قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز اسكەرىنىڭ بيىك بەدەلى مەن ابىرويىن جەتە سەزىنەدى. قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى – قوعامىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن وركەندەۋىنىڭ كەپىلى. وسى ورايدا قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسكەري كافەدراسى ەلىمىزدىڭ اسكەرى قاتارىنا مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ وفيتسەرلىك قۇرامىن دايىنداۋعا لايىقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
اسكەري دارىگەر – جاۋاپتى ماماندىق, سەبەبى, ولار اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرەدى. بۇل ورايدا ۇزدىك كاسىبي بىلىممەن قاتار, اسكەري دارىگەردىڭ بويىنان وفيتسەرلىك قۇرامعا ءتيىستى وجەتتىك, جاۋاپكەرشىلىك, شەشىم قابىلداي ءبىلۋ, ءتارتىپ, ورىنداۋشىلىق, ۋاقىتپەن ساناسپاستان قىزمەت ەتۋ سياقتى قاسيەتتەر تابىلۋى كەرەك. اسكەري-دالالىق حيرۋرگيا مەن تەراپيانىڭ, ەپيدەميولوگيا مەن باسقا دا پاندەردىڭ نەگىزدەرىن جانە جارالىلار مەن زاقىمدالعانداردىڭ, ناۋقاستاردىڭ گوسپيتالعا جاپپاي ءتۇسۋى كەزىندەگى شۇعىل جاعدايلاردا مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جولدارى مەن تاجىريبەسىن بىلمەي ەشبىر اسكەري دارىگەر ءوز ءىسىنىڭ بىلىكتى مامانى بولىپ سانالمايدى. سوندىقتان اسكەري قيمىلدار مەن توتەنشە جاعدايلار كەزىندە اسكەري مەديتسينانىڭ الدىندا تۇرعان تاپسىرمانى ورىنداۋدىڭ نەگىزى – ونىڭ قۇرامىندا جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا اسكەري كافەدرالار 1934 جىلدان باستاپ قۇرىلا باستادى. ال ولاردىڭ باستى مىندەتى – ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى قاتارىنا بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكاداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جانىندا 22 اسكەري كافەدرا جۇمىس ىستەيدى, ولار ءارتۇرلى بەيىندەگى زاپاستاعى وفيتسەرلەردى باۋليدى.
قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە اسكەري دارىگەرلەردى ازىرلەۋ ءىسى 1950 جىلى اسكەري كافەدرا قۇرىلعان ساتتەن باستاپ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. كافەدرا تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ماسەلەلەر بويىنشا مەديتسينالىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ مەن تاكتيكاسى جونىندە جوعارى بىلىكتى زاپاستاعى وفيتسەرلەردى وقىتادى. وسىعان بايلانىستى, كافەدرا ستۋدەنتتەرگە مەديتسينالىق ەۆاكۋاتسيالاۋ كەزىندە جارالىلار مەن ناۋقاستارعا ساپالى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, توتەنشە جاعدايلار بارىسىندا جۇمىس ىستەي ءبىلۋ ماشىقتارىن ۇيرەتۋگە كوپ كوڭىل بولەدى.
2004 جىلدان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اسكەري كافەدراسىندا مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ زاپاستاعى وفيتسەرلەرىن دايارلاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگى بەكىتكەن كولەمدە جۇزەگە اسىرىلادى. كافەدرادا زاپاستاعى وفيتسەرلەر مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ, ەمدەۋ ءىسى, جالپى ستوماتولوگيا, سانيتارلىق-گيگيەنالىق زەرتحانانىڭ زەرتحانالىق ءىسى بويىنشا دايارلىقتان وتەدى. مەديتسينالىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ مەن تاكتيكاسى, سول سياقتى اسكەري توكسيكولوگيا مەن كوپشىلىك زاقىمداۋ قارۋىنان مەديتسينالىق قورعاۋ ستۋدەنتتەردى اسكەري دايارلاۋ ءىسىنىڭ نەگىزگى پاندەرىنە اينالىپ وتىر.
جەتى جىلدان بەرى اسكەري كافەدرانى مەديتسينا قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, جوعارى ساناتتى دارىگەر-ۇيىمداستىرۋشى, دوتسەنت, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, رەسەي تابيعاتتانۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى امانتاي مۇحامەتجانوۆ باسقارادى. امانتاي مۇقانباي ۇلى ءوز ءىسىنىڭ بىلىكتى مامانى, مەديتسينالىق جانە اسكەري ءبىلىمى بار. ول اسكەري كافەدرانى شەبەرلىكپەن باسقارىپ وتىر. وسى لاۋازىمعا تاعايىندالعاننان كەيىن شاكىرتتەرىن قاجەتتى ءبىلىم مەن ماشىققا ۇيرەتۋدى ماقسات ەتىپ الدى. ماسەلەن, جيىندار وتكىزۋ كەزىندە امانتاي مۇحامەتجانوۆ ستۋدەنت-كۋرسانتتارعا دالا جاعدايىندا جارالىلارعا وپەراتسيا جاساۋدى, سىرقاتتاردى مەديتسينالىق ەۆاكۋاتسيالاۋدى, اعزانىڭ سۋسىزدانۋىنا, ىستىق وتۋىنە قارسى كۇرەسۋ جولدارىن تىكەلەي ءوزى ۇيرەتەدى.
امانتاي مۇقانباي ۇلىنىڭ ۇزدىك قىزمەتى جوعارى باعالاندى. 2012 جىلى سوچي قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق فورۋمدا رەسەي تابيعاتتانۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى اتاعى بەرىلىپ, «عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى» توسبەلگىسى تاپسىرىلدى. ول سونداي-اق باسقا ماراپاتتارمەن ماداقتالدى.
ۇزاق جىلدار بويى اسكەري كافەدرالاردا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلگەن وقۋ باعدارلاماسى قايتا قاراۋدى, بىرقاتار تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ماسەلەلەردى, ستۋدەنتتەردىڭ اسكەري-دالالىق جيىندار كەزىندەگى وقۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋدى ناقتىلاۋدى تالاپ ەتتى. 2008 جىلى اسكەري كافەدرا ۇجىمى ا.مۇحامەتجانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاڭا ۇلگىدەگى ءبىلىم باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە كىرىستى. قورعانىس مينيسترلىگى باعدارلامانى 2011 جىلى بەكىتكەننەن سوڭ اسكەري كافەدرالار ءىس جۇزىندە قولدانا باستادى.
اسكەري كافەدرادا ستۋدەنتتەر جالپى اسكەري پاندەر: مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق, جالپى دايارلىق جانە جالپى تاكتيكانى وقيدى, سودان كەيىن – مەديتسينالىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ مەن تاكتيكاسى; اسكەري توكسيكولوگيا مەن كوپشىلىك زاقىمداۋ قارۋىنان مەديتسينالىق قورعاۋ پاندەرىنەن وتەدى.
ستۋدەنتتەردى ساپالى وقىتۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اسكەري كافەدراسى زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن قامتاماسىز ەتىلگەن. كافەدرا كورپۋسىندا 4 تاقىرىپتىق سىنىپ, كومپيۋتەر سىنىبى, توكسيكولوگيالىق زەرتحانا جابدىقتالعان. 5 وقۋ بولمەسىندە مەديتسينالىق روتانىڭ فۋنكتسيونالدىق بولىمشەلەرى: سۇرىپتاۋ بەكەتى, سۇرىپتاۋ الاڭى, تاڭۋ الاڭى, جارتىلاي سانيتارلىق وڭدەۋ الاڭى, ءدارىحانا, ەۆاكۋاتسيالاۋ بولمەسى, يزولياتورلار ورنالاستىرىلىپ, كەرەك-جاراقپەن جابدىقتالعان. وندا ستۋدەنتتەر جاراقات العانداردى مەديتسينالىق سۇرىپتاۋ مەن تاڭۋ جانە ولارعا العاشقى دارىگەرلىك كومەك كورسەتۋ كەزىندە تاجىريبەلىك داعدىلار مەن ماشىقتارعا ۇيرەنەدى. اسكەري-دالالىق جيىندار وتكىزۋ ءۇشىن سانيتارلىق-باراك شاتىرلارى پايدالانىلادى. 125 ادامعا ارنالعان دالا اسحاناسى ىستەيدى.
اسكەري كافەدرادا وق اتۋ الاڭى جاراقتاندىرىلعان, وندا ستۋدەنتتەر اتىس قارۋلارىنىڭ ماتەريالدىق بولىكتەرىمەن تانىسادى, قارۋدى بولشەكتەۋ مەن جيناۋعا ۇيرەنەدى, اتۋعا ازىرلەيدى. سونىمەن قاتار, اتۋ ماشىقتارى «رۋبين» ينتەراكتيۆتى لازەرلىك ءتيرى ارقىلى دا جۇرگىزىلەدى. تير كورىنەتىن جانە كورىنبەيتىن لازەرلىك ساۋلەلەرى بار ترەناجەرلەرمەن جاساقتالعان. ول ءاربىر اتقىشتىڭ اتۋ ناتيجەلەرىن وڭدەپ كورسەتەدى. سىمسىز تەحنولوگيانى قولدانۋعا مۇمكىندىگى بار, اتۋدى ءارتۇرلى جاعدايلاردا وتكىزۋگە جان-جاقتى جاعداي جاسايدى.
جيىنداردى وتكىزۋ كەزەڭىندە ستۋدەنتتەر قارۋ قولدانۋدى ۇيرەنەدى, دالا لاگەرىن قۇرۋ مەن جابدىقتاۋ ماشىعىن مەڭگەرەدى, سول سياقتى الىس قاشىقتىققا جۇگىرۋگە جاتتىعادى. ءتۇرلى قورعانۋ قۇرالدارىن سىناپ كورەدى. سانيتار, سانيتارلىق نۇسقاۋشى, فەلدشەر جانە دارىگەر رەتىندە مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرەدى, مەديتسينالىق ەۆاكۋاتسيالاۋ جابدىقتارىن دەربەس تۇردە قۇرىپ جاراقتايدى. بولاشاق اسكەري دارىگەرلەر ارنايى سانيتارلىق وڭدەۋدىڭ, حيميالىق بارلاۋدىڭ تاسىلدەرىن, راديومەتريالىق جانە دوزيمەتريالىق باقىلاۋدىڭ جولدارىن مەڭگەرەدى.
اسكەري دايارلىق بويىنشا وقۋ باعدارلاماسىن ورىنداعاننان كەيىن ستۋدەنتتەر كەشەندى ەمتيحان تاپسىرادى جانە ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرەتىن ساتتە زاپاستاعى وفيتسەرلەر قۇرامىنا ەنگىزىلۋ ءۇشىن اتتەستاتتاۋدان وتەدى. ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىمەن بىرگە كافەدرادا اسكەري-عىلىمي جانە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى, ولار ستۋدەنتتەردى اسكەري وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋگە, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن, ادىستەمەلىك قۇجاتتاردى ازىرلەۋگە ارنالعان. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اسكەري كافەدراسىندا ستۋدەنتتەردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋگە, ولاردىڭ بويىنا وتانشىلدىق سەزىمدى قالىپتاستىرۋعا زور جۇمىس اتقارىلادى.
2012-2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى اسكەري كافەدراسىنىڭ ستۋدەنتتەرى وڭىردە ۇزدىك بولىپ توپ باستادى. بولاشاق ماماندارعا قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ ارنايى سىيلىعى تاپسىرىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اسكەري كافەدراسى الپىس ءتورت جىل ىشىندە 30 مىڭنان استام زاپاستاعى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ وفيتسەرلەرىن دايارلاپ شىعاردى. بۇگىندە ولاردىڭ كوپشىلىگى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى مەن جاقىن جانە الىس شەتەلدەردە اسكەري قىزمەت اتقارۋدا. بۇل وقۋ ورنى اسكەري مەديتسينالىق كادرلار دايارلاۋ الەۋەتىن اركەز ۋاقىت تالابىنا سايكەس جوعارى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. كافەدرا تۇلەكتەرى قاشاندا مىندەتتەرىن قالتقىسىز اتقارۋعا سەنىمدى.
ەكاتەرينا سەربو.