ات تۋرالى اڭگىمە ايتىلسا الاكوڭىل كۇي كەشىپ, بايگە دەسە, دەلەبەسى قوزاتىن ءدۇيىم ەلدى ەرەكشە ەلەڭدەتىپ قويعان « ۇلى دالا جورىعى» بايگە-مارافونىنا قاتىسۋشىلار ۇلىتاۋ وڭىرىنە ەنگەن العاشقى كۇنى العاباس اۋىلى ىرگەسىندە ايالداپ, كەلەسى كۇنى, ياعني جارىستىڭ بەسىنشى كەزەڭىندە جوشى حان كەسەنەسىنە جەتتى.
مارافوننىڭ بەسىنشى كۇنىنىڭ قورىتىندىسىندا ۇزدىك ۇشتىكتىڭ كوش باسىنداعى اقتوبە كومانداسى بەلگىلەنگەن مەجەنى 43 ساعات 46 مينۋتتا ءجۇرىپ وتسە, شىمكەنتتىك شاباندوزدار مارەگە 44 ساعات 25 مينۋتتا جەتتى. ال ماڭعىستاۋلىقتار 44 ساعات 39 مينۋتتا ءۇشىنشى بولىپ كەلدى.
مارافوندى ۇيىمداستىرۋشى تاراپتىڭ وكىلى عابيت ەسىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, «جوشى حان» تاريحي-مادەني كەشەنىندە ايالداۋ مارافوننىڭ مادەني باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن.
– قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان كونە ساۋلەت ەسكەرتكىشى ساناتىنداعى جوشى حان كەسەنەسىنە ات باسىن بۇرىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋدى الدىن الا جوسپارعا ەنگىزگەن ەدىك. بىرەگەي جوباعا قاتىسۋشىلار قازاق حاندارىنىڭ تۇپكى اتاسى – جوشى حاندى تەرەڭ تانىپ-ءبىلۋى ماڭىزدى, – دەدى ول.
ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى ەكىنشى ايالداماعا جەتكەندە شاباندوزدارمەن بىرگە ءار ءوڭىردىڭ اتبەگىلەرى مەن باپكەرلەرى دە 500 شاقىرىمدىق جولدى باسىپ ءوتتى. وزىق شىققان كوماندانىڭ كورسەتكىشى – اتتىڭ جۇيرىكتىگى مەن شاباندوزدىڭ شەبەرلىگىنەن عانا ەمەس, اتبەگى مەن باپكەردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
– كوماندا قۇرامىنىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگى تاڭعى ساعات 5.00-دە باستالادى. باپ پەن باق قاتار شاباتىندىقتان, ءبىز ءۇشىن شاباندوزداردىڭ دەنساۋلىعى مەن كوڭىل كۇيى ماڭىزدى. مۇنداي مارافون الەمدە العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. اتتار جولمەن دە, جولسىزبەن دە تارتىپ كەلەدى. جىگىتتەردىڭ باستى مۇددەسى وزگەلەردەن وزىق شىعىپ, جۇلدەگە قول جەتكىزۋ ەمەس. ءبىزدى ورنىمىزدان قوزعاعان – نامىس, – دەيدى جامبىلدىق اتبەگى باۋىرجان تەرلىكباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, جول ۇزاق, سوندىقتان كومانداعا ەكى كولىك ۇنەمى ەرىپ جۇرەدى. ۇزاق قاشىقتىقتا اتتاردىڭ اۋزىن شايىپ وتىرادى. ونىڭ دا ءوز ولشەمى بار. الامان بايگەدە اتقا سۋ بەرىلمەيدى. بۇدان بولەك, ءار سايگ ۇلىكتىڭ بابى مەن مىنەزىن ەسكەرۋ قاجەت. جەمشوبى دە مۇقيات قاداعالانادى.
سول كۇنى كەش تۇسە شاباندوزداردىڭ شاتىرلى قالاشىعى دۋماندى ورتاعا اينالدى.
ورايلى ساتتە ۇلىتاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عالىمجان قۇسمانعالي بايگە-مارافونعا قاتىسۋشىلارعا ءسات ساپار تىلەدى.
«استانادان باستاۋ العان « ۇلى دالا جورىعىنىڭ» تۇركىستانعا بەت الۋى تاريحي دەرەكتەردى قايتا جاڭعىرتقانداي اسەرگە بولەپ وتىر. سىزدەر ەسىمى التى الاشقا ءمالىم الاشا حان, دومباۋىل جانە جوشى حان كەسەنەلەرىنە ات باسىن بۇرىپ, زيارات ەتتىڭىزدەر. شاباندوزداردىڭ شاڭعىتقان جولىندا ساتتىلىك سەرىك بولسىن!
الامان بايگەنى ۇلىتاۋ جۇرتشىلىعى تاماشالاپ, تۇڭعىش رەت ءوتىپ جاتقان ءىرى جوباعا كۋاگەر بولۋى رۋحاني سەرپىلىسكە نەگىز قالارى ءسوزسىز. 12 كۇندىك الامان جارىس ات سپورتىنا ءدۇمپۋ بەرىپ, جاستاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قىزىعۋشىلىعىن وياتتى.
الەمگە بيلىگى جۇرگەن شىڭعىس حان تۇلپارىنىڭ تۇياعى تيگەن بۇل جازىقتا ەل تاريحىنا قاتىستى تالاي وقيعالار بولعانى انىق. « ۇلى دالا جورىعى» شاباندوزدارى سول ىزبەن ءجۇرىپ, تاريحىمىزدى قايتا تۇلەتتى», دەدى ءوز لەبىزىندە عالىمجان مۇرات ۇلى.
كەلەسى كۇنى تاڭ بوزىندا جارىستىڭ التىنشى كەزەڭىن باعىندىرۋعا اتتانعان كوماندالار جەزقازعان قالاسىنىڭ تۇسىنان ءبىرى ىلگەرى, ءبىرى ءسال كەيىندەۋ ءوتىپ, قىزىلوردا وبلىسى باعىتىندا مىس شاھارىنان 55 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان قونالقى ورىنعا جەتتى. وسى كەزەڭ قورىتىندىسىندا ولار جارىس جولىنىڭ تەڭ جارتىسىن, ياعني 600 شاقىرىمدى ەڭسەردى. ەڭ باستىسى, بايگە-مارافون شارتىنا سايكەس, شاباندوزدار وسى جەردە العاش جانە سوڭعى رەت ات اۋىستىرۋعا ءتيىس ەدى.
بۇل جەردە دە تاۋەكەلى مول ساپارعا بەل بۋىپ شىققان مەيمانداردى ۇلىتاۋ وبلىسى اكىمدىگى مەن ۇلىتاۋ اۋدانى اكىمدىگىنىڭ لاۋازىمدى وكىلدەرى قۇشاق جايا قارسى الدى. سونىڭ جارقىن ايعاعى ىسپەتتى مەيماندوس پەيىل, قوناقجاي داستۇرگە ساي اقشاڭقان كيىزۇيلەرىن تىزبەكتەي تىگىپ تاستاعان بولاتىن.
سول كۇنى قاس قارايا « ۇلى دالا جورىعى» جوباسىنىڭ اۆتورى باقىتجان تۇرلىبەك, مارافوندى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى عاني دۇيشەنوۆ پەن ارمان ابدوللاەۆ, سونداي-اق بولمىس-ءبىتىمى بولەك بايگەنىڭ باس تورەشىسى نادەجدا كۋپتسوۆا جۋرناليستەر ءۇشىن دالالىق ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. جۋرناليست گۇلبيعاش ومار تىزگىنىن ۇستاعان ءماسليحات بارىسىندا سپيكەرلەر 1 200 شاقىرىمنىڭ تەڭ جارتىسىن باسىپ وتكەن ۇزدىك كوماندالاردىڭ جاي-كۇيى, جارىس جولىنداعى جۇيرىكتەردىڭ جالپى جاعدايى جانە الداعى 600 شاقىرىمدى قۇرايتىن قاشىقتىق – جەزقازعاننان تۇركىستانعا دەيىنگى جول جوسپارىنا قاتىستى ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمە ءوربىتتى. جۋرناليستەر تىكەلەي قويعان جانە الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تۇسكەن ساۋالدارعا تۇشىمدى جاۋاپتار بەرىلدى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتى بارىسىندا ءمالىم بولعانداي, جارىستىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە جەكەلەگەن كوماندالاردىڭ تورەشىلەردىڭ ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرىنە قۇلاق اسپاۋى سەبەپتى از-كەم قيىنشىلىقتار ورىن الىپتى. دەگەنمەن جۇرە كەلە جاعداي قالىپتى ارناعا تۇسكەن. العاش اتتانعاندا مارافون قۇرامىندا اتبەگىلەر مەن شاباندوزداردى, اسپازدار مەن جۇمىسشىلاردى, كولىك جۇرگىزۋشىلەر مەن تاعى باسقالارىن قوسقاندا 200 ادام بولعان ەكەن. ولاردىڭ قاتارى كوماندالاردىڭ جارىس جولىنان شىعىپ قالۋى سەبەپتى, سيرەي تۇسكەن سىڭايلى. اتتارعا قاجەتتى جەم-ازىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرى جەتكىلىكتى. ۆەتەرينار دارىگەرلەر تىنىمسىز ءىس ۇستىندە. سايگ ۇلىكتەردىڭ دەنساۋلىق احۋالى جوسپارعا ساي, كۇندەلىكتى تەكسەرىلىپ وتىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ولاردىڭ زورىعىپ جىعىلۋىنا جول بەرىلمەگەن. ۇيالى بايلانىس ارنايى جىلجىمالى قوندىرعى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلگەن.
قولداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, قالعان 9 كوماندادا 32 ات بار. بايگە تالابىنا سايكەس, ءار كوماندادا كەمىندە 3 ات (باستاپقىدا – 5 ات) بولۋعا ءتيىس. بەس اتى بار كوماندا – اقتوبە وبلىسى عانا. ءتۇرلى سەبەپتەرمەن 10 كوماندا جارىس جولىنان شىعىپ قالعان.
بايگە-مارافوننىڭ جەتىنشى كەزەڭىندە شاباندوزدار 700 شاقىرىمدىق مەجەنى اياقتاپ, ۇلىتاۋ وبلىسى ميبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى ماڭىنا ايالدادى. سول كۇننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇزدىك ۇشتىكتىڭ قاتارىندا اقتوبە (1-ورىن) جانە ماڭعىستاۋ (2-ورىن) شاباندوزدارى بولسا, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ كومانداسى 3-ورىنعا تۇياق ىلىكتىردى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, جەتىنشى كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگى – مارافونعا قاتىسۋشىلاردىڭ جولعا تىڭ اتتارمەن شىعۋى. شاباندوزدار دا ءجۇرىستىڭ جىلدامداي تۇسكەنىن ايتادى.
ايرىقشا اتاپ وتەر ءبىر جايت – كومانداسى جارىس جولىنان شىعىپ كەتسە دە, جەكەلەگەن شاباندوزداردىڭ جارىس جولىندا قالا بەرۋى. ولاردىڭ قاتارىنان ۇلىتاۋ وبلىسى كومانداسىنىڭ ءبىر جۇيرىگىنىڭ جاعدايى ناشارلاپ جارىستى توقتاتتى. ودان بولەك 6 شاباندوز كومانداسىز جەكە-دارا قاتىسىپ كەلەدى. بۇلاردىڭ تۇپكى ماقساتى – اتتارىنىڭ كۇش-قۋاتى مەن مۇمكىندىگىن باعامداۋ.
ايتپاقشى, مارافونشىلار ۇلىتاۋ اۋدانى ميبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇرىلعانىنا 40 جىل تولۋىنا وراي وتكىزىلىپ جاتقان ءدۇبىرلى تويدىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپ, جەرگىلىكتى اعايىننىڭ قۇرمەتى مەن قوشەمەتىنە بولەندى.
تاڭەرتەڭگىلىك سول اۋىلدان اتتانعان مارافونعا قاتىسۋشىلار سەگىزىنشى كەزەڭ اينالىمىنا جولعا شىقتى. قازىر شاباندوزدار بەتپاقدالا توسىندە وڭتۇستىككە باعىت الىپ بارادى.
احات قۇرمانسەيىت,
«Egemen Qazaqstan»
ۇلىتاۋ وبلىسى