وڭىرلەردە ءوندىرىس وشاعى بۇرق-سارق قايناپ, سايراعان لوگيستيكا دايىن ونىمدەردى ەكسپورتتاپ ۇلگەرە الماي, بيزنەس مەملەكەتتىڭ ءبىر ءمۇيىسىن دەمەپ تۇرار ەل بولعانىمىزدا, بالكىم, مۇناي باعاسىنا اسا الاڭداي قويماس پا ەدىك. بىراق كورگەن-باققانىمىز – وسى «قارا التىن», سوندىقتان ونىڭ جاھان نارىعىنداعى قۇبىلۋى تاپ ءبىر جۇرەگىمىزدى اۋىرتپاسا دا, كەۋدە تۇسىمىزدى ەپتەپ سىزداتىپ وتەرى بەلگىلى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ماقالادا تەك مۇناي تۋرالى ەمەس, مۇناي جانە وعان قاتىستى تۋىندايتىن تىزبەكتى پروبلەمالار تۋرالى دا ءسوز بولادى.
Brent ماركالى مۇناي باعاسى 2022 جىلدىڭ 24 قاڭتارىنان بەرى العاش رەت باررەلىنە 86 دوللاردان تومەن ءتۇسىپ وتىر. قازىر Brent-ءتىڭ ءبىر باررەلى شامامەن 86,97 دوللارعا ساۋدالانسا, WTI ماركالى مۇناي باررەلى 79,22 دوللارعا باعالانۋدا. Tengenomika ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا قىسىمدى كۇشەيتەدى. تەڭگەنىڭ جايى ونسىز دا جاقسى ەمەس ەدى. ۆاليۋتامىز جىل باسىنان بەرى 10,8 پايىزعا السىرەگەن.
اناليتيكتەر مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىن جەتەكشى ەلدەردىڭ ورتالىق بانكتەرىنىڭ, اسىرەسە اقش فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ (فرج) اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتۋىمەن بايلانىستىرادى. 21 قىركۇيەكتە فرج بازالىق ستاۆكانى ءۇشىنشى رەت قاتارىنان 0,75 پايىزعا كوتەرىپ (قۇراما شتاتتاردا ينفلياتسيا 8,3 پايىزعا دەيىن جوعارىلاپ كەتتى – رەد.), ەكونوميكالىق بولجامدى جاڭارتقان ەدى. وسىدان كەيىن FOMC (اشىق نارىقتاعى وپەراتسيالار بويىنشا فەدەرالدى كوميتەت) مۇشەلەرى فەدەرالدى قور بويىنشا ستاۆكالار بيىل جىل سوڭىنا دەيىن 4,4 پايىزعا دەيىن جوعارىلايدى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. فرج-نىڭ ستاۆكانى كوتەرۋى باعامىن دوللارعا قاراپ ايقىندايتىن وزگە ەل ۆاليۋتالارىنا دا اسەر ەتەدى. اقش تاراپىنان مولشەرلەمەنىڭ كوتەرىلە بەرۋى جاھان نارىعىندا رەتسەسسيا تۋدىرۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى ساراپشىلار.
«KASE بيرجاسىنداعى قازاقستاندىق تەڭگە كۋرسى دوللار جۇبىمەن بىرگە ءتۇسىپ بارادى. رۋبل, يۋان جانە ەۋرومەن ديناميكا سوڭعى تاۋلىكتەردە شامالى عانا بولدى. تەڭگە كۋرسىنىڭ السىرەۋىنە باستى سەبەپ – سىرتقى قىسىم. جاھاندىق كاپيتال نارىعى تاۋەكەلدەردەن قاشىپ, الەمدى شارپيتىن رەتسەسسيانى كۇتىپ وتىر. تاۋەكەلدى اكتيۆتەرگە دەگەن سۇرانىس مينيمالدى دەڭگەيدە. شيكىزات كوتيروۆكالارى دا قىسقارادى دەگەن ىقتيمالدىلىق بار. ال قازاقستان ءۇشىن ەنەرگيا تاسىمالداۋ باعاسىنىڭ جوعارى ءارى تۇراقتى بولۋى ەرەكشە ماڭىزدى. ءدال قازىرگى ساتتە تەڭگەنىڭ قۇبىلۋى – سىرتقى تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋىنان تۋىنداپ جاتقان جاعداي, باسقا ەشتەڭە دە ەمەس», دەيدى Alpari ساراپشىسى اننا بودروۆا.
مۇناي باعاسىنىڭ ءدال قازىرگى باعاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تۋرا ءبىر اي بۇرىن بەلگىلەگەن بازالىق ستسەناريىندەگى باعامەن سايكەس كەلەدى.
«بازالىق ستسەناري جاعدايىندا مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسى باررەلىنە 85 دوللار دەڭگەيىندە جانە دوللار كۋرسىن 470 تەڭگە دەڭگەيىندە پايدالانۋ ۇسىنىلادى», دەگەن ەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ. ولاردىڭ پايىمىنشا, وپتيميستىك ستسەناري جاعدايىندا مۇناي باعاسى – 110 دوللار بولىپ, دوللار 440 تەڭگە بولادى, ال پەسسيميستىك ستسەناري بويىنشا 60 دوللارعا دەيىن تومەندەپ, دوللار كۋرسى 500 تەڭگە ماڭايىندا قالىپتاسادى.
قىسقاسى, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى اسكەري ءىس-قيمىلدان جاھان دۇرلىكتى. گەوساياسي احۋال شيەلەنىستى. الەمدىك لوگيستيكا تىزبەگى بۇزىلدى. اقش ۋكرايناعا ۇزدىكسىز كومەك كورسەتىپ جاتىر. بۇل بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوز ىشىندەگى ينفلياتسيانى ارتتىردى. ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن فرج ستاۆكانى كوتەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ستاۆكانىڭ جوعارىلاۋى جاھاننىڭ ەكونوميكالىق اۋا رايىنا اسەر ەتىپ مۇنايعا, تۇتىنۋ شيكىزاتىنا دەگەن سۇرانىستى ازايتتى. مۇناي باعاسى تۇسسە, تەڭگە السىرەيدى. سەبەبى مۇناي – باستى ەكسپورتتىق تاۋارىمىز. ال بىزگە قازىر قۋاتتى تەڭگە, قۋاتتى ەكونوميكا اۋاداي قاجەت. قازاقستان – ەكونوميكالىق قيىندىقتان, سول قيىندىق تۋعىزعان قىمباتشىلىقتان قاجىعان ەل. قاجىعان حالىقتىڭ باس ساۋعالايتىن «پەرىشتەسى» – بانكتەر. سايكەسىنشە, ەلدە نەسيەسى بار ازاماتتار كوبەيدى. ولاردىڭ ءبىرازى نەسيەسىن تولەي الماي ءجۇر. سوعان بايلانىستى مەملەكەت جەكە تۇلعانىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ قابىلداۋعا كىرىستى. ەلدەگى تۇيتكىلدىڭ ازىرگە شەشىلە قويۋى ەكىتالاي ءتۇيىن ەكەنىن وسىدان اڭعارۋعا بولادى.
جاقىندا الماتىدا وتكەن Kazakhstan Growth Forum-دا فورۋم توراعاسى ەلدار ابدىرازاقوۆ ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن تەڭگەنىڭ مىقتىلىعى كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
«ەلدەن كاپيتال كەتپەس ءۇشىن بىزگە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق كەرەك. اكتيۆتەرىمىزگە ينۆەستيتسيا سالۋعا قىزىقتىرۋ ءۇشىن كۇشتى ۆاليۋتا قاجەت. بۇگىندە تمد ەلدەرىنىڭ ۆاليۋتالارىنا قاتىستى تەڭگە يندەكسىنە كوشۋ جانە قازاقستاندىق تەڭگەگە ينۆەستيتسيالاۋدى قىزىقتى ەتۋ ءۇشىن كۇشەيتۋ كەرەك. ايتپەسە, تەڭگە «زاپوروجەتس» سياقتى بولادى, ونى ەشقاشان ساتىپ الا المايسىڭ. بىزگە تەڭگە-زاپوروجەتس كەرەك ەمەس», دەيدى كاسىپكەر.
قازىر قازاقستاندا رەسمي جىلدىق ينفلياتسيا – 16,1 پايىز. ارينە, مۇنداي جاعدايدا ازاماتتارعا ءوز اقشاسىن ساقتاۋ, كوبەيتۋ قيىنعا سوعادى. ينفلياتسيادان قورعايتىن جانە اقشانى ساقتايتىن بىردەن-ءبىر قۇرال دەپوزيت بولىپ كەلدى. الايدا قازىرگى ينفلياتسيا ۇستەمە پايدانى تولىقتاي جۇتىپ قويىپ جاتىر. ماسەلەن, بيىل شىلدەدە جەكە تۇلعالاردىڭ سالىمى بويىنشا ورتاشا سىياقى مولشەرلەمەسى 11,8 پايىزدى قۇراعان, ال سول كەزدەگى ينفلياتسيا كورسەتكىشى – 15 پايىز. مۇنداي قۇبىلمالى كەزەڭدە قور نارىعىنا بارۋ دا ۇلكەن تاۋەكەلدى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا Finprom ساراپشىلارى التەرناتيۆتى ينۆەستيتسيالاۋ قۇرالدارى ىشىندە التىن جانە جىلجىمايتىن م ۇلىككە ينۆەستيتسيا سالۋدى العا شىعارادى.
«ايتا كەتەيىك, التىن ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيا بولىپ ەسەپتەلەدى جانە قىسقا مەرزىمدى رەاليادا باعاسىن جوعالتۋى ىقتيمال. مىسالى, بيىل التىنعا ماكسيمالدى سپوتتىق باعا – ۋنتسياسىنا 2 مىڭ دوللار. بۇل مەجەگە بيىل 8 ناۋرىزدا جەتتى جانە سودان بەرى بىرتىندەپ تومەندەۋ بايقالىپ كەلە جاتىر. وسى جىلدىڭ 15 قىركۇيەگىندە باعا 1,7 مىڭ دوللاردى قۇرادى. بىراق ۇزاقمەرزىمدى ديناميكادا التىن ەڭ سەنىمدى اكتيۆ بولىپ قالا بەرەدى. ءوز كەزەگىندە, ءۇي باعاسى, اسىرەسە بيىل قاتتى ءوستى, ءتىپتى سەگمەنتتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنان دا اسىپ كەتتى. ماسەلەن, جاڭا ۇيلەردىڭ ورتاشا باعاسى 23,8 پايىزعا ارتتى (بىلتىردىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا). بۇل رەتتە قايتالاما نارىقتاعى باعا ءوسىمى – 72,2 پايىز ء(بىر جىل بۇرىنعى دەرەكپەن سالىستىرعاندا). ونىمەن قوسا جالعا بەرۋ قۇنى دا قىمباتتاپ جاتىر: ءبىر جىلدا 2,2 ەسە. تيىسىنشە, باعا بيىل عانا قىمباتتاپ وتىرعان جوق. جىلجىمايتىن م ۇلىككە ينۆەستيتسيا سالۋ الەم بويىنشا تانىمال قۇرال بولىپ وتىر», دەلىنەدى زەرتتەۋدە.
جاھاندىق نارىقتا مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋى ءوندىرىس كولەمىن دە تومەندەتەدى. وتاندىق مۇناي-گاز سالاسى ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 10 جىلداعى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيى قىركۇيەكتە بولماق.
«تامىز ايىندا 5,1 ملن توننا ءوندىرىلدى. سوڭعى 10 جىلدا تەك ەكى مارتە عانا تومەن بولعان: 2016 جىلى تامىزدا (4,3 ملن تونناعا جۋىق) جانە 2022 جىلى ماۋسىمدا (4,9 ملن توننادان از). سەبەپتەرى: قاراتابان (قاشاعان) كەشەنىندەگى زاۋىت ىشىندەگى ىستەن شىعۋدىڭ سالدارى قاشاعانداعى ءوندىرىستىڭ 3,5 ەسە تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى. ودان كەيىنگىسى – قاراشىعاناقتاعى جوسپارلى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى», دەپ جازادى تەلەگرامداعى Energy Monitor كانالى.
مۇناي جانە گاز اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگى بويىنشا, 2022 جىلدىڭ باسىنان بەرى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ورتاشا تاۋلىكتىك كورسەتكىشى 228 مىڭ توننانى قۇراعان. سول قارقىندى ساقتاعان جاعدايدا 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 83,2 ملن توننا مۇناي وندىرىلۋگە ءتيىس. ساراپشىلار ەندىگى قالعان 100 كۇندە 85,7 ملن توننالىق جوسپارلى كورسەتكىشكە قول جەتكىزە قويۋى ەكىتالاي ەكەنىن ايتادى.