ونىڭ ىشىندە تەك ساعىنىش نوتالارى عانا ەمەس, كۇش-قۋات بارىن, ءتىپتى سارتىلداپ قاشىپ بارا جاتقان اتتىڭ تۇياعىنىڭ سارىنى بارىن ەستىگەندە, ءبىرىن-ءبىرى ءتىلسىز ءتۇسىنىپ, ول سارىننىڭ ارمان داۋسى ەكەنىن سەزىنەدى. اقىرى ەكەۋى اقىلداسا كەلە كۇي اتىن «قايران شەشەم» دەپ قويادى.