جۋىردا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بىرىككەن عىلىمي ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى نومعون القابىندا كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعاننىڭ اكەسى, تۇركى قاعاندىعىن قايتا داۋىرلەتكەن ۇلى قۇتلىق ەلتەرىس قاعاننىڭ كەشەنى مەن جازۋىن تاپقان ەدى. تاريحي وقيعاعا وراي حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.
بريفينگ بارىسىندا اكادەميا پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى جانە ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى, اكادەميانىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ءناپىل بازىلحان مەن موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى ارحەولوگيا ينستيتۋتى ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى التانگەرەلين ەنحتور عاسىرلىق عىلىمي جاڭالىقتى كوپشىلىككە كەڭىنەن تانىستىردى.
سونداي-اق القالى جيىنعا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اتالار اتاموگلانوۆ, موڭعوليانىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىcى دورجين ءبايارحۇۇ, تۇرىكمەنستاننىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى باتىر رەدجەپوۆ, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسىنىڭ كومەكشىسى تۋرحان ديلماچ, باق وكىلدەرى مەن قوعام بەلسەندىلەرى قاتىستى.
«كۇلتەگىن مەن بىلگەنىڭ اكەسى قۇتلىق ەلتەرىس قاعانعا تيەسىلى بۇل ەسكەرتكىشتە «تۇرك» اتاۋى العاش رەت كەزدەسەدى. سوندىقتان تۇركى اكادەمياسى كيىز تۋىرلىقتى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاسقا قاشالعان تۇڭعىش تولقۇجاتىن تاپتى دەۋگە بولادى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ جۇمىسىنا قولداعان قۇرىلتايشى ەلدەرگە, سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىلارىنا, اسىرەسە ايرىقشا قولداۋ كورسەتكەن قازاقستان پرەزيدەنتىنە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. الداعى ۋاقىتتا كەشەندى ءارى قاراي زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابادى. ءالى 30 جىلعا جەتەتىن قازبا جۇمىستارى بار. جالپى گۋمانيتارلىق عىلىمدا جاڭالىق اشۋ وڭاي ەمەس. 130 جىلدان كەيىن اشىلعان بۇل جاڭالىق الەمدىك تۇركولوگياعا قوسىلعان ماڭىزدى ولجا سانالادى», دەدى دارحان قىدىرالى.
ونىڭ پىكىرىنشە, اتالعان تاريحي جاڭالىق عالىمداردىڭ زور جەتىستىگى عانا ەمەس, تۇركى الەمىندەگى نىعايىپ كەلە جاتقان باۋىرلاستىق بايلانىستاردىڭ زاڭدى ناتيجەسى.
«بۇعان دەيىن تۇركى الەمىنە قاتىستى جادىگەرلەردى ەۋروپالىقتار تاۋىپ كەلگەن, العاش رەت تۇركى حالقىنىڭ ءوز ۇرپاقتارى مۇنداي ماڭىزدى مۇرانى جاريالاپ وتىر», دەدى ول.
سونداي-اق اكادەميا باسشىسى تۇركى اكادەمياسىنا مۇشە ەلدەردە تۇركى الەمىنىڭ گەوگرافياسى, ورتاق تۇركى ادەبيەتى وقۋلىقتارى ماقۇلدانعانىن, الداعى ۋاقىتتا مەكتەپتەردە وقىتىلا باستايتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇعان دەيىن ورتاق تۇركى تاريحى تۋىس ەلدەردىڭ مەكتەپتەرىندە باعدارلاماعا ەنگىزىلىپ, ءپان رەتىندە وقىتىلا باستاعان بولاتىن.
اكادەميا پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, ۇيىم اشقان جاڭالىق ءبىزدىڭ جازۋ تاريحىمىزدى ءبىرشاما تەرەڭدەتىپ وتىر.
«تاسقا قاشالىپ جازىلعان ەڭ كونە مۇرامىزدى تاپتىق دەۋگە بولادى. جالپى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىندا ءارتۇرلى ارتەفاكتىلەر, بۇيىمدار تابىلىپ جاتادى. ال جازبا ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋى – دامىعان جوعارى وركەنيەتتىڭ بولعانىن كورسەتەدى. سوندىقتان مۇنداي ماڭىزدى جاڭالىقتى سىزدەرمەن ءبولىسىپ وتىرعانىمىز ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. بوداندىق قامىتىن كيىپ, جويىلۋ قاۋپىندە تۇرعان تۇركى قاعاناتىن قايتا جاڭعىرتقان ەل قورعانى ەلتەرىس قاعاننىڭ قۇتتى قونىسىنىڭ تابىلۋى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا قادام باسقان تۇسقا سايكەس كەلۋىن جاقسىلىقتىڭ نىشانىنا بالاپ وتىرمىز», دەدى ول.
ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشى عالىمدار قۇتلىق قاعان جازبا ەسكەرتكىشىنىڭ قازىلىپ الىنعان بولىگىندەگى جازۋلاردى وقىپ, العاشقى ناتيجەلەرىن دە جاريالاپ وتىر. ونداعى جازۋلاردىڭ ىشىندە بىزگە قازىر دە تۇسىنىكتى سوزدەردى كەزدەستىرۋگە بولادى.
موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى ارحەولوگيا ينستيتۋتى ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى التانگەرەلين ەنحتوردىڭ ايتۋىنشا, قازبا جۇمىستارى كەزىندە كەشەننەن ەلتەرىس قاعاننىڭ تاستان قاشالعان باس ءمۇسىنى دە تابىلعان. «ول ءمۇسىندى بۇعان دەيىن جاريالانعان كۇلتەگىننىڭ باس مۇسىنىمەن سالىستىرساق, ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى جانە باس ءمۇسىننىڭ كۇلتەگىننىڭ اكەسى ەلتەرىس قاعاندىكى ەكەنىن راستاي تۇسەدى», دەدى موڭعوليالىق عالىم.
ال تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, تۇركولوگ ءناپىل بازىلحان بۇل كەشەننىڭ ەلتەرىس قاعانعا تيەسىلى ەكەنىن بىرنەشە ايعاقتار ارقىلى دالەلدەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جازبا ەسكەرتكىشتىڭ ماتىنىنەن «تۇرك», «قۇتلىق», «تۇمەن» سەكىلدى سوزدەر, كەشەننەن تابىلعان التار, قوس الانى بار ارىستان جانە اشينا تايپاسىنىڭ تاڭباسى ونىڭ ەلتەرىس قاعانعا ارنالعانىنا كوز جەتكىزىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, ءوز كەزەگىندە د.قىدىرالى تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى رەتىندە سوڭعى رەت بريفينگكە قاتىسىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
ايتا كەتەيىك, كەشەننىڭ جالپى اۋماعى 49ح41.5 م جەردى الىپ جاتىر. باتىستان شىعىسقا قاراي سوپاقشا بولىپ سوزىلا ورنالاسقان كەشەندى اينالدىرا قورشاپ ور قازىپ, ودان شىققان توپىراقتى ءۇيىپ قامال جاساعان. كەشەننىڭ باتىس جاعىنىڭ ورتاسىندا ويىعى بار تەكشە تاس (التار), ادامنىڭ تاس مۇسىندەرى, قاسىندا ەكى كۇشىگى بار ارىستان ءمۇسىنى جانە ەكى قوي ءمۇسىنى ورنالاسقان. كەشەننىڭ قاقپاسىنان شىعىسقا قاراي 51 بالبال تاس تىزىلە قويىلعان. ولاردىڭ ىشىندە بەس بالبالدان اشينا اۋلەتىنە تيەسىلى «تاۋتەكە» تاڭباسى انىقتالدى.
سونىمەن قاتار كەشەندە بارىقتىڭ (تابىنۋ ورنى) بولعانىن ايقىندايتىن قىش جابىندىلار مەن جاياۋ جۇرگىنشى جولىنا توسەلگەن كىرپىشتەردىڭ قالدىقتارى قازىلىپ الىندى. ال بارىقتىڭ الدىنان ەڭسەلى جازبا ەسكەرتكىشتىڭ جوعارعى بولىگى مەن تاسباقا تۇعىرى تابىلدى. تابىلعان قۇندى ولجانىڭ ەكى بەتىندە 12 جولدان تۇراتىن كونە تۇرىك بىتىك جازۋى, ال ءۇشىنشى قىرىندا كونە سوعدى جازۋى قاشالعان.
جالپى, نومعون عۇرىپتىق كەشەنى بارلىق بەلگىلەرى جاعىنان بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىن عۇرىپتىق كەشەندەرىنە ۇقساس. نومعون جازبا ەسكەرتكىشتىڭ جوعارعى تۇسىندا تومەن قاراعان دەنەسى ايداھار بەينەسىندەگى ەكى ءبورىنىڭ باسى بەينەلەنگەن. ءدال وسىنداي قاعاندىق اتريبۋتيكالاردىڭ – ايداھار دەنەلى, ءبورى باستى سيۋجەتتىڭ تاسپار قاعان, بىلگە, كۇلتەگىن جانە باسقا ەسكەرتكىشتەردىڭ جوعارعى جاعىندا قاشالعانى بەلگىلى.
الداعى ۋاقىتتا اكادەميا نومعون عىلىمي ەكسپەديتسياسىنىڭ ناتيجەلەرىنە ارنالعان عىلىمي جيناق ازىرلەپ, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ استانالارىندا تانىستىرماق. ال موڭعولياداعى تۇركى ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىندە قازبا جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى.
نومعون جازىعىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى 2019 جىلى باستالعان بولاتىن. الايدا پاندەميا سالدارىنان ەكى جىل بويى توقتاپ قالعان «نومعون» بىرلەسكەن ەكسپەديتسياسى 2022 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازبا جۇمىستارىن قايتا جالعاستىردى.