پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان كەزەكتى جولداۋىندا قۇرىلىس ماسەلەسىن دە كوتەردى. اسىرەسە باسپانا ماسەلەسى ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. وسى رەتتە قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ توراعاسى تالعات ەرعاليەۆپەن مەملەكەت باسشىسى ايتقان نەگىزگى ويلار توڭىرەگىندە سۇحباتتاستىق.
– پرەزيدەنت جولداۋدا ۇلتتىق ەكونوميكا قۇرىلىمىندا قۇرىلىس سەكتورى ماڭىزدى ورىنعا يە ەكەنىن, بۇل سالا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5-6 پايىزىن بەرەتىنىن ايتتى. سىزدىڭشە, ءدال قازىر وتاندىق قۇرىلىس سالاسىندا قانداي پروبلەمالار بار؟ قانداي جەتىستىكتەر بار؟
– قۇرىلىسپەن قوسا-قابات جۇرەتىن ترانسپورت, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ودان بولەك ءتۇرلى قىزمەت كورسەتەتىن سەكتورلار بار. سونىڭ ءبارىن قوسقاندا قۇرىلىستىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 10 پايىزدان اسىپ كەتەدى. قانداي پروبلەما بار دەگەنگە كەلسەك, ءبىرىنشى كەزەكتە قىمباتشىلىقتى ايتامىز. پاندەميادان بەرى قۇرىلىس ماتەريالدارى قىمباتتاپ, سونىڭ سالدارىنان قۇرىلىستىڭ وزىندىك قۇنى دا شارىقتاپ ءوستى. قازىر ۇكىمەت تاپسىرىسىمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان كومپانيالار قىمبات سمەتا بويىنشا اقشالارىن الا الماي جاتىر. ورتالىق ورگاندار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە سىلتەيدى, ال بىزدە 20 ءوڭىردىڭ تەك تورتەۋى عانا – دونور, وزگەلەرى ورتالىقتىڭ بيۋدجەتىنە تىكەلەي تاۋەلدى.
– كۇزدە ەلدەگى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ 15-20 پايىزى بانكروتقا ۇشىرايدى دەگەن بولجام بار. بۇل قانشالىقتى شىندىققا جاناسىمدى؟
– بۇلاي بولجام جاساۋعا سەبەپ بار. اۋەلى پاندەميا سالاعا ۇلكەن سوققى بولىپ ءتيدى. كەيىن وعان گەوساياسي جاعداي قوسىلدى. لوگيستيكالىق تىزبەكتەردىڭ بۇزىلۋى ءبىراز نىساننىڭ قۇرىلىسىن توقتاتىپ, توقىراتىپ تاستادى. قىمباتشىلىق ءوز الدىنا. بۇدان ءبىرىنشى كەزەكتە قۇرىلىسشىلار ۇتىلدى. پايدا كورمەگەن سوڭ ولار دامي المايدى. قانشاما پوتەنتسيالدى قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلماي قالدى. نەگىزى قىمباتشىلىقتان الدىن الا قۇتىلىپ كەتۋگە بولۋشى ەدى. ءبىز قۇرىلىس زاتتارىنىڭ 60 پايىزىن سىرتتان اكەلەمىز. سەبەبى وتاندىق ءوندىرىس جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامىماعان. رەسمي اقپار بويىنشا, قۇرىلىستا پايدالانىلاتىن ماتەريالداردىڭ 53 پايىزىن ءوزىمىز شىعارامىز, الايدا ولاردىڭ ساپاسى اسا جوعارى ەمەس, سانى دا از. سوندىقتان ماتەريالدى سىرتتان تاسۋعا ءماجبۇر بولامىز. ۇكىمەتتىڭ دۇرىس ساياسات ۇستانباۋى وسىعان اكەلىپ وتىر. نەگىزى ءار مينيسترلىك, ءار كوميتەت ءوز سالاسى بويىنشا ءوندىرىس باعدارلاماسىن جاساۋعا ءتيىس. مىسالى, 2012 جىلى يندۋستريالدىق باعدارلامانى قابىلدادىق. بىراق ول جارىم-جارتىلاي عانا ورىندالدى. ويتكەنى بۇل باعدارلامانىڭ اۋقىمى تىم كەڭ بولدى. ال ەڭ ابزالى – ديففەرەنتسيالدى ساياسات ۇستانا وتىرىپ, ءار سالاعا ءتان وندىرىستىك جوبالاردى قابىلداۋ قاجەت ەدى. سوندا ەكونوميكامىزدى كوتەرۋ جەڭىلدەيدى. ارينە, پايدا تاپپاعاننان كەيىن كوپ كومپانيا سالادان كەتەدى. 15 پايىز بەر جاعى عانا, ءتىپتى ودان دا كوپ كولەمدە كومپانيا نارىقتان كەتۋى ىقتيمال. سونىڭ سالدارىنان قانشاما ادام جۇمىسسىز قالادى, بۇل ءارى قاراي الەۋمەتتىك تىعىرىققا اكەپ تىرەيدى.
– يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى 2022-2025 جىلدارى 62 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارى بار ەكەنىن حابارلادى. بۇل رەتتە 5 201 نىساننىڭ 2 137-ءسىن مەملەكەت قارجىلاندىرادى. قۇرىلىستاعى مەملەكەت ۇلەسىن ازايتۋ كەرەك پە, الدە مەملەكەتتىڭ بۇل سەكتورعا ارالاسۋى قالىپتى قۇبىلىس پا؟
– 2023 جىلى ءبىز 18 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىپ, تاپسىرۋىمىز كەرەك ەدى. جاڭا قاۋلىعا سايكەس (62 ملن شارشى مەتر – رەد), جىل سايىن 15 ملن شارشى مەتر سالىنىپ وتىرۋعا ءتيىس. سوندا 18 ميلليوننان 15 ميلليونعا قىسقارتايىن دەپ تۇرمىز. ال جوسپار بويىنشا 2024 جىلى 20 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي تاپسىرىلۋعا ءتيىس بولعان. 15 ملن شارشى مەتردىڭ 40 پايىزىن جەكە ءۇي قۇرىلىسى قۇرايدى. مۇنداي جەر ءۇيدى ادامدار وزدەرى اقشا تاۋىپ, وزدەرى سالادى. وعان مەملەكەتتەن ءبىر تيىن بەرىلمەيدى. سوندىقتان جەكە ءۇي قۇرىلىسى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ستاتيستيكاسىنا كىرمەۋگە ءتيىس. ال نارىقتاعى كوممەرتسيالىق قۇرىلىس ۇلەسى – 45 پايىز. ال مەملەكەتتىك تاپسىرىس ۇلەسى – 15 پايىز. ءبىز بۇل جەردە تەك باسپانا قۇرىلىسى تۋرالى عانا ايتىپ وتىرمىز. سوندا ءبارىن قوسقاندا 100 پايىز شىعادى. سوندا 15 ملن شارشى مەتردىڭ 2 ملن-ى عانا مەملەكەتتىڭ تاپسىرىسىمەن سالىنادى.
البەتتە, ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسىنىڭ ازايعانى جاقسى. ويتكەنى الەم تاجىريبەسى بويىنشا اكىمشىلىك نارىققا كوپ ارالاسسا, نارىقتاعى تەپە-تەڭدىك بۇزىلادى. نارىق سۇرانىس پەن ۇسىنىس نەگىزىندە ءوز باعاسىن ءوزى قالىپتاستىرۋعا ءتيىس.
– پرەزيدەنت ساۋلەت-قۇرىلىس قىزمەتىن سىنعا الىپ, ۇكىمەتكە قالا قۇرىلىسى كودەكسىن قابىلداۋدى تاپسىردى.
– پرەزيدەنتتىڭ ءدال وسى ماسەلەگە نازار اۋدارعانى دۇرىس بولدى. 2012 جىلدان بەرى وسى ماسەلەنى ايتىپ, تالقىلاپ كەلە جاتىرمىز. ءبىر-بىرىنە قايشى كەپ تۇرعان زاڭدار ابدەن ەسكىردى. ولار زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە المايدى. كودەكستى قابىلداماس بۇرىن ءتيىستى قاۋىمداستىقتاردى, قوعام وكىلدەرىن شاقىرىپ, بىرلەسىپ تالقىلاسا دۇرىس بولار ەدى.
– وسى كۇزدە ءۇي باعاسىنا قاتىستى بولجامىڭىز قانداي؟ ازىرگە ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرى ازايعانىمەن, ءۇي باعاسى تومەن تۇسپەي تۇر. قىمباتشىلىق كەلەسى جىلى دا جالعاسا ما, الدە باعا تومەندەي مە؟
– قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوزىمىز وندىرمەيىنشە, شەتەلدىك يمپورت ۇلەسىن ايتارلىقتاي ازايتپايىنشا, ءبىز قىمباتشىلىقتان ەشقاشان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. سونىمەن قاتار تەڭگە نىعايمايتىن بولسا, ينفلياتسيا تومەندەمەيتىن بولسا وندا شارشى مەتر قۇنى دا وسە بەرمەك. قۇرىلىسشىعا دا تۇراقتىلىق كەرەك. ەگەر قۇرىلىستى باستاعاندا جانە اياقتاعاندا باعا ءبىر بولسا, وندا ول پايدا كورە باستايدى. تەڭگەنىڭ كۋرسى 2015 جىلعى 182-دەن 500-گە دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى. بۇرىن بانكتەر قۇرىلىس سالاسىنا نەسيە بەرۋشى ەدى, پايىزى قىمبات بولسا دا. قازىر ول دا تىيىلدى. جالپى, باسپانا قىمباتشىلىعى كەلەسى جىلى دا جالعاسا بەرەدى. شامامەن باعا 10-15 پايىزعا كوتەرىلەدى دەگەن بولجامىمىز بار.
اڭگىمەلەسكەن
اباي ايماعامبەت,
«Egemen Qazaqstan»