بيىلعى 5 ماۋسىمدا رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر 33-باپقا قاتىستى بولىپ, اتا زاڭىمىزدىڭ ۇشتەن بىرىنە وزگەرىس ەنگىزىلدى. حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگى وعان ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ, قولداعانىنا كۋا بولدىق. ويتكەنى وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى وزەگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, ەلدى «سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان ىقپالدى پارلامەنتى مەن ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا» اينالدىرۋ بولاتىن.
«سۋپەرپرەزيدەنتتىك بيلىكتى» شەكتەۋدىڭ امالدارى قاتارىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستى تاۋەلسىز كونستيتۋتسيالىق سوتقا اينالدىرۋ, پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ پارتيالىق تىزىممەن عانا سايلانۋىن شەكتەۋ, پارلامەنت سەناتىنا پرەزيدەنت ۇسىناتىن كۆوتانى تومەندەتۋ سياقتى وزگەرىستەر بولدى. اسىرەسە ماجىلىسكە نەگىزىنەن ءبىر پارتيا مۇشەلەرىنىڭ عانا ءوتۋى, ونىڭ ءوزى پرەزيدەنت توراعاسى بولىپ وتىرعان پارتيانىڭ بولۋى – سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىن بارىنشا كۇشەيتىپ, بارلىق بيلىكتى ءبىر ادامعا تاۋەلدى ەتۋگە سوقتىرعان ەدى. وزگەرتىلگەن كونستيتۋتسياعا ءوز وكىلەتتىگىن اتقارۋ كەزەڭىندە پرەزيدەنت ەشقانداي پارتيانىڭ مۇشەسى بولمايدى دەگەن باپ ەنگىزىلدى. كوپتەگەن شەتەلدە سايلاۋدا جەڭگەن پارتيانىڭ كوشباسشىسى پرەزيدەنت بولىپ سايلانادى. بۇل پارتيالىق باسقارۋ فورماسى دامىعان مەملەكەتتەردە وزىق ءادىس بولعانىمەن, بىزدە ۇنەمى جانە بىرجاقتى پرەزيدەنتتىڭ پارتياسى عانا جەڭىسكە قول جەتكىزەتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتتى. ويتكەنى بارلىق اكىمشىلىك رەسۋرستار سوعان جۇمىس ىستەپ, ساياسي باسەكەلەستىك دەگەن ءتىپتى اۋىزعا دا الىنبايتىن بولدى. سايىپ كەلگەندە تەك ءبىر پارتيانىڭ ۇستەمدىگى ورنادى. ال ونىڭ كوشباسشىسى جەكە-دارا مىزعىماس بيلىككە قول جەتكىزدى. سوندىقتان...
بارلىق ساياسي كۇشتەردىڭ اراسىندا تەڭ قۇقىلى باسەكەلەستىك بولۋى ءۇشىن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن وسى باپتى ەنگىزدى. بۇل قازاقستاندىق احۋال ءۇشىن وتە ادىلەتتى شەشىم ەكەنى داۋسىز. دەموكراتيالىق ۇدەرىستىڭ دامۋىنا جول اشاتىن مىقتى وزگەرىستىڭ ءبىرى دە وسى. سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق جانە جوعارعى سوتتاردىڭ سۋديالارى, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ مۇشەلەرى دە جاڭا وزگەرىستەرمەن ەشقانداي پارتياعا مۇشە بولۋعا قۇقى جوق. ال پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارى مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورلار سۋبەكتىلەرىنە باسشى بولا المايدى.
«جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر جانە جانۋارلار دۇنيەسى جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستار مەملەكەت مەنشىگىندە بولادى» دەلىنگەن 6-باپتىڭ 4-تارماعىنا دا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, «مەملەكەت مەنشىگىندە بولادى» دەگەن سوزدەر وزگەرتىلىپ, «حالىققا تيەسىلى جانە حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى» دەگەن سوزدەرمەن الماستىرىلدى. «مەملەكەت مەنشىگىندە» بولعاندىقتان مەملەكەت باسىندا وتىرعانداردىڭ ەلدىڭ بايلىعىن جەكە-دارا ساتۋىنا, ساپىرۋىنا ەرىك بەرىلگەن. ەندى نەگىزگى يەسى حالىق بولعاندىقتان وعان ەسەپ بەرۋىنە تۋرا كەلەدى. ەنگىزىلگەن وزگەرىس وسىنى قامتيدى.
كونستيتۋتسيانىڭ بۇرىنعى رەداكتسياسىنىڭ 15-بابىنىڭ 2-تارماعىندا تەرروريستىك اكت جاساۋ ارقىلى ادام ءومىرىن قيعان, سوعىس ۋاقىتىندا اۋىر قىلمىس جاساعاندارعا ءولىم جازاسى بەرىلەتىندىگى جازىلعان ەدى. ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بويىنشا ءولىم جازاسى تۇبەگەيلى تۇردە الىنىپ تاستالدى. بۇل الەمدىك دەموكراتيالىق ۇردىستەرگە تولىق ساي كەلەتىن وزگەرىس بولىپ وتىر.
كونستيتۋتسيا كۇنىنىڭ قارساڭىندا پەتروپاۆلداعى س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ كىتاپحانادا «اتا زاڭ الدىمەن ادامدى قورعايدى» دەگەن تاقىرىپتا ۇلكەن دوڭگەلەك ۇستەل بولىپ, وعان وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى ەربول جانعازين, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترى مارينا ۋمريحينا, ۇلتتىق ۇلان اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى سانات تىلەۋجانوۆ جانە باسقا دا بىلىكتى زاڭگەرلەر, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر جۋرناليستەر, وقىتۋشىلار, ستۋدەنتتەر مەن كۋرسانتتار قاتىسقان ۇلكەن جيىندا وسى ماسەلەلەر ايتىلىپ, بايانداما جاساعاندار اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى وي تولعادى. وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى ە.جانعازين ءوزىنىڭ سوزىندە «نەگىزگى زاڭىمىز ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ەلدەگى تاتۋلىق پەن توزىمدىلىكتىڭ بەرىك تۇتقاسى بولىپ وتىر», دەدى. ەربول امىرعالي ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, رەفەرەندۋم – حالىق بيلىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءوزىنىڭ قۇقى مەن تاعدىرىنا سەلقوس قاراماي, ءومىرىنىڭ جاقسى جاققا وزگەرۋىنە بەلسەنە اتسالىسۋى بولىپ تابىلادى.
«جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ يدەياسىنىڭ رەفەرەندۋم وتكىزۋدەن باستاۋ الۋى وتە قۋانىشتى جاعداي ءارى تاريحي وقيعا بولدى. ەگەر بۇعان دەيىنگى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر پارلامەنتتە تالقىلانىپ, از توپتىڭ قالاۋىمەن قوسىلىپ كەلسە, وتكىزىلگەن رەفەرەندۋمنىڭ تاريحي ءمان-ماڭىزى تۇتاستاي ۇلتتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەردى حالىقتىڭ تالقىسىنا شىعارۋ, ونىڭ مەملەكەتتىك بيلىككە تىكەلەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, دەموكراتيا نەگىزدەرىن ورنىقتىردى», دەدى زاڭگەر. سونىمەن بىرگە ە.جانعازين كونستيتۋتسيالىق رەفورما نەگىزىنەن بارلىق مەملەكەتتىك مودەلدى كەشەندى تۇردە وزگەرتكەنىن ايتتى. بيلىكتىڭ وكىلدى تارماعى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلدى. تەڭگەرىمدى جانە ۇيلەسىمدى جۇيەنى نىعايتىپ, پارلامەنتتىڭ جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ ىقپالى ارتتىرىلعانى ايتىلدى.
ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر حالىقتىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە بەلسەندى تۇردە ارالاسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, سايلاۋ جۇيەسىنىڭ جەتىلدىرىلگەنى دە ءسوز بولدى. ەندى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا سايلانادى. اتاپ ايتقاندا, بۇرىن حالىق ءبىرتۇتاس جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا تەك ساياسي پارتيالار ءۇشىن داۋىس بەرىپ, سايلاعان ناقتى ادامدارىنىڭ كوبىن بىلمەيتىن ەدى. ەندى ءبىر مانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا دا دەپۋتاتتار سايلانىپ, حالىق ءوزىنىڭ قالاعان ادامىن ناقتى بىلەتىن بولدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە سويلەگەن باسقا ساراپشىلار دا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ەلىمىزدى جاڭعىرتىپ, قۇتتى قوعام قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قۇقىلىق قادامدار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بارلىق زاڭدار مەن زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ نەگىزى بولاتىن اتا زاڭىمىز جاڭا قازاقستاندى ورناتۋدىڭ العىشارتى بولىپ تۇرعانى دا ءسوزسىز.
پەتروپاۆل