ادام عۇمىرى جالعاستىعىنىڭ ماڭگىلىك بولارى دا بار. سول جالعاستى عۇمىردىڭ نەگىزگى ارقاۋىن ءار ادام بالاسى ءوز تىرشىلىگىندە قالاپ الارى دا انىق.
ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىڭمەن قاتار, ادامي قاسيەتىڭ دە, اقىل مەن پاراساتىڭ دا ماڭگىلىك عۇمىردىڭ ولشەمدى ءبىر تارازىسىنا تارتىلماقشى. اسىلسىڭ با, التىنسىڭ با, ونى دا حالىق ءوزى تانىپ الادى. دانا حالىق تانىپ العان جانە دە ەلدىڭ اعاسى دەپ باعالاپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ساكەڭ – سەيىلبەك اعا شاۋحامانوۆ قاشان بولسىن ءوزىنىڭ قولىنان جان-جاقتى ءىس كەلەتىن, ءوز امال-ارەكەتىمەن, باياعىنىڭ بيلەرىنشە كوسىلە سويلەپ, ءادىل شەشىم قابىلداي بىلەر بىتىمگەرلىك قابىلەتىمەن دە, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن دە, كىسىلىك كەلبەتىمەن دە, بەدەل-ابىرويىمەن دە وزگەلەردەن بيىك كورىنەدى. 1939 جىلدىڭ 15 مامىرىندا سىر ءوڭىرىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنداعى وزگەنت اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن سەيىلبەك اعامىزدىڭ دا اياعىن ەندى-ەندى باسقان سابيلىك شاعى سوعىس ورتىمەن شارپىلدى.
دۇنيە ەسىگىن جاڭادان اشقان سەيىلبەك اعا سىندى تالاي بالالاردى ءومىر ەرتەرەك ەسەيتتى. ولار ويىن بالاسى دا بولا المادى. ەڭبەكتەگى ءوزىنىڭ العاشقى ءومىر جولىن شاعىن اۋىلدان باستاعان ءجاسوسپىرىم سەيىلبەك اعا اۋەلى 1956 جىلى متس-تاعى (ماشينا تراكتور ستانساسى) تراكتورشىلار بريگاداسىندا ەسەپشى بولدى. تۋمىسىنان زەيىندى بولاتىن, سول زەيىنى ارقاسىندا كەلەر جىلى الماتىداعى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1962 جىلى مەحانيك, ينجەنەر-باقىلاۋشى ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىعادى دا, 1962-1965 جىلدارى شيەلى اۋدانىنداعى «كازسەلحوزتەحنيكا» بىرلەستىگىندە مەحانيك, ينجەنەر قىزمەتتەرىن اتقارادى. ول كەزدە تەحنيكا ماماندىعى, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مەحانيگى جانە ينجەنەرى بولۋ وتە بەدەلدى, تاپتىرا بەرمەيتىن جانە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس بولاتىن. ءبىلىمدى ءارى قابىلەتتى سەيىلبەك شاۋحامانوۆ بايقالماي دا قالمادى. ول سول كەزدەگى جاۋاپكەرشىلىگى مول يدەولوگيالىق سالا بولىپ تابىلاتىن كومسومول جۇمىسىنا تارتىلدى. سەيىلبەك اعانىڭ سول ساتىلى ءومىر جولى بىرتىندەپ بيىكتەرگە ورلەي باستاپ ەدى. 1965-1969 جىلدارى سىرداريا جانە تەرەڭوزەك اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن ابىرويلى اتقارعان ساكەڭ ونان سوڭ تەرەڭوزەك اۋداندىق ء«ححى پارتسەزد» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى.
نەبارى وتىز جاسىندا ارتتا قالعان كەڭشاردىڭ ديرەكتورى بولعان سەيىلبەك اعامىز وزىنە جۇكتەلگەن بۇل مىندەتتى دە ابىرويلى اتقارىپ, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ جاڭا قىرىمەن تانىلدى. ساكەڭدى ەندى پارتيالىق جۇمىس توسىپ تۇرعان بولاتىن. 1975-1980 جىلدارى جالاعاش اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان سەيىلبەك شاۋحامانوۆتىڭ وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قىزمەتتىك ورلەۋى وسى تۇستان باستالدى. 1980-1983 جىلدارى سىرداريا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, 1983-1987 جىلدارى شيەلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, 1987 جىلى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە ينسپەكتور, 1987-1989 جىلدارى تالدىقورعان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, 1989-1991 جىلدارى قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق كەڭەس توراعاسى قىزمەتتەرىندە بولدى.
سەيىلبەك اعامىزدىڭ باسشىلىق قىزمەتتە جارقىراپ كورىنگەن جىلدارى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان سەيىلبەك شاۋحامانوۆتىڭ باستى ەڭبەگى وسى ءبىر تۇستاعى قيىنشىلىقتار كەزىندە كورىندى. كسرو-نىڭ كۇيرەۋى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قىزىلوردا وبلىسىن سەيىلبەك شاۋحامانوۆ باسقاردى. رەسپۋبليكانىڭ باسقا وڭىرلەرى سياقتى نارىقتىڭ العاشقى اۋىرتپالىعىن, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك قيىنشىلىقتارىن العاشقى اكىمنىڭ ارقالاۋىنا تۋرا كەلدى. وسىنداي قيىن زاماندا ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن ساقتاۋدا, حالىقتى كۇيزەلىسكە ۇشىراتپاۋدا بارلىق مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلدى. جاۋاپتى دا سىندارلى ساتتە, ەلدىگىمىزگە سىن بولار شاقتا س. شاۋحامانوۆ وبلىس حالقىنا ۇندەۋ تاستادى, قاسيەتتى توپىراقتىڭ جاناشىر ءتول پەرزەنتى جانە حالىقتىڭ تاعدىرىنا جاۋاپتى باسشى رەتىندە سول كەزدەگى وتكىر دە ومىرشەڭ ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋگە شاقىردى.
سىر ەلىنىڭ حالقىن داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن, قيىنشىلىقتى ەڭسەرىپ جارقىن جولعا باستاۋ سالۋ ءۇشىن بەكەم بەل بۋىپ, بىلەك سىبانىپ, ۋاقىتپەن ساناسپاي بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە, ءوز ىرزىقتارىن قۇت-بەرەكە كوزى جەر مەن سۋدان, ءتورت تۇلىك مالدان تابۋ قاجەتتىلىگىن ايتتى. ەل باسشىسىنىڭ بۇل ۇندەۋى مەن ۇسىنىسى ءوز جەمىسىن بەرگەن بولاتىن. سول كەزدەن باستالعان ەڭبەك, ەگىنشىلىكپەن, مال وسىرۋمەن اينالىسۋ جەكە كاسىپكەرلىككە, بيزنەسكە, ەڭبەك ەتۋگە وبلىستىڭ وركەندى دامۋىنا العىشارت جاساعان ەدى. سول جىلدارداعى قيىنشىلىقتى كەزەڭدە وبلىس باسقارۋ وڭاي بولعان جوق. قاراپايىم كۇنكورىستىڭ ءوزى كۇردەلى ماسەلەگە اينالعان سول ءبىر كەزەڭنىڭ ەل ءۇشىن دە, ەل باسقارعان باسشى ءۇشىن دە اۋىرتپالىقتا بولعانىن كوپشىلىگىمىز جاقسى بىلەمىز. سول كەزدەگى سەيىلبەك شاۋحامانوۆ باسقارعان وبلىس باسشىلىعى وزدەرىنىڭ الدىنا ءبىر عانا مىندەت – حالىقتىڭ تالابىن جوعارى جاقتىڭ تالابىمەن, ياعني, نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ تالابىمەن ۇشتاستىرىپ, ەلدى تارىنشىلىققا, جوقشىلىققا, الەۋمەتتىك داعدارىسقا ۇرىندىرماي الىپ شىعۋدى قويدى. جانە سولاي ىستەدى دە. ەل-جۇرت تا ول قيىندىقتى ءتۇسىنىپ, ودان شىعۋ جولىنا جۇمىلدى.
باسشىلىقتىڭ ۇندەۋىنە دەن قويىپ, ونى قولدادى. ءوزىڭدى-ءوزىڭ اسىرا, جانىڭدى باق, ءبىر-بىرىڭە قولداۋ كورسەت, ءوزىڭدى ءوزىڭ قارجىلاندىر دەگەن نارىق تالابىنا سايكەس حالىققا ءوزىن-ءوزىن اسىراۋعا تۋرا كەلدى. قارجى جەتپەي, تەحنيكا كەلمەي, ەشقانداي تاجىريبە بولماي, ءتىپتى ايلىق پەن زەينەتاقىعا دا قول جەتكىزە الماعان حالىق بۇل قيىنشىلىقتى ەڭسەرە الدى. بالاباقشا, مەكتەپ, اۋرۋحانا ۇجىمدارىنان باستاپ, بارلىق سالالار, مەكەمەلەر, ۇيىمدار بولىپ, ۇلكەن-كىشى دەمەي, ازىق-ت ۇلىك وندىرۋگە, تۇتىنۋ ونىمدەرىن تابۋعا, ونى ۇقساتۋعا حالىقتىڭ ءوزى دە شىقتى. ەڭ باستىسى, سىر ەلىندە وسىنداي قيىن زاماندا حالىقتى باستاي العان, جولدىڭ وڭ-سولىن كورسەتكەن, ەل-جۇرتتى ۇيىمداستىرا بىلگەن بىلىكتى باسشى بولدى. سول جىلدارى ەشقانداي نەسيەسىز, حالىقتىڭ كۇشىمەن, بەلسەندىلىگىمەن, قولداۋىمەن وبلىستا تۇتىنۋ تاۋارلارىن شىعاراتىن 3,5 مىڭ تسەح اشىلىپتى. جاپپاي جۇمىلا ەڭبەك ەتىپ, كارتوپتى دا, كوكونىستى دە ءۇيىپ تاستادى. ءسۇت ءوندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن بەلورۋسسيادان, قىرعىزستان مەن وزبەكستاننان جانە قازاقستاننىڭ باسقا وبلىستارىنان 20 مىڭنان استام قاشارلار اكەلىندى. سول قيىن جىلدارى وبلىستا بيداي دا ەگىلدى.
وبلىستاعى بيداي ءونىمىنىڭ كولەمى جان باسىنا شاققاندا, 100 كيلودان كەلىپ, مال مەن قۇستىڭ جەم ماسەلەسى دە شەشىلدى. سول جىلدارداعى قيىنشىلىقتا سىر ءوڭىرىنىڭ حالقى جوقتان بار جاساي الاتىن ىسكەرلىگىن, تاپقىرلىعىن, سونىمەن بىرگە, توزىمدىلىگى مەن پاراساتتىلىعىن دا كورسەتە ءبىلدى. وسىلايشا, وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارىنان امان-ەسەن ءوتىپ, بۇگىنگىدەي دامۋ ساتىسىنا جەتتى. سول جىلداردىڭ وزىندە قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل تمد اۋماعىندا بالاماسى جوق وبلىستىق مەديتسينالىق جانە دياگنوستيكالىق ورتالىق سالىنىپ, حالىق يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلدى. راس, وبلىستىق مەديتسينالىق ورتالىق بىرنەشە جىلعا كەشىكتىرىلىپ ىسكە قوسىلدى. بىراق بۇل قۇرىلىس جوباسى سول كەزدەگى قيىنشىلىق جىلدارى قولعا الىنعان بولاتىن. سەيىلبەك اعامىزدىڭ «مۇنايلى ولكەدە مۇڭ بولماۋى كەرەك» دەگەن اتالى ءسوزدىڭ دالدىگىن قازىر بۇكىل وبلىس تۇرعىندارى كورۋدە. قالا تۇرعىندارى ۇيلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى گازداندىرىلدى, ىلەسپە گازدى وندىرەتىن زاۋىتتار مەن قوندىرعىلار ىسكە قوسىلدى. وبلىستاعى مۇناي كومپانيالارى وبلىس حالقىنا الەۋمەتتىك قولداۋلار كورسەتۋدە, كوپتەگەن الەۋمەتتىك جوبالارعا دەمەۋشى بولدى. وبلىستىڭ وركەندەپ دامۋىنا دا مۇنايدىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى وتە زور. مۇنىڭ ءبارى سول جىلدارداعى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك قادامداردان باستاۋ العان. مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك. ءبارى العاشقىدان, العاشقى قادامنان باستالعان. ونى ۇمىتۋعا بولمايدى. ۇمىتۋعا ءتيىستى ەمەسپىز. بارلىق ءىستىڭ قيىندىعى العاشقى قادامنان, العاشقى شەشىمنەن باستالادى. بۇل تاريح, تاريحقا ەنگەن ماڭگى وقيعالار. ىستەگەن ىسىمەن تۇلعا دا تاريحتا قالادى.
سەيىلبەك اعامىز دا وسىنداي ىسىمەن تاريحتان ورىن الاتىن تۇلعا. اتى تاريحتا قالدى دەگەن وسى بولار! سەيىلبەك اعامىزدىڭ تاعى ءبىر تانىمالدىلىعى ونىڭ قالامگەرلىگىنەن كورىنەدى. ونىڭ پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى مەن ەسسەلەرىن ايماق تاريحىنىڭ, وڭىرىمىزگە جانە رەسپۋبليكاعا تانىمال بولعان تۇلعالار تاريحىنىڭ ءبىر بولىگى دەسە دە بولادى. «كىتاپ وقۋ اقىلدى اداممەن سىرلاسقانمەن بىردەي» دەپ ايتاتىنداي, اعامىزدىڭ ماقالالارىن, جارىق كورگەن كىتاپتارىن وقىعاندا, وسىنداي كۇيدە بولاتىنىمىز راس. ويتكەنى, ساكەڭنىڭ كىتاپتارى, ونىڭ كەيىپكەرلەرى, ولاردىڭ بولمىس-بىتىمدەرى مەن اۆتوردىڭ ءوز تولعاۋلارى, ويلارى, ۇسىنىستارى مەن باتاگوي سوزدەرى ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن, قوعامدىق-ساياسي احۋالىمەن, الەۋمەتتىك جاعدايمەن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرمەن استاسىپ جاتادى. ەڭ باستىسى, ونىڭ ادەبي ەڭبەكتەرىنىڭ ءتالىم-تاربيەگە, تارتىپكە, يماندىلىققا, ادامي قاسيەتتەرگە بەرەرى كوپ. اعامىزدىڭ كىتاپتارىن, ماقالالارىن وقي وتىرىپ, بۇل دۇنيەدەن وتكەن دە, ارامىزدا جۇرگەن دە ادامداردىڭ داۋىستارىن انىق ەستىگەندەي, ولار ارامىزدا جۇرگەندەي, ولارمەن كوزبە-كوز سىرلاسقانداي, ءتالىم-تاربيەسىن ءوز اۋىزدارىنان ەستىگەندەي بولامىز. كىتاپتىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىعى دا وسىندا شىعار, بالكىم؟! ساكەڭنىڭ قالامگەرلىك شەبەرلىگىن باسقالار دا مويىندايدى. ءار جازۋشىنىڭ, قالامگەردىڭ وزىندىك قولتاڭباسى بولادى. ساكەڭنىڭ وسىنداي وزىندىك قولتاڭباسى بار. ول توگىلدىرىپ جازادى. شەرتكەن كۇيدىڭ ەكپىنى مەن ەڭىسكە قاراي جۇيتكىگەن ارنانىڭ اعىسىنداي اسەر قالدىرادى. ونىڭ كوپتەگەن ماقالالارىن, ءتىپتى عىلىمي ەڭبەككە, ونىڭ ىشىندە شىنايى, تولعامدى, ويلى, بۇگىنگى كۇنمەن استاسقان, ءماندى دە ماڭىزدى ەڭبەككە دە جاتقىزۋعا بولادى. ولاردىڭ قاتارىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن قالتاي مۇحامەدجانوۆ تۋرالى جازعان «پايعامباردىڭ ۇرپاعى», «قالتايدىڭ تەك اتالارى سياقتى» ماقالالارىن, سونداي-اق «يەسى كىم بۇل ەلدىڭ, كيەسى كىم بۇل جەردىڭ؟», ء«بىر تامشى سۋ – ءومىر» جانە ت.ب. ماقالالارى بار. سەيىلبەك اعامىز زەينەت جاسىنا شىقسا دا قاراپ وتىرا المادى. ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرىن, اقىل-پاراساتىن قوعامدىق ىسكە ارناعىسى كەلدى. وسىعان وراي وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسى قۇرىلىپ, ونىڭ توراعالىعىنا سەيىلبەك اعامىز سايلاندى. وسىلايشا, ىسىمەن دە, قىزمەتىمەن دە, كىسىلىگى مەن ەل اعالىعىمەن دە ءوڭىردىڭ №1 اقساقالى اتاندى. وبلىس جۇرتشىلىعى وعان وسىنداي مارتەبەلى اتاق بەردى.
وبلىستا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار سانى قانشالىقتى كوپ بولعانىمەن, ەڭ الدىمەن وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ اتى دارالانىپ كورىنەدى. ويتكەنى, بۇل ۇيىمنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسى وتە وراسان. ول تۋرالى جۇرتشىلىق تا جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا بۇل جۇمىستاردى تىزبەلەمەي-اق قويۋعا بولادى. اركىم ءوزى تۋرالى جازا المايدى. بىراق قايسىبىر قالامگەر بولماسىن, جاقسى ىستەردى ءوز بويىنان تابىلعاندىقتان دا جازادى, ويتكەنى, جاقسى دا ءتالىمدى سوزدەر سونداي جانداردان, ونىڭ جۇرەگىنەن, سەزىمىنەن شىعادى. سوندىقتان باسقالار ونىڭ ادامگەرشىلىك جانە باسقا دا قاسيەتتەرىن ول جازعان ماقالالاردان, كىتاپتاردان ىزدەپ تابادى, ادەيى ىزدەمەسە دە, سوعان كەزىگەدى. ءبىز دە سەيىلبەك اعامىزدىڭ قاسيەتتەرىن باسقالار تۋرالى جازعاندارىنان كەزىكتىردىك. مىسالى, ساكەڭنىڭ «كىم اقىلدى بولسا, سول باقىتتى» دەگەن ماقالاسىنداعى «... بولمىسىنداعى تابيعي, تۋا ءبىتتى ساياساتكەرلىگى, ىسكەرلىگى, تالىمگەرلىگى, مامىلەگەرلىگى, بىلىمگەرلىگى دالانىڭ دانالىق فيلوسوفياسىنان, ديپلوماتياسىنان, قانىنا سىڭگەن قازاقي قاسيەتتەردەن ورىن الادى» دەگەن ماداقتاۋلاردى اعامىزدىڭ ءوز بويىنان دا تابامىز.
سەيىلبەك اعامىزدىڭ وسىنداي ارقيلى قاسيەتتەرى مەن بولمىسىن, ەڭبەگىن جانە باسقالارىن جازا بەرۋگە ماقالا كولەمى كوتەرمەيدى. سوندىقتان دا ماقالانى ساكەڭنىڭ ءوز سوزىمەن اياقتاعىم كەلەدى. «ومىردە جولىم بولدى... بىردە-ءبىر قىزمەتتى سۇراپ, ارمانداپ المادىم, بارلىق قىزمەتتى ابىرويمەن اتقاردىم, بىردە-ءبىر رەت سۇرىنبەدىم, جىعىلمادىم. ءوسۋ جولىندا قىزمەتتىڭ ەڭ تومەنىنەن باستاپ, ەڭ جوعارىسىنا دەيىن بىردە-ءبىر باسپالداقتان اتتامادىم, ءبارى دە رەتىمەن, جونىمەن بولدى. مەن ديرەكتورلىقتان باستاپ ءاربىر قىزمەتىمە ريزا بولدىم, شۇكىرشىلىك ەتتىم, قاناعات قىلدىم, باسقا قىزمەتتى ويلامادىم دا, ارماندامادىم دا. مەن شۇكىرشىلىك, قاناعات قىلعان سايىن قىزمەتىم وسە بەردى, وسە بەردى. ءاردايىم جولىم بولدى. مەنىمەن بىرگە مەكتەپ بىتىرگەن 90 بالانىڭ, ينستيتۋتتى بىتىرگەن 150 جىگىتتەردىڭ ىشىندە ءتاڭىرىم وسىنشاما باقىتتى تەك ماعان عانا بۇيىرتتى. ادىلەتتىلىك ءۇشىن ايتۋىم كەرەك, ولاردىڭ ىشىندە مەنەن اقىلدى, مەنەن ءبىلىمدى جىگىتتەر دە از ەمەس ەدى. سول ءۇشىن دە مەن كۇنىنە مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك قىلامىن. سوندىقتان مەن تاعدىرىما دا, تاڭىرىمە دە, حالىققا دا, تاريحقا دا, ۋاقىتقا دا ريزامىن. مەن – باقىتتى اداممىن. ال, مىناۋ قىزىعى مەن قيىندىعى, عيبراتى مەن ۇلاعاتى مول عۇمىرىمنان نە ءتۇيدىم؟ ءيا, اللانىڭ بەرگەنىنە قاناعات ەتىپ, تويساڭ توبا قىل دەگەندەي, باقىتىڭدى باعالاي ءبىلۋ كەرەك ەكەن. بۇل الەمدە ءبارىنىڭ دە سۇراۋى بار...» ءيا, ءبىزدىڭ سەيىلبەك اعامىز ءوز اقىلىمەن باقىتتى بولىپ وتىرعان ادام!
مۇرات باقتيار ۇلى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
استانا.