ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى اسكەري قاقتىعىستىڭ سالقىنى الەمگە وڭايعا تيمەي تۇرعانى بەلگىلى. العى شەپتەگى ىرگەسى سوگىلگەن اسكەرىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن كرەمل بيلىگى ءىشىنارا موبيليزاتسيا جاريالادى. الايدا وسىدان كەيىن ەل تۇرعىندارى كورشىلەس مەملەكەتتەرگە جوڭكىلە كوشتى. ولاردىڭ ءبىر لەگى قازاقستانعا كەلدى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە ءتۇرلى پىكىر قالىپتاسقانى بەلگىلى. دەگەنمەن توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, حالقىمىزدىڭ مۇنداي «كوشتىڭ» تالايىن باستان وتكەرگەنىنە كۋا بولامىز.
اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارى كەزىندە پىكىر ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى قازاقتا «كورشىمەن تاتۋدىڭ كوڭىلى توق» دەگەن ماقالدىڭ بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. سوندىقتان ىرگەلەس ەلدەرمەن تاتۋ بولۋعا نازار اۋداردى.
«بۇدان ەش ۇتىلمايمىز. سوڭعى كۇندەرى كورشى ەلدەن, ياعني رەسەيدەن كوپتەگەن ادام كەلە باستادى. كوپشىلىگى قازىرگى احۋالعا بايلانىستى امالدىڭ جوقتىعىنان كەلىپ جاتىر. ولارعا قامقورلىق كورسەتىپ, قاۋىپسىزدىگىنە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. بۇل – ساياسي جانە گۋمانيتارلىق ماسەلە. وسى ماسەلەنى مەن ۇكىمەتكە تاپسىردىم», دەدى ق.توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا ەڭ الدىمەن ادامگەرشىلىك, سابىرلىق پەن ۇيىمشىلدىق تانىتۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. «بىزدە ەشقانداي داعدارىس جوق, دۇربەلەڭ دە جوق. ۇكىمەت ءوز جۇمىسىن اتقارۋى كەرەك. سىرتتان كەلگەن ادامدارعا كومەك كورسەتىلەدى, بىراق جەڭىلدىكتەر بەرىلمەيدى. جۇمىستىڭ ءبارى زاڭ جۇزىندە, كەلىسىمدەر بويىنشا جۇرگىزىلەدى» دەدى ق.توقاەۆ.
الايدا ەل ىشىندە موبيليزاتسياعا قاتىستى الىپ-قاشپا اڭگىمە ءورشىپ تۇر. ماسەلەن, الەۋمەتتىك جەلىدە ەلىمىزگە 1,6 ميلليون رەسەيلىك كىردى دەگەن قاڭقۋ ءسوز جەلدەي ەستى. بىراق كەيىننەن مۇنىڭ تونىن تەرىس اينالدىرىپ كيگەن دەرەكتەر ەكەنى بەلگىلى بولدى. سەبەبى 1,6 ميلليون – بيىل ەلىمىزگە ات باسىن بۇرعان رەسەيلىكتەردىڭ جالپى سانى. ياعني جىل باسىنان بەرى وسىنشا ادام قازاقستاننىڭ شەكاراسىنان وتكەن. بىراق سونشاسى قايتادان ءوز ەلىنە قايتقان.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين 21 قىركۇيەكتە ءىشىنارا موبيليزاتسيا جاساۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعالى بەرى ەلىمىزگە 100 مىڭعا جۋىق رەسەيلىك باس ساۋعالاپ كەلىپتى. بىراق سونىڭ 64 مىڭى ەلدەن كەتكەن. 21-27 قىركۇيەك ارالىعىندا سەگىز مىڭ رەسەيلىككە جەكە سايكەستەندىرۋ ءنومىرى بەرىلگەن. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كوشى-قون كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اسلان اتالىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن رەسەيدىڭ 93 مىڭ ادامىنا جسن بەرىلگەن.
«قازاقستاندا تۇرۋعا ىقتيارحات العان 4 271 رەسەي ازاماتى بار. ولاردىڭ 116-سى ەتنوستىق قازاق. ىقتيارحات الۋدا ارنايى ءتارتىپ بارىن بىلەسىزدەر. ىقتيارحات الۋعا ۇمىتكەرلەردىڭ ارقايسىسى ءوزىنىڭ تولەم قابىلەتىن راستادى. بۇل – 1320 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ياعني 4 ميلليون تەڭگەدەن اسا قاراجات», دەدى ا.اتالىقوۆ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا.
جالپى, رەسەيدەن كەلگەندەردىڭ اراسىندا 7 مىڭ ادام قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋگە ءوتىنىش بەرگەن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ولجاس ورداباەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, رەسەيدەن كەلگەندەرگە جەكەلەي جاعداي جاسالمايدى. ءبارى زاڭ اياسىندا ورىندالادى.
«قازىرگى كەزدە رەسەيدەن كەلىپ, قازاقستاندا جۇرگەن 353 مىڭ ادام بار. ونىڭ 7 مىڭى عانا قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن. سوندىقتان رەسەيلىكتەردىڭ كەلۋى ەڭبەك نارىعىنا اسەر ەتپەيدى. اتاپ ايتقاندا, رەسەيلىكتەردىڭ جۇمىسقا تۇرۋىنا جاعداي جاسالمايدى», دەدى ر. ورداباەۆ.
جالپى, قازاقستان ەلىمىزگە اعىلعان رەسەيلىكتەرگە زاڭدىق تۇرعىدا كوپ كومەك كورسەتىپ جاتىر. ماسەلەن, رەسەي ازاماتتارىنا جسن ءنومىرىن الۋ جەڭىلدەتىلدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا, رەسەيلىكتەرگە جسن ءنومىرى SMS-حابارلاما ارقىلى جىبەرىلەتىنىن جەتكىزدى.
«ەندى جسن الۋعا ءوتىنىش بەرگەن ادامدارعا ەكىنشى رەت كەلۋدىڭ قاجەتى جوق, جسن ولاردىڭ تەلەفون نومىرىنە 1414 قىزمەتىنەن سمس-حابارلاما تۇرىندە جىبەرىلەدى. بۇل دايىن جسن الۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعان بارلىق حقكو كليەنتىنە قاتىستى. بۇل ءوز كەزەگىندە ادامداردىڭ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, ۋاقىتتارىن بوسقا جوعالتپاۋعا جول اشادى», دەدى ب.مۋسين.
قازاقستاندا شەتەل ازاماتتارىنىڭ جۇرۋىنە قاتىستى بەلگىلەنگەن شەكتەۋلەر بار. ماسەلەن, ەلدە 30 كۇنگە دەيىن بولاتىن شەتەلدىكتەرگە ۋاقىتشا تىركەۋ مىندەتتى ەمەس. زاڭعا سايكەس, شەتەلدىكتەر ەلىمىزدە ۆيزاسىز 30 كۇن جۇرە الادى. ودان ارتىق قالعىسى كەلسە, كوشى-قون قىزمەتىنە تىركەلۋگە ءتيىس. وسىلايشا, ەلدە قالۋ مەرزىمىن تاعى 60 كۇنگە سوزدىرۋعا قۇقىلى.
بۇدان بولەك, شەكارا ماڭىنداعى جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا موبيليزاتسيادان قاشقان رەسەيلىكتەرگە كومەك قولىن سوزىپ جاتىر. ورالداعى كينوتەاتر ديرەكتورى باسپانا تاپپاي جۇرگەن رەسەيلىكتەرگە كينوتەاتر زالىن تۇنەۋ ءۇشىن ۇسىنعان. سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۇرعىندار كەلگەن رەسەيلىكتەرگە تەگىن باسپانا ۇسىنىپ, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتكەن. پەتروپاۆل, پاۆلودار, اتىراۋ سەكىلدى قالالاردا دا جەرگىلىكتى حالىق ەرىكتى تۇردە كومەكتەسۋگە كىرىسكەن.
ءوز كەزەگىندە جان ساۋعالاعان رەسەيلىكتەر قوناقجاي قازاق حالقىنا العىسىن جاريالاپ جاتىر. ولار وزدەرىنىڭ ۋكرايناداعى سوعىسقا قارسى ەكەنىن, سوندىقتان موبيليزاتسياعا ءىلىنىپ كەتۋدەن قاشقانىن جاسىرمايدى. ماسەلەن, سانكت-پەتەربۋرگتەن كەلگەن اندرەي ەسىمدى جىگىت: «وتانىمدى ساتپايمىن! ەشقاشان دا ساتقان ەمەسپىن. جۋىق ارادا جاعداي وزگەرەدى, رەسەيگە ورالامىن دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەيدى. جالپى, شەكارا اسقانداردىڭ دەنى وسىنداي پىكىر بىلدىرەدى.
قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك جەلىدە قازاقستان حالقىنا, قازاقتارعا العىس ايتۋ ترەندكە اينالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ماسەلەن, رەسەيلىك تيم كروسس ەسىمدى كومپوزيتور ينستاگرامداعى پاراقشاسىندا «راحمەت, براتيا» دەپ جازىپ, ەلىمىزدىڭ تۋىن قويعان ەكەن.
«وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قازاقستانعا رەسەيلىكتەرگە كورسەتىپ وتىرعان قولداۋى ءۇشىن العىس ايتقىم كەلەدى. مەن كەلگەندەردىڭ بارلىعىنا قازاقستاندى, حالقىن جانە ءسىز ءۇشىن جاساپ جاتقان بارلىق ىستەرىن قاتتى قۇرمەتتەۋگە كەڭەس بەرگىم كەلەدى», دەيدى تاعى ءبىر جەلى قولدانۋشىسى.
سونداي-اق ماسكەۋدەگى قازاقستان ەلشىلىگىنە بارىپ, العىستارىن ءبىلدىرىپ جاتقاندار دا بار. العاش بولىپ فوتوگراف الەكساندر استاحوۆ ەلشىلىككە گۇل شوقتارىن قويىپ, «قازاقستان, مەيىرىمدىلىگىڭىز ءۇشىن راحمەت!» دەگەن حات قالدىرىپتى. سونداي-اق ۇلىبريتانياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنە دە رەسەيلىكتەر گۇل شوقتارىن اپارىپ, العىستارىن قاعازعا جازىپ كەتكەن. بۇدان بولەك, كاتالونيانىڭ بارسەلونا قالاسىنداعى ەلىمىزدىڭ كونسۋلدىعىنا دا العىس ايتقاندار جەتەرلىك.
ال رەسەيلىك تانىمال بلوگەر يليا ۆارلاموۆ تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا ء«دال قازىر الەمدەگى ەڭ ۇزدىك پرەزيدەنت كىم جانە ونى نەلىكتەن توقاەۆ دەپ ويلايسىز؟» دەگەن جازبا قالدىردى.
ورال قالاسىنا ات باسىن تىرەگەن الەكسەي سيبيرسكي ەسىمدى بەلسەندى رەسەيلىكتەردى ۇيىمداستىرىپ, جايىقتىڭ بويىن جيناستىرۋعا شاقىردى. «بىزگە قولۇشىن سوزعان قازاقستانعا وسىلاي العىس بىلدىرەيىك», دەيدى بەلسەندى.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, قازاق حالقى ناۋبەتتەن قاشقان, جەر اۋدارىلعان ادامدارعا قولۇشىن سوزعانىنا, وزىندە باردى ءبولىپ بەرگەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ماسەلەن, كەڭەس وداعى ەندى-ەندى قۇرىلار تۇستا ۆلاديمير لەنين ارال بالىقشىلارىنا حات جولداعانى كوپشىلىككە بەلگىلى. ارالدىقتاردىڭ پرولەتاريات كوسەمىنىڭ مەسەلىن قايتارماي ون ءتورت ۆاگون بالىق جىبەرگەنى تالاي شىعارماعا ارقاۋ بولعان-دى.
بۇل كورسەتىلگەن كومەكتىڭ ءبىر پاراسى عانا. بۇدان بولەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۇسى كەزىندە دە حالقىمىز مەيىرىمدىلىك پەن قوناقجايلىلىقتىڭ ەرەكشە ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. وتكەن عاسىردىڭ 1937 جانە 1949-جىلدارىندا جەر اۋدارىلعاندارعا العاشقى بولىپ جەرگىلىكتى قازاقتار كومەك قولىن سوزدى.
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ەلىمىزگە بەس ميلليون ادام جەر اۋدارىلعان ەكەن. ءار جىلدارى ەلگە 800 مىڭ نەمىس, 102 مىڭ پولياك, 19 مىڭ كورەي وتباسى, 507 مىڭ سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق قىرىم تاتارلارى, تۇرىكتەر, گرەكتەر, قالماقتار جانە باسقالار جەتكىزىلدى.
جەر اۋدارىلعاندار, قۋدالانعاندار الجير, كارلاگ سەكىلدى لاگەردەردە جان تۇرشىگەرلىك ازاپ كورگەنى بەلگىلى. اشتىقتان بۇراتىلعان تۇتقىندارعا قازاقتاردىڭ قۇرت لاقتىرىپ, جانىن ساقتاپ قالعانىن دا ناۋبەتتەن امان قالعانداردىڭ ۇرپاعى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمەلەيدى.
وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن قوناقجاي قازاق حالقى اشتىقتان بۇراتىلعان رەسەي حالقىنا توننالاپ ازىق-ت ۇلىك جىبەرگەن ەدى. كەيىننەن جازىقسىز جەر اۋدارىلعاندارعا كومەك قولىن سوزدى. تاريح قايتالانادى دەگەن راس شىعار, ءبىر عاسىردان كەيىن سوعىستان قاشقاندار ەلىمىزدە تاعى باس ساۋعالادى.