جۇدىرىقتاي عانا جۇرەكتەن تۋعان ءان الىستارعا اتتانادى. قۇرلىق اسقانى بىلاي تۇرسىن, عاسىرلاردان عاسىرلارعا كوشىپ, ادام رۋحىمەن بىرگە ءومىر سۇرە بەرەدى. اتاقتى يليا جاقانوۆتىڭ «تولاعاي» ءانى جاپونيانىڭ توكيو قالاسىنداعى الەم حالىقتارى مۋزىكالارىنىڭ مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇرعانىن ءانشى قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ءوزى ايتادى. 1990 جىلداردىڭ ىشىندە سماتاي ۇمبەتباەۆ ەكەۋىن جاپونياعا ارنايى شاقىرتقاندا, قايرەكەڭ الگى مۋزەيگە وسى ءاندى جازدىرىپ كەتىپتى.
ابايدىڭ گەتەدەن لەرمونتوۆتىڭ تارجىمەسى ارقىلى اۋدارعان «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ءانى گەرمانيانىڭ يلمەناۋ قالاسىنداعى نەمىستىڭ ۇلى اقىنىنىڭ مۋزەي-ۇيىندە ۇنەمى شىرقالىپ تۇرادى ەكەن. بۇل ءاندى تىڭداعان المان جۇرتى «گەتە جارىقتىقتىڭ وسىناۋ ولەڭىنە تاپ وسىنداي اۋەن كەرەك ەدى» دەپ تاڭ-تاماشا بولىسقان دەسەدى. گەتەگە بۇل ءسوزدىڭ سارىنى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن ءومىر سۇرگەن الكماننان جەتكەنىن ايتساق, تاڭدى تاڭعا ۇرامىز. اڭگىمە ايگىلى «تولاعاي» حاقىندا.
«تولاعاي» تۋرالى يليا اعانىڭ ءوزى كەرەمەت اڭگىمەلەيدى. كىتابىندا دا ارنايى توقتالىپ جازعانىن جەتكىزدى ءان تاريحىن. وتكەندە جاڭاارقا توپىراعىندا سول ءان تۋعان تولاعايدىڭ باۋىرىنداعى ەراليەۆ اۋىلىنا بارساق, اۋىل تۇرعىندارى «مىناۋ يليا انگە قوسقان تولاعاي عوي» دەيدى جايباراقات. شىداي الماي توبەسىنە شىقتىق. ماڭايىندا تەڭىز دالانىڭ تولقىندارىنداي مىڭ قۇبىلىپ جاتقان ادىرلار اراسىنان ءان ۇشىپ جاتقانداي اۋەگە. 1982 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الماتىدان ەلىنە كەلگەن ىلەكەڭ جولدا داۋىلداتقان قار ارالاس جاڭبىردا قالادى. اۋەلى جاڭاارقاداعى جەڭىس (تۇگىسكەن) اۋىلىنا ات باسىن تىرەيدى. وندا اۋناپ-قۋناپ ءبىراز جاتىپ, تولاعايدىڭ باۋىرىنداعى سول كەزدە ك.ماركس, قازىرگى ەراليەۆ اۋىلىنا بارادى عوي. «قارا سۋىقتان ءوڭى كەتە باستاعان كۇزگى دالا قايتا كوكتەپ, دۇنيە تامىلجىپ تۇرعان ءسات ەدى», دەيدى ءان اۆتورى ىلەكەڭ. سارعايعان دۇنيە قايتا كوكتەپ, دالا ماۋجىرايتىن ميزام شۋاقتىڭ كەزى بولسا كەرەك. اتاجۇرتتاعى ەلدىڭ ىقىلاسى, بوزارعان دالانىڭ قايتا كوكتەۋى كومپوزيتوردى ەرەكشە تولقىتقانى شىعار. «قايىپتىڭ قارا توبەسىنە» شىققاندا اسپان استىندا مۇنارتقان تولاعاي تاۋ بىتكەننىڭ تورەسى, جەر بىتكەننىڭ ءجانناتى بولىپ كورىنەدى. «تولقىتىپ تولاعايدىڭ ماقپال ءتۇنى, ارماننىڭ كەتكەندەي ءبىر بولماي شەگى...» دەپ «تولاعاي» سوندا كەلگەن دۇنيەگە. كەيىن سول ءان تۋعان جەردەن اۋىلعا دەيىنگى ارالىقتى ەسەپتەسە, كولىكپەن 13 مينۋتتا ءجۇرىپ ءوتىپتى. «ون مينۋتتا اۋزىما وسى ءان ءتۇستى, قاپاش-قۇپاش قولىمدى سەرمەگەن سوڭ» دەمەي مە ابايدىڭ اقىلبايى؟ بۇل دا سول مەجەنىڭ ار جاق-بەر جاعىن شامالاپ تۇر. ءاننىڭ قالاي تۋعانىن اۆتوردىڭ اۋزىنان ەستىگەن ءبىزدىڭ ەسىمىزگە قازاق دالاسىنداعى وسى ءبىر عالامات ءتۇستى.
سوندا يليا جاقانوۆتىڭ كوزىنە الىستان مەنمۇندالاعان كونەك شوقىسى تۇسپەي, تولاعاي اۋدارتىپتى نازارىن. سول تولاعايدىڭ باسىنا ءبىزدى وتكەندە اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ اسىنان سوڭ قاسىمحان عالىم اتتى جۋرناليست باۋىرىمىز شىعارعاندا كوردىك. اينالاسى انىق كورىنەتىن توبەنىڭ بيىگىندە ەكى بىردەي قورىم ءدوڭ بولىپ جاتىر. قاي زاماننىڭ مادەني مۇراسى ەكەنىن ەشكىم زەرتتەي قويماعان شىعار. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى قورىمدارعا كەلىڭكىرەيدى. الاش ارداقتىلارىنىڭ جالعاسىنداي اقسەلەۋ سەيدىمبەك تە تاپ وسىنداي توبە باسىنا جەرلەنگەنىن ەسكەرسەك, شەرتپە كۇيدىڭ اتاسى تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلىنىڭ دا توبە باسىندا جاتقانىن تۇيسىنسەك, قازاقتىڭ ەسكى تانىمى ءبىراز جايدان حابار بەرەدى. بابا تانىممەن ءومىر سۇرگەن اقاڭا «مەن ولاي-بۇلاي بوپ كەتسەم, وسى توبەنىڭ باسىنا قويىڭدار» دەگىزگەن دە ونىڭ تۇپساناسىنداعى بابا تانىم دەمەي كورىڭىز. قازاق وسىنداي ولمەس مۇرالار تۋعان توپىراقتى قادىرلەپ, ەرتەدەن كيەلى ساناعان. ي.جاقانوۆ ءان تۋعان سوڭ تولاعايدا يساتاي قارتتىڭ شاڭىراعىندا قوناقتا بولعانىن رازىلىقپەن ەسكە الادى. سول اۋىلدا اتاقتى يگىلىك وماروۆ ءان سالىپ, قىزىق دۋمانعا باتقانىن اسقان ىلتيپاتپەن اتادى. يساتاي قارت سوندا بالا كۇنىندە وسى اۋىل تۇسىندا 40 مىڭ جىلقى بىتكەن جايما بايعا بەرىلگەن استان قالعان اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى دەيدى ىلەكەڭ. سوندا دەيتىن كورىنەدى كوزكورگەن ۇلكەندەر. اتاقتى كۇيشى ىقىلاس دۇكەن ۇلى قوبىز تارتقاندا تولاعايدىڭ باۋىرىنداعى شاعىن كولگە اققۋلار قونعانى جونىندە اڭىز قالىپتى. ال يليا اعا بولسا «ىقىلاس» اتتى رومان جازعان قالامگەر. قوبىز شابۋدىڭ كونە تەحنولوگياسى مەن قوبىزشى ىقىلاستىڭ ءومىرى مەن ونەر جولى, ارقا مەن شۋ اراسىندا كوشىپ-قونعان قازاق ومىرىنە بىتكەن كيەلى ونەر تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەنەدى وندا. ىقىلاس قوبىزىمەن ايدىنعا اققۋ قوندىرسا, سوڭىندا ءان ونەرىن ۇستاپ قالعان ۇرپاعى سول توپىراقتا كەۋدەسىنەن ءان ۇشىرعانى قانداي جاراسىمدى؟! تولاعايدىڭ تەرىسكەي بەتىندە كول بار-تۇعىن دەيدى ىلەكەڭنىڭ ءوزى. ءبىزدىڭ مۇندا ايتقىمىز كەلگەنى – ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن ونەرىنە ۇيا بولعان توپىراقتىڭ كيەسى. سونداي عالاماتتار تۇسەتىن نۇكتەلەر بولادى. قۇتتىڭ مەكەنى. «جىلقىم كوپ تولاعايدىڭ ەتەگىندە, اقبوز ات ءوزىڭ كورگەن جەتەگىمدە» دەپتى ىلەكەڭ. تولاعايدىڭ باۋىرىنان جىلقى ارىلماعان ءالى. ەرتەدە قالىڭ كيىك جاتاتىن دەسەدى.
يگىلىك وماروۆتىڭ ءان بەسىگى, يليا جاقانوۆتىڭ ساز بەسىگىنە اينالىپ, الەمگە ءان بولىپ سىڭگەن «تولاعاي» قايدا شىرقالمادى؟ قىتاي, موڭعوليا قازاقتارىنىڭ سۇيىكتى ءانى ەكەنى ءوز الدىنا. شىعارمانى ەستىگەن شەتەلدىكتەر دە تاڭىرقاعانى تۋرالى دەرەك از ەمەس. جازۋشى تولىمبەك ءابدىرايىم جازادى: «قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانىنىڭ «سالتانات» ءانسامبلى ءبىر مىڭ توعىز ءجۇز سەكسەنىنشى جىلداردا ەل اۋزىنا ىلىگىپ, شەتەلدىك گاسترولدەرگە دە شىعىپ ءجۇردى. سونداي ساپارلارىنىڭ ءبىرى گدر-دا بولدى.
بۇل جايدى ءوز كوزىمەن كورگەن, قارقارالى قالاسىنداعى № 1 ورتا مەكتەبىنىڭ مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى روزا ءامىرينا: «1988 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ جيىرماسىنشى جۇلدىزىندا, ءبىز گدر-دا, نەمىس جۇرتىن تاڭقالدىرعان كونتسەرتتەرىمىزدە «جايلاۋكول كەشتەرى», «تولاعاي» اندەرىن ءجيى-ءجيى ورىندادىق. ەكى ءاننىڭ نازىك ءليريزمى نەمىستەردى ويلاندىرىپ تاستادى. اندەر ورىندالعاندا نەمىس تىلىنە سوزبە-ءسوز اۋدارىلىپ وتىردى», دەپ ەستەلىك جازىپ بەردى.
1995 جىلى جەلتوقسان ايىندا ءانشى ساۋلە جانپەيىسوۆا ءبىر فيرمانىڭ شاقىرۋىمەن نيدەرلاندتا جەكە كونتسەرتىن بەردى. امستەردامدا جانە سول قالاعا جاقىن ءبىر شاعىن قالادا تەلەديدارعا ءتۇسىپ, سول كونتسەرتتە «ەدىل-جايىق» ايتىلدى. دومبىرامەن ايتتى. كورەرمەن كۇشتى قابىلدادى. ساۋلە تاعى ءبىر قالادا «تولاعاي» ءانىن ايتتى.
گەرمانيانىڭ براندەنبۋرگ قالاسىندا دا ساۋلە جانپەيىسوۆانىڭ جەكە كونتسەرتى بولدى. مۇندا دا «ەدىل-جايىق» پەن «تولاعاي» ورىندالدى.
مۇنىمەن قوسا بەلگيانىڭ كوپتەگەن قالاسىندا بولىپ, كونتسەرتتىڭ ءبارى وتە ءساتتى ءوتتى. وندا دا «ەدىل-جايىق», «تولاعاي» اندەرى شەت جۇرتتى تاڭ-تاماشا قالدىردى», دەپتى جازۋشى.
«قازاق دالاسىندا بۇل ءاندى اۋەلى قايرات بايبوسىنوۆ پەن يگىلىك وماروۆ سالدى» دەيدى يليا اعا. ال اكادەميك ەبىنەي بوكەتوۆ قايبىر جىلدارى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنە يليا جاقانوۆتى ارنايى شاقىرىپ, كەزدەسۋ وتكىزەدى. سوندا ە.بوكەتوۆ ىلەكەڭە حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ كومپوزيتورى دەگەن باعا بەرەدى. ءسوز ورايىندا كومپوزيتوردىڭ «تولاعاي» تۋىندىسىنا دا ەرەكشە توقتالا كەلە, «كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا كوكتەمنىڭ لەبىن, مامىردىڭ جەلەگىن ارمانعا وراپ بەرگەن مۇنداي ولمەس تۋىندىنى شىعارۋ تەك ۇلى كومپوزيتورلاردىڭ عانا قولىنان كەلەدى» دەسە كەرەك. بۇعان ءبىز دە قوسىلامىز. بۇرىن تولاعاي تاۋ كوتەرسە, وسى كۇنى تولاعايدى ءان كوتەرىپ كەلە جاتقان سىڭايلى سەزىلەدى. بۇل توپىراققا ءبىر-اق بەلگى جەتىسپەيدى. ول وسى ءبىر اتاقتى انگە سوعىلعان ەسكەرتكىش. تاريحتا انگە قويىلعان ونداي ەسكەرتكىشتەر جەتىپ ارتىلادى. ەگەر الداعى كۇندەرى ساتىمەن بولىپ جاتسا, اۋىل دا ارۋاقتانا تۇسەرى ءسوزسىز دەگەن ويدامىز.