تۇمسا تابيعاتقا تۇراقتى باقىلاۋ قاجەت

ساۋىسقاننان ساق سمارت جۇيە

پرەزيدەنت ءىس باسقارماسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جول باستاپ, استانادان ارنايى بارعان ءبىر توپ جۋرناليست وسى ايتۋلى «اقىلدى» جۇيەنىڭ جاي-جاپسارىمەن جانە باسقا دا تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارا­لارىمەن جان-جاقتى تانىسىپ قايت­تىق. ءبىزدى جىلىۇشىراي قارسى العان «بۋرا­باي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان ماحمەتوۆ الدىمەن جەدەل باسقارۋ ورتا­لىعىنا الىپ باردى. Smart-Burabay تسيفرلى جۇيەسىمەن جابدىقتالعان, قانشاما ءورت قاۋپىنىڭ الدىن الىپ تۇرعان ورتالىق وسى.

ءسوزىمىزدىڭ باسىندا بىردەن ايتا كە­تەيىك, بۇل «اقىلدى» جۇيە بيىل 18 ءورت­تىڭ ورمانعا جايىلۋىنا جول بەرمەي, دەر كەزىندە سوندىرۋگە سەپتىگىن تيگىز­گەن. جالپى, وسى تسيفرلى يگىلىكتىڭ ناتي­جە­سىندە ءورت شارپيتىن اۋماق 4 ەسەگە ازايىپ, قىزىل جالىنعا قارسى شۇعىل ارەكەت ەتۋ ۋاقىتى 15 ەسەگە جاقسارعان. بۇل جۇيە ىسكە قو­سىل­ماعان 2019 جىلى 80 گەكتار جەر وتقا ورانسا, بيىل نەبارى 0,5 گەكتار جەردى ءورت شالعان.

«اقىلدى» جۇيەنىڭ قالاي جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن بىزگە جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى اسىلحان احمەتجانوۆ رەت-رەتىمەن تانىستىرىپ شىقتى. ونىڭ اي­­تۋىن­شا, ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى Smart-Burabay تسيفرلى جۇيەسى 2020 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا ورناتىلدى. جۇيە كامەرا, دىڭگەك, كونتەينەر, كۇن پانەلى جانە گەنەراتوردان تۇرادى ءارى كۇن مەن جەل ەنەرگياسى ارقىلى دەربەس جۇمىس ىستەيدى. گەنەراتور قىستىگۇنى كۇن ساۋلەسى ناشار تۇسكەن, جەل بول­ماعان كەزدە قاجەت. ياعني باتارەيكا وتىرىپ, ەلەكتر ەنەرگياسى بولماي قالعاندا گەنەراتور اۆتوماتتى تۇر­دە ىسكە قوسىلادى ەكەن.

129 مىڭ گەكتاردان اسا جەر­دى الىپ جاتقان ۇلتتىق پارك اۋما­عىندا 13 مۇنارا ورناتىلىپتى. بۇل بيىك مۇنارانىڭ باسىنداعى كامەرامەن ورماننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى باقىلانادى. وبەكتيۆتىڭ نازارىنا ءتۇتىن نەمەسە باسقا دا كۇدىكتى كادر ىلىنسە, تسيفرلى جۇيە ونى قىزىل كونتۋرمەن بەلگىلەپ, ۇلتتىق پاركتىڭ تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا جىبەرەدى. ورتالىقتىڭ كەزەكشى ديسپەتچەرلەرى توتەنشە قىزمەتكە حابارلايدى. بيىل تسيفرلى جۇيەنىڭ كومەگىمەن اقىلباي, بۋراباي, جا­لايىر سياقتى بارلىعى 9 ورمان شارۋاشىلىعىندا تۇتانعان ءورت تەز ارادا ءسوندىرىلىپ, جالىن بار بولعانى 0,5 گەكتار جەردى شارپىدى.

«بيىل پارك اۋماعىندا 18 ءورت بولىپ, وت جەدەل ءسوندىرىلدى. ءورت شى­عۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – تابيعي فاكتورلار. كوبىنە جاي ءتۇسىپ جاتادى. ءبىر كۇندە 8 جەردەن ءورت شىققان ءسات بولدى. اعاشقا تۇسكەن جاي ءۇش كۇن بويى شوقتانىپ جاتىپ, جەل سوققاندا ءورشىپ كەتەتىن جاعداي دا بولادى. بۇعان قوسا بيىل وسى جۇيە ارقىلى ورماندا ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماعان ەكى ادامدى ۇستادىق. تاۋعا دەمالۋعا كەلگەن ادامدار وت جاعىپ, ءتۇتىن شىققان ساتتە جۇيە بىردەن تىركەۋگە العان. دەرەۋ وقيعا ورنىنا ورمانشىلار اتتانىپ, 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپ­پۇل راسىمدەدى. 2020 جىلى بۇلان اتقان براكونەردى دە وسى جۇيەنىڭ كومەگىمەن قولعا تۇسىردىك. ول 3 جىلعا سوتتالىپ, ودان 6 ملن 250 مىڭ تەڭگە شىعىن وتەلدى», دەدى ا.احمەتجانوۆ.

سونىمەن قاتار بيىل 8 اي ىشىن­دە تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىنا قايشى 51 وقيعا تىركەلىپ, ۇلتتىق پارك اۋماعىندا ساقتالاتىن ەرەجە 46 مارتە بۇزىلعان. ءتارتىپ بۇز­عاندارعا 440 مىڭ تەڭگەدەن اسا اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى. زاڭسىز اعاش وتاۋدىڭ – 3, بالىق اۋلاۋ­دىڭ – 1 جانە براكونەرلىكپەن اينالىسۋدىڭ 1 فاكتىسى بويىنشا 5 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.

ورمانشىلاردىڭ ەڭبەگى وراسان

ۇلتتىق پارك اۋماعى 10 ورمان­شىلىققا, 32 كوردونعا بولىنگەن. بۇل جەردە مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار مەن قورىقشىلار ەڭبەك ەتەدى. ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن وندىرىستىك بازاعا بارعانىمىزدا قانىعا تۇستىك. وندا ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ ستانساسى مەن ورمانشىلار جاتاقحاناسى جانە وتباسىلى قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان جەكە ۇيلەر بار ەكەن. سونداي-اق اجەپتاۋىر اۋماقتى الىپ جاتقان بۇل كەشەندە اعاش وڭدەيتىن تسەح, جانارماي قۇيۋ بەكەتى, تراكتورلار تۇراعى, شەبەرحاناسى, اتقورا ورنالاسقان.

ء«بىزدىڭ 5 ءورت ءسوندىرۋ ستانسامىز بار. سونىڭ ءبىرى وسى وندىرىستىك بازادا تۇر. 11 ءورت ءسون­دىرۋ كولىگى بار. ونىڭ ەكەۋىن بيىل الدىردىق. بۇعان قوسا پاترۋلدىك كولىكتەر مەن اۋەنى بار­لاۋعا ارنالعان تىك­ۇشاقتار مەن دروندا­رىمىز بار. قىسقى ۋاقىتتا قاردا جۇرۋگە ىڭ­عايلانعان تەحنيكالارىمىز دا بارشىلىق. جالپى, ءبىزدىڭ ۇلتتىق پاركتە 570 ادام قىزمەت ەتەدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى اۋماقتا تۇرادى. جاتاقحانادا 45 جاس ورمانشى تۇرىپ جاتىر. ورمانشىلاردىڭ اراسىندا اتا جولىن جالعاپ, اۋلەتىمەن ورمانشى بولىپ قىز­مەت ەتىپ كەلە جاتقاندار بار. مىسالى, مەنىڭ اكەم وسى جەردە 45 جىل ەڭبەك ەتكەن. مىنە, مەن دە اكەمنىڭ جولىن جالعاپ, ناپا­قامدى ورماندى قورعاۋ قىز­مەتىنەن اجىراتىپ ءجۇرمىن», دەدى «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ب.ماحمەتوۆ.

ورمانشىلارمەن سويلەسۋ بارىسىندا ءبىر ماسەلەگە كوز جەتكىزدىك. ول – مامانداردىڭ جەتىسپەيتىندىگى. ويتكەنى ەلىمىزدە جاس تۇلەكتەردىڭ كوبى ەكولوگ, ورمانشى سياقتى ما­ماندىقتاردى تاڭداي بەرمەيدى. بۇل ماماندىقتاردى تاڭداپ وقىپ جۇرگەندەردىڭ ءوزى وسى كەشەنگە كەلىپ, ازداعان ۋاقىت ءىس-تاجىريبەدەن وتكەنىمەن, تۇراقتاپ جۇمىس ىستەۋگە قالمايدى ەكەن. وعان ءبىر سەبەپ – جالاقىنىڭ مار­دىم­سىزدىعى. سوعان قاراماس­تان وسى وڭىردە قىزمەت ەتىپ جۇر­گەندەردىڭ كوبىنەن ءوز ىسىنە ادال­دىعى, تابيعاتقا قامقورلىعى بايقالىپ-اق تۇردى.

بۇدان كەيىن ءبىز ورمان ىشىنە قاراي ات باسىن بۇردىق. ات دەمەك­شى, بۇل جەردە اتتى تۋرا ماعى­ناسىندا قولدانىپ تۇرمىز. ويت­كەنى ينسپەكتورلار جۋرناليستەرگە ورمان ىشىندەگى شارۋالارمەن شارشاپ-شالدىقتىرماي تانىس­تىرۋ ءۇشىن وزدەرى بارلاۋعا ءمىنىپ جۇرگەن 20 شاقتى اتتى ارنايى ەرت­تەپ دايىنداپ قويىپتى. سودان ىشى­مىزدەن 15-ءىمىز اتقا قونىپ, قال­عانى كولىكتى قولاي كورىپ, ورماندى اسىقپاي-اپتىقپاي ارالاپ شىقتىق.

ورماندى ارالاپ ءجۇرىپ, جابايى جانۋارلاردىڭ ازىعى قالاي دايىندالاتىنىن كورىپ-بىلدىك. مۇنى ەستىپ, باسىندا جاسىل جەلەككە ورانعان القاپتا جانۋارلار جەم-شوپتەن تارىعا قويمايتىن شىعار دەپ ويلاعانبىز, بىراق توڭىرەكتى قار باسىپ, كۇن سۋىتقاندا ارنايى دايىندالعان ازىقتىڭ جانۋارلاردىڭ جان باعۋىنا سەپتىگى مول ەكەنىن تۇسىندىك.

وسى جەردە جەم-ءشوپ دايىنداۋ­مەن اينالىسىپ جۇرگەن ورمانشى قايىرباي بالتاباەۆ ۇلتتىق پارك­تە 1 700-دەن اسا بۇعى بار ەكەنىن, ازىق نەگىزىنەن سولارعا ارنالعانىن ايتتى.

«جابايى بۇعىلار ءۇشىن قايىڭ­نىڭ جاپىراقتى بۇتاقتارىنان جىلىنا 120 مىڭنان اسا بۋما دايىندايمىز. قىستىگۇنى اپتاسىنا ەكى رەت جەم-ءشوپ بەرەمىز. جالپى, ءار ورمانشىلىقتا قوسىمشا 700 توننا ءشوپ دايىندالادى. بۇعان قوسا 380 كيلو تۇز دايىنداپ قويا­مىز. قىس ۇزاققا سوزىلىپ, بۇل ازىقتىڭ جەتپەي قالعان كەزدەرى بولعان ەمەس. وسىناۋ جۇمىستارمەن قازىر 10-15 ينسپەكتور اينالىسىپ ءجۇر», دەدى ق.بالتاباەۆ.

ورمان ىشىندە كەلە جاتىپ جان-جاعىن اعاش قاۋمالاي وسكەن ءبىر ۇيگە كەزىكتىك. سويتسەك, مۇندا دا قورىقشى تۇرادى ەكەن. ءوزىن جەڭىس امانگەلدى ۇلى دەپ تانىستىرعان ينسپەكتور بۇل ۇيدە وتباسىمەن تۇرادى. باقىلاۋىندا 727 گەكتار جەر بار. كۇن سايىن اتىنا ءمىنىپ وسىنشا اۋماقتى شارلاپ شىعادى. وقىس جاعداي بولىپ قالسا, ءورت سوندىرۋگە قاجەتتى قۇرالدارى دا دايىن تۇر. ورتالىققا دەرەۋ حابار بەرەتىن راتسياسى توس­قال­تاسىنان تۇسكەن ەمەس. بىزبەن اڭگى­مەلەس­كەن ول وسى ومىرىنە, ايلى­عىنا قانا­عاتتاناتىنىن, بىراق جالا­قىنىڭ كوتەرىلگەنىن قالاي­تىنىن ءبىلدىرىپ قالدى.

جەلكىلدەپ وسكەن جاس جەلەك

بۇل مەكەندەگى ەڭ باستى نازار­داعى جۇمىستىڭ ءبىرى – ورماندى ورتتەن ساقتاۋ. جىلىنا شامالى بولسا دا, ازداعان گەكتار جاسىل جەلەك ورتەنىپ, تىپ-تىيپىل بولادى. الايدا ء«بىر تال كەسسەڭ – ون تال ەك» دەگەندەي, ورتەنگەن اعاشتار بولعانىمەن, جاڭادان ەگىلىپ جاتقان كوشەتتەردىڭ اۋقىمى الدەقايدا كوپ ەكەن. ءبىز مۇنداي يگى ىسكە ورماننىڭ شەتىنە شىققاندا كۋا بولدىق.

سويتسەك, ورمانشىلار اعاش ەگۋ جۇمىستارىن دا كادىمگىدەي زور ءمان بەرىپ اتقارادى ەكەن. وتىرعىزىلاتىن جاس جەلەكتەر – وسى ورماننىڭ تۇقىمى. الدىمەن ورمانداعى قاراعايلاردان بۇرشىك الىنىپ, ارنايى جاساقتالعان تالىم­باقتا وسىرىلەدى. سوندا ءوسىپ شىققان كوشەتتەردى جاڭا ور­مان­نىڭ ورنىنا وتىر­عىزادى. مىسالى, بيىل 278 ءتۇپ كوشەت وتىرعىزىلىپتى. جال­پى, وسىنداي 520 مىڭنان اسا جاس قاراعاي كوشەتى بوي كوتەرىپ, ءوسىپ جاتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەگىلگەن كوشەتتەردىڭ 70%-ى ءونىمدى بولىپ, تىرشىلىككە جارايدى ەكەن.

جالپى, ۇلتتىق پارك فلوراسىندا قىزعالداق, دوڭگەلەك جاپىراقتى كۇنباعىس, تازا اق ءتۇستى سۋ لالاگ ۇلى سەكىلدى وسىمدىكتىڭ 754 ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە رەليكتى وسىمدىك­تەردىڭ 79 ءتۇرى, جويىلىپ بارا جاتقان وسىمدىكتەردىڭ 21 ءتۇرى بار.

تابيعي پاركتىڭ فاۋناسىندا ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 267 ءتۇرى مەكەندەيدى. پارك رەەسترىنە بالىقتىڭ – 16, قوسمەكەندىلەردىڭ – 2, باۋىرمەن جورعالاۋشىلاردىڭ – 4, سۇتقورەكتىلەردىڭ – 48, قۇستاردىڭ 197 ءتۇرى ەنگىزىلگەن.

قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتا­بىنا» سۇتقورەكتىلەردىڭ 1 ءتۇرى – ورمان سۋسارى جانە قۇستاردىڭ 14 ءتۇرى – اققۋ, اقكوزدى ۇيرەك, تۇر­پان, قاراقۇيرىق, قورىم, بۇر­كىت, اققۇيرىق, قىران سۇڭقار, دە­­مۋازەل تىرنا, سۇر تىرنا, كىش­­­­كەنتاي بەزگەلدەك, قاراباس شاعالا, ۇكى ەنگىزىلگەن. جاقىندا مەم­لەكەتتىك ينسپەكتورلار ارنايى شا­قى­رىلعان نەمىس ورنيتولوگىمەن بىرگە قۇستارعا ساناق جۇرگىزدى. ناتي­جەسى ساناق جۇمىسى تولىق اياق­تالعاننان كەيىن جاريالانباق.