«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وسى جىلعى 10 قاڭتارداعى سانىندا جاريالانعان ايناش ەساليدىڭ «-نەستەۆاتسىن؟ -ويناۆوترم» اتتى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جاپپاي ساۋاتسىزدىق پەن جاۋاپسىزدىق تۋرالى ماقالاسى دەر ۋاقىتىندا جازىلىپ, ماسەلەگە بەيجاي قاراۋعا بولمايتىنىن تۇسىندىرگەن. ماقالانى الدىمەن ءوزىم, سوسىن وقۋشىلارمەن بىرگە تالقىلادىق.
وسى ماقالانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, 11 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا «الەۋمەتتىك جەلىنىڭ پايداسى مەن زيانى» تاقىرىبىندا پىكىرتالاس وتكىزدىم. وعان «پاراسات» جانە «www.kz.» توپتارى قاتىستى. الدىمەن «www.kz.» توبى عالامتورلىق بايلانىستىڭ پايداسى, قاجەتتىلىگى, ءارتۇرلى سايتتاردىڭ وقۋشى ءۇشىن ماڭىزىنا توقتالدى.
1. قازاقستاندا ينتەرنەتتى دامىتۋىمىز قاجەت جانە اگەنتتىڭ ءوز الار ورنى بار. 2. ينتەرنەتتەگى سايت بەتتەرىن جابۋعا بولمايدى. قايتا ءبىلىم الۋ ءۇشىن جاڭا زامان تالابىنا ساي كوتەرۋ كەرەك. 3. بىلىمدەرىڭىزدى تولىقتىرماعان ءار كۇن ءسىز ءۇشىن تەككە كەتكەن جانە ەندى قايتىپ ورالمايتىن كۇن دەپ ەسەپتەڭىز. مىنە, بۇل «www.kz.» توبىنىڭ ۇستانىمى.
توپ مۇشەلەرى عالامتوردى دۇرىس پايدالانا بىلگەن جانعا ونىڭ پايداسىنىڭ ۇشان-تەڭىز ەكەندىگىن دالەلدەۋگە تىرىستى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باسىم مىندەتى رەتىندە وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, ءبىلىم بەرۋدى اقپاراتتاندىرۋ, حالىقارالىق, عالامدىق كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەرگە شىعۋ ەكەندىگىن باسا ايتتى. قازىرگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا وقىتۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن مەڭگەرمەيىنشە, ساۋاتتى, جان-جاقتى مامان بولۋ مۇمكىن ەمەس. عالامتوردىڭ تۇتقىنى بولۋ-بولماۋ ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. بۇل ءار ادامنىڭ ەرىك-جىگەرى, نامىسىنا, ۇلتجاندىلىعىنا, رۋحىنا بايلانىستى. العاش كەلگەن جاڭالىق (زات بولسىن) ەلدى ءبىر دۇرلىكتىرىپ الاتىنى سەكىلدى, بۇل دا جاپپاي ەتەك الىپ بارادى. «قوي كورمەگەن قۋالاپ ولتىرەدى» دەگەندەي, تەگىن بايلانىستىڭ دا ءتيىمسىز تۇسىن سەزىنگەندەر سەلت ەتىپ, ءوزىن تارتىپ الادى, ءسويتىپ ادامدار كەرەكتى كەزىندە عانا اشىپ, سوسىن جاۋىپ تاستاپ جۇرە بەرەدى, ۇنەمى اشىپ قوياتىن دۇنيە ەمەس ەكەنىن تۇسىنەدى. مىسالى, Mail.ru كومپانياسىنىڭ مالىمەتىنشە Mail.ru اگەنتتى ايىنا 11 ميلليون ادام پايدالانسا, 1 مينۋتتا ءبىر مەزگىلدە 2 ملن. ادام قولدانادى ەكەن. ارينە ۋاقىتىمەن, ورىندى قولدانسا. ال, مولشەرىنەن اسىرسا – اۋرۋ. وسى دەرتكە شالدىققانداردىڭ نە ۇيقىسى قانبايدى, نە جۇمىسى ونبەيدى, اينالاسىمەن, اتا-انا, تۋىس-تۋعاندارىمەن قارىم- قاتىناسى وزگەشەلەنىپ كەتەدى.
«پاراسات» توبىنىڭ مۇشەلەرى ماقالامەن تانىسا وتىرىپ, عالامتوردىڭ زيانى, جاستاردىڭ ساناسىنىڭ ۋلانۋى, وندا جاپپاي ساۋاتسىزدىق پەن جاۋاپسىزدىق ەتەك العان, ادام اعزاسىنداعى ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپشىسى دە ينتەرنەت ەكەندىگىنە توقتالدى.
1. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار دامي كەلە ادامنىڭ ساناسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر. 2. كومپيۋتەر, ۇيالى تەلەفوننىڭ دەنساۋلىققا زيانى, جۇيكە جۇيەسى قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ ناشارلاۋى, ايىقپاس دەرتتەرگە ۇشىراۋى, ت.ب. كوپتەگەن دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق دالەل ەمەس پە؟ 3. ماقالادا ايتىلعان پايدا بولعان «ادامنىڭ جاڭا ءتۇرى». ول – قولىنداعى تەلەفونىن تارتىپ الساڭ, جان-جاعىنا الاقتاپ, تۇسىنەن شوشىپ ويانعانداي, ۋاقىتتىڭ قاي مەزگىل بولعانىن اجىراتا الماي, اينالاسىنا تاڭعالا قارايتىن ادامداردىڭ تۇرلەرى پايدا بولدى. 4. ادامنىڭ رۋحاني جۇتاڭدانۋى. عالامتوردىڭ شىرماۋىنداعى بالا اتا-اناسىنا كومەكتەسكەننىڭ ورنىنا تەلەفونىنا شۇقشيىپ, ولاردىڭ قاباعىنداعى كىربىڭدى دە بايقامايدى. 5. جاس بۇلدىرشىندەر ونلاين ويىنداردى ويناي وتىرىپ ۆيرتۋالدى الەمنىڭ ق ۇلىنا اينالادى. «پاراسات» توبى وسى ايتىلعان ويلاردى دالەلدەۋگە تىرىستى.
بۇگىنگى تاڭدا عالامتور جاستاردىڭ اينىماس ءبىر بولىگىنە اينالعانداي. ويتكەنى, جولدا, جۇمىستا, ءتىپتى اس ءىشىپ وتىرسا دا ۇيالى تەلەفونعا نەمەسە اگەنتكە تەلمىرگەن جاستاردى كورەتىن بولدىق. باسىم كوپشىلىگىن سىرتقى ورتا, اينالاسى, اتا-اناسى, دوستارى, وقۋ ماسەلەسى قىزىقتىرمايتىنى سونشالىق, عالامتورعا سۇيەنىپ, كىتاپ وقۋدى, ىزدەنۋدى قويدى دەسەك تە بولادى. ويتكەنى, عالامتورعا كىرىپ, كەرەكتى ماعلۇماتتىڭ اتىن جازساڭىز بولعانى, ءتۇرلى رەفەراتتار, زەرتتەۋلەردى تاۋىپ, دايىن نارسەنى شىعارىپ, مۇعالىمگە وتكىزە سالادى. كوزىنىڭ مايىن تاۋىسىپ, كىتاپ وقىپ, كىتاپحانا تابالدىرىعىن توزدىراتىن وقۋشى بۇگىندە ينتەرنەت كلۋبتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋدا. سول سەبەپتى عالامتورعا كىرگەن ۋاقىتىن كىتاپ وقۋعا جۇمساسا كوپ نارسەدەن ۇتارى انىق.
پىكىرتالاستى قورىتىندىلاي كەلە ەكى توپ مىناداي ءتۇيىن ءتۇيدى:
1. قوعامدىق جەلىنىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز, الايدا ونى مولشەرىنەن اسىرا پايدالانسا ايىقپاس «دەرت».
2. قوعامدىق جەلىدەگى ساۋاتسىزدىقتى جويۋدى اركىم وزىنەن باستاۋى كەرەك.
3. «ينتەرنەت – ءبىر كۇندىك, كىتاپ – ماڭگىلىك» ەكەنىن ەستە ساقتاۋ قاجەت.
ەڭسەسى بيىك, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ادالدىقتى تۋ ەتكەن العىر ويلى ازامات ۇل-قىزدارى كوپ بولسىن دەگىمىز كەلەدى.
ماقپال لەپەسوۆا,
س. سەيفۋللين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
تارباعاتاي اۋدانى.