شالعاي اۋىلداردىڭ شىرايى كىرەدى

ءتىپتى شالعايداعى اۋىلداردىڭ تۇر­عىندارى اۋدان ورتالىعى – قۇرمان­عازىعا رەسەي ارقىلى قاتىنايدى. ويت­كەنى قۇرمانعازى مەن سۇيىندىك اۋىل­دارىنىڭ اراسىن جالعايتىن 350 شاقى­رىمدىق جولمەن ءجۇرۋدىڭ ازابى كوپ. توپىراقپەن كوتەرىلگەن جولدىڭ اسفالتى جوق. بۇل, اسىرەسە, اياعى اۋىر انالار مەن مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا تىپتەن قيىن.

تولعاۋى توقسان تىرشىلىكتە وسىنداي قيىندىقتى باستان كەشىپ وتىرعان الىستاعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋگە وبلىس اكىمى سەرىك شاپكەنوۆ ارنايى باردى. كەزدەسۋدە تۇرعىندار ەل تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى شەشىمىن تاپپاعان قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردى كو­تەردى. ماسەلەن, سۇيىندىك اۋىلىندا تۇ­­راتىن جەكە كاسىپكەرلەر شارۋا­لا­رىن دامىتۋ ءۇشىن جەر الا الماي ءجۇر. اۋىل تۇر­عىندارى رامازان قوجا­نوۆ, ج.نوعاي­بەكوۆ پەن قوعامدىق كەڭەس­تىڭ مۇشەسى مانناپ قاجىباەۆتى اۋىز سۋ­دىڭ تاپشىلىعى, ازىق-ت ۇلىك باعاسى­نىڭ قىمباتتاۋى, ءورت ءسوندىرۋ دەپوسىن, ءدارىحانا اشۋ سەكىلدى كوپكە ورتاق ماسەلەلەر تولعاندىرادى. ەكىنشى توپ مۇگەدەگى ءناسىپ ەلۋباەۆانى ەمحانادا ءدارى-دارمەكتىڭ جوقتىعى, مەديتسينالىق كومەك الۋ الاڭداتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىلداعى ەمدەۋ ورنى جانىنان اناليز تاپسىراتىن ارنايى ورىن قاجەت. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن اۋدان, نە وبلىس ورتالىعىن دارى­گەرلەردىڭ ايىنا ءبىر رەت كەلىپ تۇر­عانىن قالايدى.

ال دۋمان مەڭدەشوۆتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, «سۇيىندىك اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتى» جشس يەلىگىنە 134 مىڭ گەكتار جەر 49 جىلعا جالعا بەرىلگەن. بىراق بۇل جەر ءالى يگەرۋسىز بوس جاتىر. قازىر سەرىكتەستىكتەگى قوي سانى 12 مىڭعا جەتپەيدى. وكرۋگتە 20 جىلدان بەرى جاڭا­دان شارۋا قوجالىعىن قۇرامىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتامىن دەۋشىلەرگە جايىلىمدىق جەر بەرىلمەي وتىر.

– ءبىز ارنايى ماماندارعا ەسەپتەت­كە­نىمىزدە, 10 مىڭ قويعا 30 مىڭ گەكتار جايىلىم جەتكىلىكتى ەكەن. بۇل سەرىك­تەستىك 134 مىڭ گەكتار جايىلىمدى ءبىر ءوزى يەمدەنىپ وتىر. ەكى جىل بۇرىن اۋىلىمىزعا گاز تارتىلدى. ونى پايدا­لانىپ كەلەمىز. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن قولىمىزعا قۇجاتى تيگەن جوق. قازىر 100-گە جۋىق وتباسى كوگىلدىر وتىن­دى ەش­قانداي قۇجاتسىز تۇتىنىپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر تۇر­عىن گازعا تولەم تولەگەن جوق, – دەيدى د.مەڭدەشوۆ.

«سۇيىندىك اسىل تۇقىمدى قوي زاۋى­تى» جشس باسشىلارىنىڭ مالى­مەتىن­شە, جايىلىمدىق جەرگە قاتىس­تى احۋال تۇرعىندار ايتقانداي ەمەس. شارۋا­شىلىق 2005 جىلى بىرنەشە گەك­تار جەردى, بىلتىر سوتپەن 20 مىڭ گەكتار­دى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارعان. قازىر 100-دەن اسا ادامدى جۇمىسپەن قام­تىپ وتىر. بىراق اۋىل تۇرعىندا­رى بۇل ۋاجبەن كەلىسپەيتىنىن ءبىلدىردى. وسى­عان بايلانىستى وبلىس اكىمى داۋعا اينال­عان جەر ماسەلەسىن زەردەلەۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ورىنباسارى جەتەكشىلىك ەتەتىن ارنايى كوميسسيا قۇرۋدىڭ قاجەتتىگىنە توقتالدى.

سۇيىندىك اۋىلىنداعى دارىگەرلىك ەمحانادا دا پروبلەمالىق ماسەلەلەر بار. ىرگەتاسى 1977 جىلى قالانعان ەسكى ەمحانا ورتالىق سۋ جۇيەسىنە ءالى قوسىل­ماپ­تى. ەلەكتر جەلىسى توزىپ تۇر. حيرۋرگ, بالا دارىگەرى, زەرتحاناشى, ءدارىحانا جۇمى­سىن ۇيلەستىرەتىن فارماتسەۆت جوق. ءدارىحانا اشۋعا تالپىنعان كاسىپكەردىڭ وسى سالادا ەڭبەك ءوتىلى بولۋى كەرەك ەكەن. تالاپ وسىنداي.

اسان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇرامىن­داعى ۇشتاعان ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىن­دارىن قۇم كوشكىنى مازالايدى. راس, قۇم توقتاتۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. قازىر ءبىرىنشى كەزەڭگە سايكەس 4,5 گەكتار جەر ۋچاسكەسىندە قۇم توقتاتۋ قولعا الىنعان. جوسپارلانعان جۇمىستىڭ 40 پايىزى ورىندالىپتى. وعان 19 ملن 900 مىڭ قارجى قارالعان. ال ەكىنشى كەزەڭدە 5,5 گەكتار جەر ۋچاسكەسىندە ءۇي ىرگەسىن كومكەرگەن قۇمدى تەجەۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ءۇشىن 2022-2023 جىلداردىڭ بيۋدجەتىنەن قارجى ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر.

تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل ىرگەسىندەگى قۇم كوشكىنىن توقتاتۋ ءۇشىن سەكسەۋىل ەگۋدىڭ تيىمدىلىگى زور. سول سەبەپتەن قۇمعا قارسى توتەپ بەرەتىن وسىمدىكتىڭ 12 مىڭ داناسى قازان-قارا­شا ايىندا قىزىلوردا وبلىسىنان اكەلىنبەك ەكەن. ۇشتاعان اۋىلىن قۇمنان قورعار وسىنداي ناتيجەلى جۇمىس 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا اياقتالادى.

– شالعايداعى اسان, سۇيىندىك اۋىلدىق وكرۋگتەرىندەگى كەزەك كۇتتىرمەي شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەرمەن تانىس­تىم. مۇنداعى ءبىرىنشى ماسەلە – اۋىز سۋ پروبلەماسى. قازىر بۇل وزەكتى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ەكىنشى ماسەلە – مەديتسينا­نىڭ قولجەتىمدىلىگى. ويتكەنى ادام ومىرىنەن قىمبات بايلىق جوق. دەنساۋلىق – باس­تى قۇندىلىق. سوندىقتان جاڭا امبۋلا­توريالىق ەمحانا سالىپ, ونى جەدەل جاردەم كولىگىمەن قامتۋ ماسەلەسىن قا­راس­تىرىپ وتىرمىز. بۇل ماسەلە دە كەلەسى جىلعا دەيىن شەشىمىن تابادى. تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – بولاشاق ۇرپاق­تىڭ ساۋلىعى. بالالار جىلى اياسىندا بالالاردىڭ ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋ ءۇشىن ۇيىرمەلەر اشىپ, سپورت نىساندارىن سالۋ قاجەت. بۇل باستامانى قولدايمىن. دەسەك تە, ناقتى جوبانى ۇسىناردا سانعا ەمەس, ساپاعا ءمان بەرۋدى قالايمىن, – دەدى سەرىك شاپكەنوۆ.

الىس اۋىلدارداعى تۇرعىنداردى اۋىز سۋ ماسەلەسى الاڭداتقالى قاشان؟ تۇر­عىندارعا اۋىز سۋدى سۋ قۇبىرمەن بەرۋ ءالى تولىق شەشىلمەگەن. وبلىس اكىمىنىڭ پىكىرىنشە, قوياندى توپتىق سۋ قۇبىرىمەن 9 ەلدى مەكەندى تۇگەل قامتۋ ماقساتىندا ءۇشىن 6 ۇڭعىمانى قازۋعا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاساقتالىپتى. ەندى جوبانى ىسكە اسىراتىن مەردىگەر انىقتالادى. قازىر مۇندا 1 ۇڭعىما تولىق, ەكىنشىسى جارتىلاي جۇمىس ىستەپ تۇر.

– جولدىڭ جايى – كوپتەن بەرى كو­تەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. اسىرەسە قۇم كوشكىنىن توقتاتۋدى باستى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. يندۋستريا جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆ باتىس قازاقستان وبلى­سىنداعى بوكەي ورداسى اۋدانى ارقى­لى قۇرمانعازىعا كەلگەندە وسى جولمەن ءجۇردى. بۇل جولعا اسفالت توسەۋ قيىن. وسىعان بايلانىستى ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىمەن وبلىستىق اكىمدىكتە ارنايى ماماندار توبى جول سالۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن زەردەلەۋدى قولعا الدى. شالعايداعى اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك پروبلەماسى بىرتىندەپ شەشىلەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى س.شاپكەنوۆ.

قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ اكىمى مارات مۋرزيەۆتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, جال­عىزاپان ەلدى مەكەنىندە تيپتىك ۇلگى­دەگى ويىن جانە فۋتبول الاڭدارىن, سۇيىن­دىك, بالقۇدىق, اسان اۋىلدارىندا اۋىل­ىشىلىك تاس جول سالۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاساقتالىپ جاتىر. ال بىلتىر اسان اۋىلىنىڭ ىشىندە 5,9 شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرىن جۇرگىزۋ جۇمىسى اياقتالعان. بۇل سۋ قۇبىرى «قۇر­مانعازى سۋ ارناسى» مەكەمەسىنە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلگەن.

ۇشتاعان, اسان اۋىلدارىنىڭ تۇر­­عىندارى پوشتا بولىمشەسىن قايتا اشۋدى, ءمو­بيلدى بايلانىستىڭ جاقسارعانىن سۇ­رايدى. ويتكەنى اۋىلداردا ينتەرنەت جە­لىسى ناشار. بالقۇدىق اۋىلىنىڭ تۇر­عىنى مانسۇر قۋانىشاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدى مەكەندەر ەلەكتر جارىعىن رەسەي فەدەراتسياسىنان الىپ وتىر.

– شەكارا شەبىندەگى اۋىلداردى مەكەن ەتكەن تۇرعىنداردىڭ شەشىلمەگەن ماسەلەسى كوپ. بىزگە ەلەكتر جارىعى رە­سەي فەدەراتسياسىنداعى باسقۇنشاق قالا­­سىنان كەلىپ تۇر. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى 30 جىلدان استى. وسى كەزەڭدە بۇل ەلدى مەكەندەردى وتاندىق ەلەكتر ەنەر­گياسىمەن قامتۋعا بولاتىن ەدى عوي, – دەيدى م.قۋانىشاليەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار حيرۋر­گيالىق اۋرۋلاردى ەمدەتۋ ءۇشىن استرا­حان وبلىسىنىڭ قارابايلى قالا­سىنداعى اۋرۋحاناعا قارالۋعا ءماجبۇر. كورشى ەلدەگى اۋرۋحاناعا بارىپ-كەلۋ, دارى­گەرلەرگە قارالۋ ءۇشىن قوماقتى قار­جى قاجەت. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەر ءالى شەشىمىن تاپپاي, كورشى ەلدىڭ ەنەرگياسىنا, دارىگەرلەرىنە تاۋەلدى بولىپ وتىر. وزگە ەلگە تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە ەلەكتر جەلىسى اۋدان ورتالىعىنان تارتى­لۋعا ءتيىس. سىرقات جاندار ءۇشىن اسان, ازعىر, سۇيىندىك اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە ورتاق پەرزەنتحاناسى بار اۋرۋحانا اشۋ قاجەت. تاعى ءبىر ماسەلە – ازعىر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى بالقۇدىق اۋىلىنان ءورت ءسوندىرۋ دەپوسىن اشۋ.

بيىلعى تامىزدا بالقۇدىق اۋىلىن­دا زونالدىق ۆەتەريناريا زەرتحاناسى قايتادان ىسكە قوسىلىپتى. مۇندا 10 ۆەتەرينار جۇقپالى اۋرۋلاردى انىق­تاۋ ءۇشىن سەرولوگيالىق ادىسپەن دياگ­نوستيكالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇر­گىزەدى. بىراق ۆەتەرينارلارعا قىزمەتتىك كولىك قاجەت.

اتىراۋ وبلىسى