وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە مايىن تامىزىپ سويلەپ تۇرۋى قالىڭ قازاق جايلاعان ولكەدە تاڭسىق ەمەس. قازاق ءتىلىنىڭ كىرپىگى عانا قيمىلداپ تۇرعان سولتۇستىك ءوڭىر ءۇشىن ءسۇيىنشى جاي. ءتىلىمىزدى سىيلاپ, تىرشىلىگىمىزدى تولايىم ءوز بويىنا شاقتاپ العان ورەندەردىڭ بويىنان تۋعان توپىراعىنا دەگەن وتتاي ىستىق ىقىلاس پەن قالتقىسىز قۇرمەتتى كورگەندە جۇرەگىڭنىڭ ءبىر شىمىر ەتەرى بار.
جاسى جەر ورتاسىنان اۋعان اقساقال كوشە قيىلىسىندا ەكى-ءۇش بالادان ءجون سۇراعان. قازاق تىلىندە. بالالار دا كادىمگى ءوز پەرزەنتتەرىمىز, بىراق الدە اسىعىس بولدى ما ەكەن, بالكىم اقساقالدىڭ سۇراعىن تۇسىنبەدى مە, ءتىل جارىپ جاۋاپ قاتپاي, جەدەلدەتە باسىپ ءوتىپ كەتتى. اڭتارىلىپ قالعان اقساقال جول بويىنداعى جاس كەلىنشەككە الگى ساۋالىن تاعى قايتالاعان. بۇل جولى دا جاۋاپ الا المادى. ەكى ۇرپاقتىڭ ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەۋى تۇيتكىلدى ءتىل ماسەلەسىندە ەدى. قولىنداعى تاياعىنا سۇيەنگەن اقساقال بارار باعىتىنان جاڭىلىپ, سالى سۋعا كەتىپ تۇرعان سوڭ ءجون سىلتەۋگە تالپىندىق. وڭىندە وكىنىشتىڭ تابى. جاڭاعى جاس ۇرپاقتىڭ ءوز انا ءتىلىن بىلمەيتىندىگىنە رەنجۋلى. قاپالى كۇيىندە تاياعىن قارمانا بەردى. يىعىن باسقان ءزىلماۋىر سالماقتى ارەڭ كوتەرىپ تۇرعانداي.
اقساقال بارار جەردى ءبىز دە بىلمەيدى ەكەنبىز. جول بويىندا ءوتىپ بارا جاتقان اقسارى ءوڭدى, بيازى قىزدىڭ قاپەلىمدە كومەككە كەلگەنى. جولاۋشىعا جول باعىتىن قازاق تىلىندە جاتىق, تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. ءوڭى باسقا بولعان سوڭ سۇراق تا تۋىنداعان. سويتسەك, نەمىس قىزى ەكەن. قازاق تىلىندە سويلەگەندە ءبىر مۇدىرمەيدى, كۇندەلىكتى قاراپايىم قولداناتىن ءسوز دە ەمەس, ادەبي سوزدەرمەن ايشىقتالعان مازمۇندى دا ماعىنالى لەپەس. ويلاماعان جەردەن ات باسىنداي التىن تاۋىپ العان ادامشا قۋاندىق. ىندەتە سۇراستىردىق. سويتسەك, كارينا رووت وبلىس ورتالىعىنداعى س.ءجۇنىسوۆ اتىنداعى №18 مەكتەپ-ليتسەيىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەدى ەكەن.
زەرەندى اۋدانىنا قاراستى شوق جۇلدىزداي جىلىمدى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. كىشكەنتاي كەزىندە وسى اۋىلدىڭ اينۇر, ءمارزيا, ايدانا ءتارىزدى قۇربىلارىمەن ويناپ وسكەن. وتباسىندا دا قازاق تىلىندە سويلەيدى ەكەن. اكەسى ەۆگەني قىزىمنىڭ بولاشاعى جارقىن بولسىن دەپ قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋىنا قامقورشى بولعان. جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن مەكتەپتە نەمىس تىلىنەن ساباق بەرەتىن اجەسى يدا كەيلەر مۇعالىم ماماندىعىن كوڭىلى قۇلاي سۇيۋىنە ىقپال ەتىپتى. كىشكەنتاي كەزىنەن كوركەم ادەبيەتتىڭ سيقىرلى الەمىن كەزگەن. تولەگەن ايبەرگەنوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ جىرلارىن جاتتاعان, ۇلى مۇقاڭنىڭ «اباي جولى» رومان ەپوپەياسىن قولىنان تۇسىرمەي وسكەن. بالكىم, سول ءبىلىمنىڭ, تىلگە دەگەن ىنتىزارلىعىنىڭ ارقاسى بولار, كەيىن قالالىق, وبلىستىق ءتىل بايقاۋى جارىستارىنا قاتىسقان. وبلىستىق بايقاۋدا ءوزى ءتارىزدى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن قانشالىقتى مەڭگەرگەندىگى تارازى باسىنا تارتىلعان كەزدە سان مارتە توپ جارىپتى.
– مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمدە مۇقاعالي اقىننىڭ جىرلارىن قۇربىلارىمىزبەن بىرگە تالاسا, تارماسا وقيتىنبىز, – دەيدى كارينا ەۆگەنەۆنا. – «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» پوەماسىن مەكتەپ وقۋشىلارى بولىپ ساحناعا شىعاردىق. ءسوز قۇدىرەتى دەگەن عالاماتتى ءدال سول كەزدە ۇعىندىم. قازاقى ءسوزدىڭ قاسيەتىن تانيتىن اۋىل تۇرعىندارى سىلتىدەي تىنىپ تىڭدادى. ەل العىسىن الدىق. مىنە, سودان باستاپ مەنىڭ بويىمداعى جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلى مەن ونىڭ ادەمى ادەبيەتىنە دەگەن ماحابباتىمنىڭ وتى مازداي ءتۇستى. ۇلى ابايدىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي جازعان ەڭبەگىم باسپاسوزدە جارىققا شىقتى.
ءوزى قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى قالالىق جاس پەداگوگتەر وداعىنىڭ توراعاسى. جاس ماماندارعا دا جەتەكشىلىك ەتەدى. جاستاردىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋ جولىن نۇسقايتىن, بولاشاعىن باعدارلاۋعا ىقپال ەتەتىن رەسپۋبليكالىق جاستار فورۋمىنا قاتىسىپتى. قوعامدىق شارۋاسى شاش-ەتەكتەن. نەگىزى تىلگە بايلانىستى. ءتىل بولعاندا دا جورگەگىنەن جانىنا جاقىن, بەسىك جىرىن تىڭداعان قازاق ءتىلى. كوكشەتاۋداعى ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن «تىلدەردى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ» شارۋاسى دا از ەمەس.
– جاستاردى قانشا ۇگىتتەگەنىمەن, بىردەن ۇمتىلىپ كەتە قويمايدى, – دەيدى كارينا ەۆگەنەۆنا. – دەگەنمەن قاتارىمىزعا تارتىپ جاتىرمىز. وزگە ۇلت وكىلدەرىنە وكپە جوق. جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوز ءتىلىن بىلمەۋى, بىلۋگە اسىقپاۋى جانىڭا باتادى. بۇل تاراپتاعى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن جاقسى بىلەتىندىگىم انىق. ويتكەنى مەن كوڭىلىم قۇلاي سۇيگەن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمىمىن عوي.
– ۇستازداردىڭ ەڭبەگى اۋىرلاپ كەتكەن جوق پا؟ – دەپ سۇرادىق ءبىز. – ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي, قازاق بالاسى ءوز ءتىلىن بىلۋگە ق ۇلىقسىز بولسا, وقىتۋ دا وڭاي ەمەس شىعار.
– جوق, اعاي, – دەدى ول. – مەنىڭشە, ءوزىڭ تاڭداپ العان ماماندىقتى جاقسى كورۋىڭ كەرەك. الدىمەن ىنتاڭ مول, ىقىلاسىڭ ەرەكشە بولۋى شارت. وعان قوسا, وقۋشىلاردى جاقسى كورسەڭ, ولار ۇستازدىڭ ايتقانىنان بويىنا ءبىلىم جۇقتىرسا, جۇمىسىڭ ناتيجەلى بولادى ەمەس پە؟! ارينە, ءار ءسابيدىڭ ءتىلى ءوز تىلىندە شىعۋى كەرەك. ول ءۇشىن وتباسىندا ءوز تىلىندە سويلەگەندەرى ءلازىم. قازىر جاس وتباسى يەلەرى ءوز ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن, بالدىرعاندارىن ورىس تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن مەكتەپتەرگە بەرىپ جاتىر. ايتاتىن جالعىز سىلتاۋلارى «ەرتەڭ ساباق وقىعان كەزدە كومەكتەسە المايمىز» دەيدى. ال جاستار بولسا وزگە تىلدە سويلەگەندى مارتەبە سانايدى. كوشەگە شىعىپ قاراڭىزشى, كوكشەتاۋ ورىس تىلىندە سويلەپ تۇر. ايتپاقشى, ءبىز تاياۋدا «كوكشەتاۋ قازاقشا سويلەي مە؟» دەگەن اكتسيا وتكىزدىك.
اكتسيا بارىسىندا كارينا ەۆگەنەۆنا ءتارىزدى جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى وبلىس ورتالىعىنداعى حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمەلەردە بولىپ, قازاق ءتىلىنىڭ قانشالىقتى قولدانىلىپ جاتقاندىعىن تارازى باسىنا تارتسا كەرەك. بۇل ورايداعى كەمشىلىك, قانشا جىلدان بەرى ايتىلىپ, جازىلىپ كەلە جاتقان ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءالى دە ءبىر عۇمىر كەرەك.
ءتىل جاناشىرى قازاقستان حالقى اقمولا اسسامبلەياسى جانىنان ۇيىمداستىرىلعان ءتىل ۇيرەتۋ ساباقتارىن وتكىزەدى ەكەن. اناۋ ايتقانداي, دۇمەپ كەلىپ, ءتىل ۇيرەنەمىن دەپ تالپىنىس جاساپ جاتقاندار كوپ ەمەس. ايتسە دە, كارينا ەۆگەنەۆنا جالعىز جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ عانا ەمەس, جالپى حالىقتىڭ, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاق ءتىلىن كادەسىنە جاراتىپ ۇيرەنىپ كەتەتىندەرىنە سەنىمدى.
اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى تۋعان توپىراعى تۋرالى, جەرگىلىكتى ۇلت تىلىنە دەگەن ايالى اق ماحابباتىنىڭ وتىن مازداتىپ الاۋلاتقان وسكەن ورتاسى جايىندا ساباقتالعان.
– مەكتەپتە جۇرگەندە شىعارما جازعاندى ۇناتۋشى ەدىم, – دەيدى ول. – ءبىزدىڭ جىلىمدى اۋىلىنىڭ ماڭايى كوركەم سۋرەتتەي كەلىستى, تابيعاتى تامىلجىعان ورتا عوي. بالكىم بالالىق شىعار, اق قايىڭداردىڭ جاپ-جاسىل جاپىراقتارىنىڭ سامال جەلمەن جەلبىرەپ ويناعانىن سوزبەن سۋرەتتەگىم كەلەتىن. بىراق كىندىك قانىڭ تامعان قاسيەتتى جەردىڭ بار بولمىسىن ءتىلدى قانشالىقتى جەتە مەڭگەرسەڭ دە جەتكىزە المايتىن شىعارسىڭ. ول ءۇشىن كوكىرەگىڭدەگى سەزىمدى سوزبەن كەستەلەۋىڭ كەرەك. تۇبىندە ايتەۋىر ءبىر جازىپ شىعاتىنىم انىق. ءبىزدىڭ اۋىلدان شىققان قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ءبىر وكىلى سارباس اقتاەۆ اعامىزدىڭ تۋعان جەر تاقىرىبىنداعى شىعارمالارىن ءسۇيسىنىپ وقيمىن. قالامگەر اعامىزداي قارپىپ جازا الماساق تا بىزدىكى ازىرگە ەلىكتەۋ.
ءجۇزى باسقا بولسا دا وزىمىزگە بۇيرەگى بۇرىپ تۇرعان كارينا ەۆگەنەۆنامەن جول ايىرىعىندا قوشتاستىق. قىز بۇرىمىنداي قاتار تۇسكەن قوس كوشە اتشاپتىرىم جەردەن بارىپ قوسىلادى ەكەن. اقپەيىلدى ادامداردىڭ ىزگى نيەتى ءتارىزدى.
كوكشەتاۋ